Google
This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct
to make the world's books discoverablc onlinc.
It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct
to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books
are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr.
Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc
publishcr to a library and fmally to you.
Usage guidelines
Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying.
Wc also ask that you:
+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for
personal, non-commercial purposes.
+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc
use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe.
About Google Book Search
Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb
at |http://books.qooqle.com/|
EPHEMERIS EPIGRAPHICA
C0RP0RI8 mSCRIPTIONVM LATINARVM
SVPPLEMENTVM
EDITA IVSSV
INSTITVTI ARCHAEOLOGICI ROMANI
VOL. III
VENIT
ROMAE APVD INSTITVTVxM
BEROLINI APVD GEORGIVM REIMERVM
1877
INSVNT
MOMMSEN
MOMMSEN
Henzen
Henzen
Oldenberg
Hubner
Henzen
Jordan
Dessau
Mommsen
MOMMSEN
{HUBNER
Mommsen
HUBNER
Mommsen
HUBNER
{Hubner
Mommsen
Hubner
{Henzen
Hubner
Dessau
Mommsen
JORDAN
HUBNER
MOMMSEN
Elogiuin M. Messallae cos. a. DCXCHI
Additamenta ad fastos anni luliani:
I Hemerologium Caeretanum . . . .
II Hemerologium urbanum viae Amadei ,
Additamentum ad fastos consulares Capitolinos
Additamentum ad tabulas triumph. Capitolinas
De Hispano antiquo
Additamenta ad corporis vol. H . . . .
Gutensteniana et Metelliana
De sacris Opis aedibusque Opis et Saturni
De fastis sacerdotalibus qui vulgo auguribus
attribuuntur
Observationes epigraphicae :
XIX Album ordinis Thamugadensis .
Hemerologii Allifani fragmentum alterum
1—4
P-
P-
P-
P-
P-
P-
P-
P-
5
10
11
16
17
31
53
57
—9
-15
-30
52
56
■73
p. 74—76
p. 77
p. 85
•84
86
Legis coloniae luliae Genetivae fragmenta nova p. 87 — 112
Additamenta ad corporis vol. VII
Senatus consultum de Cyzicenis
Tesserae gladiatoriae ....
p. 113— 155
p. 156—160
p. 161—163
Lex metalli Vipascensis p. 165 — 189
Additamenta ad corporis vol. II
Tesserae gladiatoriae
. . p. 190—202
. . p. 203— 204
-229
De sodalibus et flarainibus Augustalibus . p. 205-
Observationes epigraphicae:
XX Tribus imperatoriae p. 230-
XXI Cyriaci Thracica p. 235—236.
Sylloge inscriptionum fori Romani . . . p. 237-
Additamenta ad corporis vol. VII . . . . p. 311-
Observationes epigraphicae:
XXII Tituli Ostienses P. Lucilii Gamalae p. 319—332
Addenda et corrigenda p. 332
Indices p, 333 — 355
235
332
310
318
ELOGIYM M. MESSALLAE COS. A. DCXCm.
(ad voL I p. 277).
Mensola di travertino lunga m, 1, 62, alta m. 0, 44. Rep. m. Sept.
a. 1875 costruendosi la nuova chiavica in Via del tempio della Pace dietro
la basilica di Costantino gori.
M'VALERIVS'M'F« J\Vn
S • M • F • JJi
• ponTife
MESSALLA • ruiNiirux
T.R • MIL • II • Qj PR • VRB • COa
V • VIR • A • D • A • I • INTeRReIt
III • CENSOR.
Misit DresseL F. Gori archivio storico archeologico e letterario (Romae
1875) I p. 63.
Ad elogia virorum clarorum aetatis liberae rei publicae sub imperato-
ribus publice exposita nuper accessit quod supra dedimus nobile fragmen-
tum spectans ad domum Messallarum. Ubi olim prostiterit, ignoratur;
marmora enim Messallae, de quibus cecinit Martialis (10, 2. 8, 3), ubinam
fuerint cum praeterea ignoretur, temerarium foret hasce nostras bases ex
iis superesse coniectare. Henzenus in litteris admonuit domus Valeriae
gentis ab antiquissima inde aetate in Velia sitae (vide voL I p. 285); po-
tueruntque sane eo ipso loco monumenta Valeriae gentis condi aetate Au-
gusti, quamquam aliquantum distat Velia ab eo loco, unde elogium nuper
prodiit. Utut est, subscriptiones tenemus statuarum duarum iuxta ali-
quando positarum fortasse aliis praeterea adiunctis, easque perscriptas
primo casu, ut conscribi solebant elogia. Earum alteram constat per
tinere ad M. Messallam Nigrum consulem a. u. c. 093 patrem Mes-
sallae Corvini oratoris. Alterius cum exigua vestigia supersint avi no-
1
MOMMSEN
men, quod est Marcus, et cognominis pars extrema inus, nihil impedit quo-
minus eam referamus ad ipsum M. Valerium M. f. M. n. Messallam Cor-
vinum oratorem. Nam si qui opponat filium ita collocari ante patrein,
respondebimus patrem esse potuisse medium^ ut ad sinistram uxorem ha-
beret^ a dextra filium, ut Augustus in arcu Papiensi medius stabat inter
Tiberium et Liviam.
M. Yalerius M. £. M'. n. Messalla similiter plane nuncupatur in cip-
pis, quos censor posuit cum P. Servilio Isaurico (vol. I n. 608 — 614); ag-
nomina igitur magis quam legitima nomina fuerunt quae praeterea ei tri-
buuntur non solum Menogenis (Val. Max. 9, 14, 5 et inde Plinius h. n. 7,
12, 55), sed etiam Nigri, quamquam id et Asconius in Scaur. p. 20 adscrip-
sit et fasti tam Idatiani quam Dionis (vol. I p. 540. 541); omnino ut distin-
guerent eum ab altero eiusdem nominis viro aequali consule a. 701. Natus
sit necesse est c. a. 650, quoniam Cicero natus anni 648 initio se minorem
eum fuisse ait (Brut. 70, 246), consul autem Messalla factus a. 693 qua-
dragesimum secundum aetatis annum excesserat. id est natus erat aut
anno 650 aut ante eum. Inter Messallas hos consules a. 693 et ?01 et
M. Valerium M. f. M. n. Messallam consulem a. 593, censorem a. 600
fasti eius stirpis nullos recensent, neque in aetatis proxime praecedentis
rerum memoria invenitur nisi unus Valerius Messalla, quem bello civili
legatum Rutilii Lupi cos. a. 664 ad urbem pugnasse scribit Appianus
b. c. 1, 40, adlatus a Borghesio opp. 1, 408, quem alterius utrius con-
sulum illorum patrem fuisse probabile est. Desiderantur praeter patres
etiam avi vel avus; nam quamquam consules illi fratres certe non fuerunt,
tam fratrum filii esse potuerunt quam ex fratribus natorum filiorum filii.
Avus autem is avorumve alter potest fuisse Valerius Messalla is, quem
Q. Metellus Numidicus consul a. 645 adulescens opinor repetundarum ac-
cusavit (Gell. 15, 14, 1). Proavus communis fuit sine dubio is de quo
diximus consul a. 593.
«
Messallae honores cum in elogio recenseantur uno tenore tam ordina-
rii quam extraordinarii, probabile est collocatos esse ordine temporis, quam
coniecturam quae de singulis dicenda sunt plane confirmabunt.
Pontificium cum locum habeat ante tribunatum militarem, Messalla id
nactus sit necesse est prima aetate. Similiter consobrinus aequalis ad
auguratum, quem per annos quinque et quinquaginta tenuit, et ipse adules-
cens pervenit, neque desunt exempla maxime hominum patriciorum mature
sacerdotiis exornatorum, cum patriciorum locorum competitores in tanta
patriciorum paucitate non abundarent. Nominatur autem praeterea M. Mes-
salla inter pontifices qui a. 697 de Ciceronis domo iudicaverunt (Cicero
de harusp. resp. 6, 12), quo hunc significari, non cognominem augurem
dudum viri docti intellexerunt (Bardt die Priester der vier grossen Collegien
p. 15).
Sequitur tribunatus militaris, scilicet a populo datus, quem elogia huius
aetatis numquam omissum esse ostendunt (Staatsrecht 1, 418), Messalla adeo
iteravit.
ELOGIVM M. MESSALLAE
Deinde foro Messalla se dedit. Cicero a. 674 Sex. Roscium defen-
dens ait (51^ 149) pro eo fori iudiciique rationem suscepisse M. Messallam;
eum si iam satis aetatis haberet^ Roscium ipsum defensurum fuisse, nunc
ad dicendum impeditum aetate et pudore causam sibi tradidisse. Idem post
mortem locum ei dedit in libro de claris oratoribus 70, 246 his verbis:
M, Messalla minor natu quam nos nullo modo inops, sed non nimis omaius
genere verborum: prudens acutus minime incautus patronus, in causis cognos-
cendis componendisque diligens, magni laboriSy multae operae multarumque
causarum. Orationes num ediderit, dubitari potest; nam quod scholiasta ad
Roscianae Ciceronis c. 2, 5 p. 426 Orell. adnotat Messallae eius multas
extare orationes^ non magnam auctoritatem habet^ cum is de Corvino co-
gitare potuerit, nec posteriores Messallae huius meminisse videntur. Quam-
quam quod scribit Quintih*anus (10, 1, 22 cf. 4, 2, 106. 6, 1, 20 et Festus
p. 153) in causa Aufidiae simul dixisse Messallam et Sulpicium Rufum,
cum hic sit notissimus orator defunctus a. 711 neque Corvinum credibile
sit causas egisse ante eum annum, confudit fortasse Quintilianus patris
filiique orationes. Sed haec relinquenda sunt filii vitam enarraturis.
Quaesturam cum Messallam appareat pariter atque Ciceronem anno suo
ipso proximove obtinuisse, incidit ea in a. c. 686.
Ab aedilitate Messalla abstinuit exemplo multorum.
Praetura propter eandem causam probabiliter adiudicabitur a. 690; ut
satis appareat M. Messallam eum,. qui a. 691 praeturam petebat (Cicero
pro Sulla 14, 42), non hunc esse, sed alterum consulem a. 701 (Wehrmann
fasti praetorii p. 57). Urbanos fasces hunc nostrum Messallam consecutum
esse ex elogio apparet.
Consul deinde factus est a. 693 cum M. Pupio Pisone. Eo tempore
laudat eum Cicero tamquam partium bonarum studiosum (ad Att. l^ 13, 2)
suumque et laudatorem et imitatorem (I. c. 1, 14, 6).
Quinque virum deinde creatus est agris dandis adsignandis iudicandis,
scilicet ex lege lulia agraria lata a. 695. Nam cum ex ea viginti viri fierent
ad agros dividendos Campanos (ita enim dicuntur a Varrone de r. r. 1, 2,
10; cf. Staatsrecht 2, 587), item quinque viri inveniuntur (Cicero de prov.
cons. 17, 41: me ille — Caesar consul — ut quinqueviratum acciperem roga-
vit, me in tribus sibi coniunctissimis consularibus esse voluit; ad Att. 2, 7, 4:
iacis obscure etiam ex ipsis quinque viris loqui quosdam), Quos ad eandem
legem pertinere et praecipuum inter viginti illos locum obtinuisse dudum
intellectum est, ut adeo tres eorum • ex consularibus legendi essent. lam
ex elogio constat his magistratibus iudicationem pariter datam esse atque
triumviris ex lege Sempronia creatis creandisque ex lege Servilia decemviris
creatis, neque improbabile est iudicationem solis quinque viris datam esse,
reliquis in ipsa adsignatione occupatis. Messalla cum in tribus illis consu-
laribus fuerit pariter atque Pompeius (Drumann 3, 206), intellegitur eum
non optimatium sectam secutum esse, sed Caesari eique eo tempore con-
iunctissimo Pompeio sese dedisse (cf. ad Att. 4, 1, 6).
1
MOMMSEN ELOGIVM M. MESSALLAE.
Interrex ter Messalla factus est. Interregna autem fuerunt et principio
a. 699 (Dio 39, 27. 31) et septem mensium primorum a. 701 et per duos
primos menses a. 702, quorum primo Messallam interregem factum esse
temporis ordo postulat. Confirmatur id eo quod cum consulatum in a. 699
extra ordinem peterent Pompeius et Crassus, consulibus diffidentes eifece-
runt, ut res ad interregnum rediret; recte igitur convenit Messallam Pom-
peio deditum hominem eo officio tum functum esse. Iterum tertiumque in-
terregem eum creatum esse a. 701 vel a. 702 consentaneum est.
Censor Messalla factus est, ut supra vidimus, eodem a. 699 Pom-
peio et Crasso consulibus una cum P. Servilio Isaurico (de Boor fasti cen-
sor. p. 28). Eo tempore cum sine dubio non crearentur nisi asseclae et
quodammodo clientes hominum potentissimorum eorum, qui Lucae sese con-
sociaverant^ hinc denuo confirmatur Messallam non optimatium partes se-
cutum esse, sed contrarias; pariter atque collega in censura pater fuit Isau-
rici collegae ipsius Caesaris in consulatu a. 706 et ex amicis eius devotis-
simis fidissimisque. — Censores hi ad lustrum non pervenerunt, sed non
propter alterius utrius eorum obitum; id enim si accidisset^ non ignorare-
mus. Quare exeunte censurae tempore autumno a. 700 Messalla in vivis
fuit^ confirmaturque id eo, quod eo anno die Sept. 2 pro Scauro dixit
(Asconius in Scaur. p. 20).
Postea Messalla non commemoratur defunctumque esse antequam bel-
lum civile oreretur initio a. 705 inde colligitur, quod Cicero ei locum de-
dit in Bruto inter claros oratores ad ea usque tempora defunctos.
Patrem eum fuisse fratrum duorum M. Valerii Messallae Potiti cos.
722 potius quam 725 et M. Valerii Messallae Publicolae Corvini cos. 723
clarissimi oratoris Borghesius (opp. 1, 407) inde potissimum collegit, quod
cum Messalla alter augur ille cos. a. 701 diutissime vixerit, eius filius Cor-
vinus vix fuisse potest, cum tam rerum scriptores quam poetae de eo
multi sint nec tamen quisquam eorum ad patrem et senecta venerabilem
et in litteris conspicuum respiciat. Quod si recte posuit, ut videtur, uxor
Messallae huius ea fuit, quae corrupto vocabulo apud Dionem 47, 24
Tld^^cc dicitur: in quo utrum Polla lateat an aliud nomen quodpiam^ parum
constat.
Th. Mommsen.
I
ADDITAMENTA
AD FASTOS ANNI IVLIANI
(ad vol. I p. 293—412; eph. 1, 33—41).
I. HEMEROLOGIVM CAERETANVM.
E:
/x suburbano Caeretano^ unde prodiit titulus Yespasiano dedicatus a se-
natu populoque Caerite editus in actis instituti archaeologici minoribus a.
1874 p. 139, nuper qui eas efFossiones instituerunt fratres Boccanera pro-
traxerunt fastorum annalium insignia fragmenta, quae iam prostant Romae
in museo civico empta nuper a curatoribus eius. Reperta sunt in opus
privatum translata^ scilicet in cubiculo villae iilius in pavimento collocata
latente parte scripta; sed ipsa res indicat tam fastos hos quam statuam
Vespasiani olim prostitisse in oppidi foro aliquo. Supersunt fragmenta
quinque marmoris Graeci, minora tria, quae cum crassa sint m. 0. 05, ex
superiore tabula supersint necesse est, maiora duo coniuncta lata m. 0. 68,
alta m. 0. 30, crassa descrescente inferius marmore in summa parte m. 0. 05,
in ima m. 0. 03. Margo adest similiter formatus cum in fragmenti unius
minoris parte ^Buperiore tum tam inferiug quam in latere intuenti sinistro
in maioribus duobus. Ex fragmentis minoribus unum non habet nisi
vestigia versuum quinque antiquitus erasorum, alterum > hastae partem su-
periorem; tertium hoc est:
sico
zs
r
quae remansisse apparet ex indice praefationeque^componenda omnino cum
indice fastorum tam annalium quam magistratuum Yenusinorum (vqI. I
p. 471): [bejlla facta a bello Marsico, Caerites enim cum civitatem Roma-
nam pridem adepti essent, postea ad praefecturae formam administrabantur
(Festus p. 233) nec videntur suos magistratus creare coepisse ante bellum
Marsicum. — Maiora fragmenta duo coniuncta quinque priorum anni mensium
partem inferiorem servarunt in hunc modum. —
6
ADDITAMENTA
flQ
flQ
o
/ od
- <
to
U
>
<
U
u
Q
•
Q
O
>
cn
X
&^
u ao u
U [X. O X
00 0> o *-i
'^ iH W Ci|
u
O
u
z
d •
c/>
5 <
o I:
Q
O
&
i g § a
q .SP N *Pk
s .. w "^ o
M ••» •<^
a
IX)
O
Z 03
V
u u
2 H UU U fa
-«tJwUQwfeOffi
d eo ^ to
C^ C« C^ 0«
c« c«
C4 C4
« eo
O
•« I
a 08
a 5
. O^ >i
pu, 2 r a
2;z
a! O
^wCyUuoSuHSuwSU
u<OaC<!p3UQwu,OX-<fflU
•§ &
b a
i ^
o .s
•s f3
8 ^
j3 Qi
o
^' a
e a
• 1-^ ^
"«J P
fl o*
a
S -
s §
o o
6 O"
c8 o
a 2 S
9 c8 "a
g S..S
"^ 2 a
O
Oi
OQ
QO
4>
Oi
oo
oo
a>
a
e8
•ti»
a>
cr'
a>
a
« a
•s -§
t-i
e8
•^ a
00 b
e8 2
.2* a
<v
«o
00
0»
O *H
c« c«
Ci|
»1
eo
c«
C<l c«
C9
C9
00
c<
QO
V
d
c8
U
<
^ Q
Q
u
u
cn
uuuuuuuuuuuuuu
Offi-<cQUpwfeOffi<:«uQ
U ?N
£ X
bb
b W U
w w O
<o
00 A O «H
rH iH C« Cl
c*
04
eo
C9
c«
C9
C4
Cl
GO
C4
O *4
eo eo
g co w
. ^ • "«2
g :> o
•^ CI4
00
c/)
>
C/)
o
^l
SP t S^ « "S £
^ M
CQ
§
'3
S
«4
a
• •
00
><
^
00
•^
• M
^
a
• M
•c
S
'o
0?
c8
t:
O -
o) O
(^ Oi
QQ
^ ® Cfl
• a S
cA O^ Q
J
AD FASTOS ANNI IVLIANI.
OD
te
u
Q
<
'1
/
<i»
• Z
7 ui
gi
u
's -<;
to
n U
oo o»
O
o
U <i 2
• w
w H
z 8
H
O
2:"
• u
. _ H c/u u ^ u u u ^
X
X
X
o ^
94
co
09
G>«
Cl
0«
oo
04
o»
99
O
eo
I .
J
<
U
CV.
OQ
Q
<
eo
S ®
OQ 08
^ tJ
a ^
o a ^
o a
» ac c«
a
00
o a
S »H ;t^ ,r> CI4
•^ S <u 08
g a ^ u
- Q
<
H
V
40
<«1
u
Q
u
O
Q •
I o
u
z
Q
z
o
Xii
0d
H
^ <
u
• 2
•
<
Q
:g ^
u
w
y 2
P
firf u
•
•
Q
w
5 Q 2^
w w
00/,
-J ^ od
— w
-<
2
2 2 u.iz;
<!* iz;
PQ
U Q M b
X
w
Z
w
>
Uh
U
CQ
o
o ^
u) O
ai
w
U.
O
Q
w
O
.j
H
w
>
u
Q
w
Q
X
X
X
Q
w
O
Q
w
O
nJ
>Uo^fcUU^U
'«tJcQUQubOX
«o
00
0»
o w
e*
e«i
co
e«
C9
eo
9»
o
M
8' ADDITAMENTA
Accepi tabulam accurate descriptam plumboque praeterea expressam
beneficio Wolfgangi Helbigii ab actis instituti nostri^ cuius indefessae ocu-
lataeque industriae praeter archaeologiam quantum epigraphia debeat^ grato
animo recordor. Litterarum dimidiatarum cum iusta ectypa nullo modo
perfici possent^ Gamurrinius vir clarissimus mea causa accuratissime eas
excepit.
Exemplar hoc cum antea notis ut recte conferatur, primum videndum
est, cuius aetatis sit; esse autem ex antiquissimis huius generis quae ha-
beamus, vel orthographica ostendunt, loedi Apr. 14 — 19. 28 — 30 et Vein(^a-
lia) Apr. 23. Et publicatum quidem esse post a. 745 coUigitur ex adno-
tatione ad lan. 30; ante quem annum scriptum sit certa ratione determi-
nari non potest, cum neque ex silentio argumentandum sit neque ex die-
rum notis propter rationem earum in hoc exemplo singularem, de qua
statim dicetur.
Dierum notae a Maffeiano huic ex plenioribus tempore proximo diffe-
runt septem hae, ut non numeremus lan. 15, ubi N» est in Caeretano ut in
aliis casu omissum in Maffeiano.
1. lan. 30 hic /(astus) est, ut diem fuisse inde collegeramus, quod
est inter decem a Gaesare ad annum additos fastos omnes; sed feriis in-
stitutis a. 745 nota substituta est n>, quam habent et Maffeiani (licet cor-
juptam in n) et Praenestini. Gaeretani antiquam notam retinent, ferias
tamen adscribunt; quod cum redeat infra Mart. 27 et Apr. 28, fasti hi
perpetuo eam legem videntur secuti esse, ut antiquae dierum notae quam-
quam postea mutatae feriis adiectis, nihilominus retinerentur. Itaque si
pleni essent fasti hi^ ex diebus duodecim^ quorum pristina condicio adhuc
ignorabatur (p. 366), non duos tantum explevissent, sed omnes.
2. Febr. 21 Feralium dies hic notatur f* p, cum n sit in Maffeiano.
Illa nota f • p item adscripta est in fastis his ad diem Vinalium Apr. 23,
qui in Maffeianis notam habet n>, in Praenestinis f. Denique Vinalia al-
tera Aug. 19 in Maffeianis Amiterninisque notantur f«p, in Antiatinis f,
in Vallensibus n». Quod olim de ea nota dixi (vol. I p. 367) significatio-
nem incertam esse, videri autem pertinere ad coniunctionem diei fasti et
feriarum laetitiae, ei quod addam ne nunc quidem habeo.
3. Mart. 19 Quinquatruum dies hic notatur N>, ut est in Vaticano
(n( Praen.); n est in Maffeiano, mero errore opinor.
• 4. Mart. 27 antiquam notam f nunc demum recuperavimus ; nam quae
est in Maffeianis n>, eam patet descendere ex feriis Alexandrea a Gaesare
dictatore recepta institutis a. 707. Adscriptae autem sunt in fastis his hic
quoque feriae novae retenta nota diei antiqua (v. ,ad lan. 30).
5. Apr. 19 dies Gerialium N notatus errore opinor in Maffeianis hic
est N*.
6. Apr. 23 vide quae dixi ad Febr. 21.
7. Apr. 28 antiqua nota c hic remansit ex reliquis fastis (Maff. Praen.)
expulsa propter ferias a. 742 institutas signo Vestae in domo Gaesaris de-
dicato. Et eae tamen feriae in hisce fastis perscriptae sunt.
AD FASTOS ANNI IVLIANI. 9
Feriae antiquissimae maioribus litteris perscriptae quae diebus nomina
dederunt in fastis his plane dantur ut in Maffeianis, nisi quod dies Mart. 17
dicitur, ut in Vaticanis, Lib(eralia) Ag(onia), cum hoc vocabulnm a Maffe-
ianis absit.
Feriae recentiores aliaeque adscriptiones minoribus litteris exaratae et
ipsae pauca tantum habent in aliis non relata relatave diverse; ex quibus
baec adnotabuntur.
Mart. 16 quid adscriptum fuerit litteris hodie dimidiatis frustra expli-
care studui. Ovidius fast. 3, 791 ad hunc diem sequentemque adnotat iri
solere ad Argeos; sed id in tabula vix perscriptum fuit.
Mart. 17 Liberalibus sacrum fieri Libero Lib(erae) fasti hi scribunt,
cum in Farnesianis adscriptum sit Libero in Ca[pitolio'], — Item eodem die
quod est in Farnesianis Caesar Hi[8paniam vicit] pertinens ad pugnam Mun-
densem accuratius in his enuntiatur sic: fer(iae) quod e(o) d(ie) C, Cae-
B{ar) vic(it) in Hisp(ania) ult(eriore),
Mart. 27 ut in Maffeianis est hoc die Caesar Alexand(ream) recepit, ita
hic legitur: fer(iae) quod eo die C. Caes(ar) vicit Alexand(reae).
Apr. [12] — 18 loedi C(ereri); Apr. 19 loed(i) Cer(eri) in c(irco) adno-
tantur more solito.
Apr. 21 Parilibus adscriptum est Roma cond(ita); fer(iae) coronatis
om(nibus)y quod alibi sic non legitur. Similiter in fastis Praenestinis ad
Mart. 6 adnotatur: Ilviri ob [eam rem immolant; p^opulus coronatus feriatus
\agit\; unde intellegitur populum hic intellegi non Romanum, sed Caeritum.
Ipsa res nota est (cf. Staatsrecht 1, 343 n. 3).
Apr. 23 Vinalibus sacrificari Veneri notum ex Varrone de 1. L. 6, 17
et Ovidio fast. 4, 865 seq. in fastis nondum inventum fuit.
Apr. 28 adnotationem ad a. 742 pertinentem similiter exhibent fasti
Praenestini.
Mai. 15 (nam ad eum diem adnotatio reiferenda est) scriptum fuit:
[Mercurio et] Maiae ad circ(um) m(aximum) , de quo sacro Mercurii dixi
vol. I p. 393.
Mai. 25 quod legitur adscriptum Fortunae p(ublicae) p(opuli) E(omani)
Q(uiriiium) irt colle Quirin(ali) ideo notabile est, quod dea haec in fastis
modo appellatur publica populi (Ovid. fast. 5, 729), modo primigenia (prim
fast. Venus. vol. I p. 301 ad Mart. 25, item fasti Arvalium huius eph. vol. I
p. 41 ad Nov. 14), ut quod est in Esquilinis vol. I p. 310 ad Mart. 25
FORTVN • PVBLic • PR ambiguum sit utrum solvas publicae primigeniae an,
quod iam praetulerim, publicae populi Eomani,
10 ADDITAMKNTA AD FASTOS ANNI IVLIANI.
n.
HEMEROLOGIVM VRBANVM VIAE AMADEL
Romae rep. in via principis Amadei alle case in/eriori della villa Mas-
simi, extat in maseo municipali.
Febr. Mart.
10
a
G
ENy
12
11
b
H
13
12
c
A
Euuirr
14
13
d eid n'
(favno
tN INSVL
B
EJid
15
14
e
V
C
/
16
Henzen BuUett. 1875 p. 139 = C. I. L. .VI, 2302.
Sacrum Fauno in insula factum cum commemoret Ovidius fast. 2, 193:
idibus agrestis fumant altaria Fauni hic, ubi discretas insula rumpit aqua^
(cf. Becker topogr. p. 652), fasti marmorei adbuc eruderati id non habue-
runt.
Th. Mommsen.
ADDITAMENTYM
AD FASTOS CONSVLARES CAPITOLINOS
(ad vol. I p. 442).
F,
ragmentum marmoreum altum m. 0. 59, latum m. 0. 77, effossam mense
Februario anni 1876 in foro Romano eruderando ante aedes divorum An-
tonini et Faustinae. Ipsa inscriptio lata est m. 0. 345; vacat spatium a
dextra eius latum m. 0. 11, a sinistra latum m. 0. 315, cuius pars maior
lata m. 0. 265 rudis relicta est. Litterae altae sunt m. 0. 012.
c. caesar aug. f. diui n. l. aemilius {. /. f. n. PAVl.!^ /S a. 754= a. p. C. 1
EX*K'IVL-M'HERENNIVS M-F -JW^N • PlCENS
IMP • CAESAR • dI Vl • F • AVGVSTVS • PONTIF • MAX • TR POTEST • XXlin 755
P-vInICIVS^M^F^P'N* P-ALFENVS • P «F • P^N^VARVS
P • CORNELIVS • CN • F • CN • N • SClPIO
EX^K^IVL
T^ QVINCTIVS • T • F • T • N • crispiNVS
V A L eriamts
IMP • CAESAR • dIvI • F • AVGVSTVS • PONTIF • Ma». <r. j>oFST • XX7 756
L^AELIVS'L^F^L^N»LAMIA M • SERVIl1\» .. /. .. «. nonianus
p^ sIlivs» P • F^P •»!
EX^K^IVL
L • VOLVSIVS • L • F • Q^n satumi^
IMP • CAESAR • dIvI • F • AVGVSTVS • PONTIF • ma». tr. potest arXVl 757
SEX • AELIVS • Q_* F • L • N • CATVS • C- SENTIV*. c. / c. n. «aTVRN
CN • SENTIVS • C • F • C • N • SATVRNIN
EX-K^IVL _
C • CLODIVS • C • F • C • N • LICINVS
IMP • CAE8AR • dIvI • F • AVGVSTVS • PONTIF • MAX^TR^ POT^XJtVl! 758
TI • CAESAR • AVGVSTI • F • dIvI • N • TRIBVN • POTEST • Vl
L^VALERIVS • POTITI • F «M^N' CN^ CORNELIVS^L^F-MAGNI
MESSALLA VOLESVS POMPEI • N • CINNA MAG
C • vIbIVS • C • F • C • N • POSTIMVS sic
EX^K-IVL
C • ATEIVS • L • F • L • N • CAPITO
IM P • CAESAR • dIvI • F • A VGVSTVS • PONTIF • MAX • TR • POTEST • XXilX 7 59
TPCAESAR-AVGVSTI- F^dIvL N^TRIBVN^ POTEST^VII
M«AEMILIV'PAVLLPF^L^N^L'ARRVNTIVS • L^ F'L'N sic
LEPIDVS
EX • K • IVL • L • NONIVS • L • F • L • N • ASPREN AS
ImP • CAESAR • dIvI • F • AVGVSTVS • PONTIF^MAX^ TR^POT^XXfX 760
TP CAESAR • AVGVStI • F • dIvI • N • TRIBVN • POTEST • Vm
QjCAECILlVS' Qj F •M« N • A^ LICINIVS^ A^F*A^N»NERVA
METELLVS • CRETICVS • SILAN SIlIANVS
ex. k. itU. . . lucilius longus
12 ADDITAMENTVM
Descripsi.
Fragmentum inserendum est ante fr. XXXVII, eoque continaatur ita,
ut possit tamen inter ea excidisse versus: margo enim summus fragmenti
antiqui vetustate exesus tectorioque oblitus certum de ea re iudicium non
permittit. Litterarum forma in utroque plane eadem, nec quin uno tempore
in marmore exaratae sint dubitari potest
754. De L. Aemilio Paullo progenero Caesaris Augusti (Sueton. Aug. 19)
cf. Eckhel d. n. 5 p. 129, et Borghesius op, 4, 70; 5, 289. — Idem minus
recte hoc anno suffectos fuisse negavit in opp. 8 p. 27 et fastis ineditis;
immo suffecius est kalendis luliis M, Herennius Picens is, quem patronum
municipii Augusti Veientis dicit titulus Or. 110. Asiam rexit pro consule,
ut docemur titulo Ephesino (Ilermes 4 p. 195: Ma^nog ^E^lvutog UtHy,g auSv-
TTUTog), quem ad M. Herennium cos. suf. a. 720 (fast. Venus. C. I. L. 1
p. 471), patrem, ut videtur, Herennii Picentis, rettulit Waddingtonius (fastes
p. 84). Nomen consulis a 1 (m fer picen) legi in inscriptionibus ampho-
rarum Aquileiensium (Cortenovis ms. p. 14) et Foroiuliensium (d' Orlando
discorso funebre) monuit Mommsenus.
755. P. Vinicius M, /. P. n.: P. Vinucius est in fastis Anagninis
(C /. L. 1 p. 473, XI): nomen excidit in Gabinis (1. c. XII). Tribunus
militum sub eo factus est Velleius (2, 101). ^Au^vttoctou dicit titulus in
Andro insula repertus, eamque ab causam inter proconsules Asiae recenset
Waddingtonius (1. c. p. 106). [Avi nomine, quod iam accedit, confirmatur
filium eum fuisse consulis a. 735 M. Vinicii P. f.] — P. Al/enus P, /.
P. n. Varus dicitur P. Varus in fastis Anagninis (1. c), L, Alfenius per-
peram in Gabinis (1. c). Confirmat novum fragmentum ea, quae de prae-
nomine patris olim proposui (C. /. L, 1 p. 467). [Avus qui accedit est
opinor consul a. 715]. — Suffecti P. Cornelius Cn, f, Cn, n. Scipio, T,
Quinctius T, f, T, n, Crispinus Valerianus, iidem ex s. c faciundum cura-
verunt arcum, qui fuit ad Tiberim iuxta S. Mariam in Cosmedin (C. I, L. 6,
1385). Ibi Scipio plenius dicitur P. Lentulus Cn. f, Scipio; P, Lentulum
dicunt fasti Gabini (C. I. L. 1 p. 473, XII). Waddingtonius (fastes p. 108)
refert ad eum inscriptionem Smyrnaeam (C, I, Gr, 3186), quae nominat
UottXiov XsvrXovXHtiTludva tov dvSvTrccrov proconsulemque Asiae eum fuisse statuit.
[Mutandum esse iam apparet stemma Lentulorum, quale proposui Borghesium
secutus vol. 1 p. 14. Hic enim consul a. 755 cum fuerit Cn. f. Cn. n., patrem
habuit non Cn. Lentulum L. f. cos. a. 736, sed Cn. Lentulum Cn. f. augurem
consulem a. 740]. — Quinctius errore, ut videtur, quadratarii Publius appella-
tur in fastis Gabinis (1. c). Fuit postea curator locorum publicorum iudi-
candorum (C, I, L, 6, 1266, cf. p. 276 et Mommsen Staatsrecht 2 p. 930, 2).
Inter Arvales commemoratur annis 14.21.27, magister collegii factus est a.21
(cf. acta fratr, Arv, p. 195). [Avus cum et ipse Titus fuerit, firmatur, de
quo antea dubitari poterat, patrem consulis a. 755 esse T. Quinctium T. f.
Crispinum cos. a. 745 ; nec mirum est filium^ adoptivus qui videatur, decen-
nio post patrem ad summam curulem pervenisse].
AD FASTOS CONSVLARES CAPITOMNOS. 13
756. Li, Aelius L,f, L, n, Lamia: L, Lamiam dicant fasti Gabini (1. c.)
et fratrum Arvalium. De vita eius cf. act, fratr, Arv. p. 174. [Avi nomen
antea latebat]. — Gollega, cuius in fastis his non remanent nisi M. Servilius^
et in fastis Gabinis et in fastis Arvalium et in tessera quae est apud
Garruccium (dissertaz, 1 p. 56) item dicitur M, Servilius: Nonianus videtnr
nominari in fastis Hispanis (cf. C, I, L. 1 p. 548). Dixi de eo in actis
fr. Arv. p. 198. — Suffecti P, Silius P.f, P. w,, L, Volusius L.f. Q, n. Satur^
ninus. Commemorantur in fastis Gabinis Arvaliumque, de iisque cf. act.fratr.
Arv. p. 198 et 202. [P. Silius P. f. P. n. cos. 756 filius fuit consulis a. 734
P. Silii P. f., pater consulis a. 766 C. Silii P. f. P. n. — L. Volusius L. f.
Q. n. Saturninus filius fuit consulis a. 742 L. Yolusii Q. f. Saturnini].
757. Sex Aelius Q. f. L. n. Catus; C. Sentius C.f. C. n. Saturninus: cf.
Or. 643. Nomina breviter indicantur in fastis Gabinis et fastis Arvalium;
de Saturnino cf. act, fratr. Arv, p. 197. [Cati avus nondum innotuerat. Sa-
turnini pater fuit C. Sentius C. f, Saturninus cos. a. 735]. — Suffecti Cn.
Sentius C. f. C, w. Saiurninus, C Clodius C. f. C, n. Licinus commemo-
rantur in fastis* Gabinis (C, Clodius^ Cn. Seniiu^) et fastis Arvalium (C.
Clodius Licin., Cn. Sentius); cf. act. fratr. Arv. p. 182 et 198. Terminarunt
locum publicum ab privato C. L L. 6, 1263. 1264. [Prior frater fuit C.
Sentii modo memorati. Licini adhuc ignorabamus maiores].
758. Inde ab hoc anno iu fragmento nostro adnotatur tribunicia po-
testas Tiberii Caesaris, quae cum anno 748 primum ei data esset in quin-
• qnennium nec renovaretur nisi anno p. C. 4 (Dio 55, 13 cf. Mommsen res
gestae Divi Augusti p. 17; Staatsrecht 2 p. 754. 1057), annis p. C. 1 — 4 in
fastos referri non poterat. — L. Valerius Potiti f M. n. Messalla Volesus
omnibus nominibus hucusque non nominabatur nisi in indice libri Dionis
55: cf. Waddington /a^^e^ p. 108, qui proconsulem Asiae eum censet fuisse
anno p. C. 11 aut 12 (Seneca de ira 2, 5; Tac. ann. 3, 68). Una cum
collega commemoratur C. L L. 6, 851 et Grut. 883, 15 (i. N, 6914). [Pater
fuit opinor aut M. Valerius cos. a. 722 aut Valerius Potitus cos. a. 725,
nisi iidem sunt errore in altero utro anno commisso]. — Cn. Cornelius L.
f. Magni Pornpei n. Cinna Mag(nus): dicitur a Dione (55, 14) Vvalog Kos-
i^viXiog ^vyuT^iSovg tov MsyctXov IlofJiTrYiiov, De eo cf. Drumann 2 p. 592.
[Notabile est in ipsis publicis fastis avum maternum pro paterno nuncu-
pari]. — Suffecti C. Vibius C, f. C. n, Postimus, C. Ateius L. f. L, n, Capito :
cf. fasti Praenestini C. L L. 1 p. 474, XIII; tesserae 1. c. 750. 751 ; 6, 813. —
Postumum Delmatiae praepositum ornamenta triumphalia meruisse narrat
Velleius (2, 116). [Maiores antea ignorabantur]. — Capito avo centurione
Sullano, patre praetorio (Tac. ann. 3, 75) coercendo flumini praepositus est
a. 15 (1. c. 1, 76, cf. 79). Tiberio adversatus in senatu (1. c. 3, 70) obiit
a. 22 (1. c. 3, 75). [lam intellegitur Capitonem hunc notum iuris auctorem
filium fuisse L. Atei L. f. An. Capitonis senatoris nominati apud Ciceronem
ad fam. 8, 8, 5. 6, non tribuni plebis C. Atei Capitonis inimici Crassi].
759. M. Aemilius Paulli f. L. n. Lepidus, L. Arruntius L. f. L. n. : cf.
fasti Gabini et Praenestini C. I. L. 1 p. 473, XII et 474, XIII quaeque
14 ADDTTAMENTVM
ad fastos Gabinos adnotavi 1. c. p. 474. — De Lepido cf. Borghesius opp.
5 p. 287 — 293; Waddington fastes p. 112 sq. Ut vir nominis ac foriunae
Caesarum proximus (Vell. 2, 114) per annum integrum fasces tenuit (cf.
Ephem. epigr. 1 p. 187), ut ostendunt etiam tesserae C, L L. 1, 754. 755.
[Filius fuit Pauli Aemilii L. f. L. n. Lepidi cos. a. 720]. — Collega L.
Arruntius cum Capitone flumini coercendo praepositus a. 15 (Tac. ann. 1,
76. 79), postea legatus absens Hispaniam citeriorem rexit (1. c. G, 27; cf.
hist 2, 65). Anno 37 accusatus se ipsum occidit (Tac. ann. 6, 47. 48).
Cf^ etlam Tac. ann, 1, 13; 6, 7; ll^ 6. 7. Incertum, utrum ad eum an ad
consulem a. 732 pertineat inscriptio /. N. 4545. [Pater eius fuit L. Arrun-
tius L. f. L. n. consul a. 732]« — De suffecto L. Nonio L. f L, n. Asprenate
dixi C, L L. 1 p. 474. Legatus Vari in Germania duas Icgiones ex clade
eius servavit (Vell. 2, 120; Dio 56, 22). Anno 767 pro consule Africam
rexit (Tac. ann. 1, 53). Commemoratur a Tacito ann. 3, 18. [Avus est
opinor Asprenas is qui militavit a. 708 pro consule in exercitu Caesaris
(bell. Afric. 80. Hisp. 10) magis notus ex carmine Catulliano 52 in stru-
mam Nonium. Patris meminit Plinius h. n. 37, 6, 81 : propter (gemmam)
ab Antonio proscriptus est Nonius senator filius strumae Noni eius qu^m Q.
Catullus poeta in sella curuli visum indigne tulit avusque Servili Noniani quem
consulem (p. C. 35) vidimus»
760. Q. Caecilius Q. f. M. n. Metellus Creticus Silanus: cf. fasti Prae-
nestini et Tac. ann, 2, 43. Fuit legatus Syriae a. 16 (I. c. 2, 4). De eo
egit Borghesius opp. 5 p. 211, ubi verum vidit Mommsenus (not. 2). [Maiores
nunc tandem innotescunt neque uno nomine ex notis priori adscriptis emen-
datur stemma tam Caeciliorum quam luniorum. Equidem cum egi de hoc
consule in Hermae vol. 2 p. 126 (cf. huius eph. 1 p. 65), ei tribui titulum
Caralitanum hunc, quem ibi anno 6 p. Chr. anteriorem esse demonstravi:
q. clAECILIVS • M • F • M \eteUut creUcui
PR • VRB • PRO \co$
. . . eh • AMBVLATIONES • SVO^) 1 inpendio fecit
At iam intellegitur patris magis esse, qui in fastis consularibus non inve-
nitur. Avus potest fuisse M. Metellus is qui a. 694 gladiatores dedit (Cicero
ad Att. 2, 1; Drumann 2, 57), filius fortasse minor natu Q. Caecilii Me-
telli consulis a. 685 qui primus Creticus dictus est. — Quod I. c. statui
propter nomen filiae sponsae Neronis Germanici f. , quod est lunia Silani
/., hunc Creticnm a Caeciliis Metellis transiisse ad lunios Silanos aetate
provectiorem , id iam refntatur, ut de luniae nomine pariter iudicandum
sit atque de Octavia Claudii filia similibusque, scilicet plene puellam dic-
tam esse Caeciliam luniam et hoc nomen pro cognomine ei fuisse. Ipse
autem consul a. 760 a Silano aliquo in adoptionem datus sit necesse est
Q. Caecilio Metello Cretico nepoti opinor eius qui Cretenses vicit procon-
^) Sic est in lapide.
AD FASTOS CONSVLARES CAPITOLINOS. 15
sulique Sardiniae prioribus Augusti temporibus] — A. Licimus A, /. A, n,
Nerva Silianus: cf. VelL 2^ 116, 4: P, Sili filius (quem virum ne qui intel-
lexit quidem abunde miratus est, ut nihil non optimo civi, simplicissimo duci
perisset) praereptus immature et /ructu amplissimae principis amicitiae et con-
summatione evectae in altissimum paternumque /astigium magnitudinis de/ectus
est. [Maiorum ex adoptione nomina nunc demum cognoscimus]. — Licinio
Nervae hoc anno suffectum esse Lucilium Longum, Creticum per totum
annum fasces gessisse ostendunt fasti Amiternini (Aug. 10), in quibus est
Creiico et Longo cos: cf. Marinius Arv. p. 15; Borghesius opp. 5, 308;
Mommsenus C, L L. 1 p. 399.
Adolfus Kiessling cum in libris Horatianis observasset carmini poetae,
quod quartum est libri primi, praescribi solere ad Sesiium Quirinum, cum in
ipso carmine non sit nisi Sestii nomen neque alterum ullo alio loco a poeta
enuntietur, per litteras me interrogavit, in fastorum a. 731 reliquiis a me
editis sic
l. sestius p. F vIbI n
litterae illae quinque dimidiatae annon qviri potius fuerint. Re vera ego
lapide accurate inspecto superesse repperi-qidEli^. Neque igitur iam du-
bitari debet de lectione:
l testius p. /. l. n. QvIrInk»
De hoc suo invento postquam ipse Kiesslingius exposuit (de Horatia-
norum carminum inscriptionibus commentatiuncula. Gryphisvaldiae 1876),
ego quoque ne id eos fugiat qui fastis utuntur curare debui.
G. Henzen.*)
^) Quae leguntur intra unios quadratos, adiecit Mommsenus.
ADDITAMENTYM
AD TABVLAS TRIVMPHALES CAPITOLINAS
(vol. I p. 457).
Fragmentum tabulae marmoreae effossum die X Martii a. 1876 in
eruderando foro Romano ante aedem Divorum Antonini et Faustinae.
Coniurgendum est cum fragmento Capitolino XIII.
(
]
. ( a. Varo 482 j,
T ARE N tI N ei» W E • N O I-! i «
B
L • PAPIRIVS • X • 2f • «p. w (C V R S O R • 1 1 • an. cdxxii
COS * II ' DE ' TAren\l NEIS • J.ucaneia. samnitibusque?
B RV T TIE I Sque
Dedit losephus Fiorelli curator antiquitatum, contuli ipse.
Inclinatis maioribus signavi litteras in fragmento Capitolino servatas.
tfi
[i'
er
in
plii
w
M
i 'liti
■VPV
DE HISPANO ANTIQVO.
A,
.ntiqui quem dixit Huebnerus inscriptionum Hispanarum auctoris novum
exemplum nuper in lucem prolatum est, codex scilicet saec. XVI ineuntis,
qui fait olim familiae Filonardi in oppido Bauco prope Frusinonem, anno
1873 Romae a Constantino Corvisieri emptionis iure comparatus et illatus
in bibliothecam regiam Berolinensem (pict. A 61 p). Habuit Huebnerus
quo tempore Hispauica edidit, eius codicis notitiam aliquam specimine ab
Henzeno sibi transmisso (v. apud eundem p. VI), sed quae ad exemplaris
huius utilitatem intellegendam non sufficeret. In hoc Antiqui collectio in-
tegra exstat intermixta syllogis Italis eius aetatis vulgaribus. Quo exem-
plo cum nonnullis in rebus eis, quae adhuc de auctore isto nota nobis
erant, supplementa non levia accrescant, poterimus iam eo accedere^ ut ar-
chetypi deperditi imaginem restituamus ratione non omni ex parte certa,
in plerisque tamen satis firma.
Exempla autem, quibus usus sum, haec sunt:
I. Codex Mutinensis bibl. Pal. VI F 28 scriptus a. 1503 iussu Mar-
tini de Sieder, de quo dixit Huebnerus C. /. II p. VI: eius libri apogra-
phum ab Henzeno Huebneri in usum confectum praesto mihi fuit. Hispana
leguntur f. 83' — 93'; quorum ordo archetypi puto foliis transpositis pertur-
batus est, quem restituemus f. 88' — 93' collocatis ante f. 85. Continet autem
liber Siederi Tarraconensem totius collectionis partem solam: quam exhibet
et plenissime et optime. Cetera vero exempla ex communi eoque deteriore
fonte proficisci multis locis ostenditur, ubi vitia, quae in illis omnibus re-
deunt, a solo Siederi libro absunt. Excipio Apianum, cuius in collectionis
initio (p.l — 24) Hispanarum Antiqui inscriptionum series posita est: quod
exemplum manifestum est eodem e fonte, unde pendet Siederus, proficisci.
Nam praeter Baeticos titulos paucissimos, qui in fine additi sunt, nihil con-
tinet nisi titulos Tarraconenses, et quae dixi de ordine apud Siederum per-
turbato, eadem etiam in Apianum cadunt. Ceterum Apianus^ quamquam
eum non ex ipso Siederi codice sua habuisse constat, plane abici posse mihi
visus est.
1 8 OLDENBERG
II. Codex Peutingeri Augustanus n. 527 (cf. C, L II p. VI). An-
tiquum (f. 51 — 54'. 58' — 59) excipiunt (f. 59. 59') tituli tredecim sine du-
bio aliunde accepti (vide C. L II p. 23. 53) Cordubenses Astigitani Olisi-
ponenses Emeritenses.
III. Codex Sanuti Veronensis (C. L II p. VI).
IV. Codex FiLONARDiANUS modo commemoratus cbartaceus formae
duodecimae, scriptus omnino in Italia. Aetas eius definitur cum epitapbio
Ferdinandi II Aragoniae regis, qui decessit a. 1516, quod legitur f. 18',
tum duobus epitapbiis (f. 115'. 124') Anonii Casinatis et Anaximandri Ca-
sinatis, quorum illud a. 1512 a vivo, ut videtur, libri domino et ex partc
auctore scriptum, a. 1531 mortuo ipso correctum est, boc a patre filio po-
situm refertur ad a. 1511. Hic liber Tarraconensium titulorum seriem con-
tinet f. 31 — 44: interpositis Italis sequuntur Baetici cum quibusdam Lusi-
tanis f. 78' — 87. Quod exemplum in bis quae ponit non minus quam in
eis quae omittit accuratissime cum libro Sanuti congruit. Correctus autem
est Filonardianus ad fidem codicis alicuius, qui recensionem a Siedero re-
praesentatam exbibuit, titulique a Filonardiano et Sanuto consentientibus
omissi fol. 18' — 20, 22' — 26 sunt relati^). Quae pars codicis cum suppleat
collectionem f. 31 — 44, 78' — 87 positam, statuendum est, priorem banc par-
tem post illam posteriorem scriptam esse. Cui coniecturae foliorum illius
codicis ratio locum certe dat, nam partes eius f . 1 — 30' et rursus f. 31 — 128' —
incipit autem f. 31 nova foliorum complicatio — quasi duobus pro codicibus
baberi posse indicio est, quod in utriusque partis fine videmus manum se-
cundam, qua adscripti sunt tituli diversis Italiae Galliaeque locis in ora
plerumque maris mediterranei collecti, de qua sylloge plura bic dicenda
nobis non sunt.
Adduntur autem in libro Filonardiano Hispanis ex Antiquo petitis va-
riis locis (f. 22—22'. 26'— 28'. 86'. 88—90) alia, quae iam externa specie
ab illis difFerunt; scripti enim sunt hi tituli plerique literis uncialibus ob-
servatisque fere elementorum concatenationibus, quas Antiquus etiamsi non
constanter neglexit, rarissime tamen exbibet. Communem originem ut bis
tribuamus, iam regionum^ ad quas pertinent, suadet vicinitas; nam sunt
inscriptiones repertae Valentiae locisque vicinis Liriae et Vilar, deinde Sa-
^) Praeterea locis haud paucis emendata sunt vitia omnibus Antiqui exemp]aribns
communia, quas correctiones ad alium fontem nobis ignotum redire statuendum est.
Exempla pauca appono. In titulo n. 4080 (f. 31. 31') verba nltima Sempron. Lichnis
aula adscripta sunt, quae desunt non minus apud Siederum quam in ceteris exemplis;
n. 3820, ubi Sanutus et Filonardianus soli exemplum Antiqui servaverunt, qui v. 2 tra-
dunt sic vaggamo urma (vesma San.) abram torcam, correctum est vaccam ovem siiam
forham, quam patet non esse alteram eiusdem exempli recensionem, sed exemplum di-
versum. — In Saguntinis Valentinisque haud raro locorum indicationes accuratiores in-
ter corrigendum adscriptae sunt, quarum origo haud scio an coniuncta sit cum coUec-
tione titnlorum statim commemoranda, quam idem codex exhibet, in qua Saguntinae
Valentinaeque inscriptiones principem locum tenent.
DE HISPANO ANTIQVO. 19
gunti et Saetabi; quibus titulis interpositi sunt paaci alinnde oriandi, Mala-
citanus n. 4691, Accitani 4943. 3393. 3397, Oscenses 3003—3005. £ Sa-
guntinis haias seriei titalis nonnuUi redeunt apad Antiqaum, sed ita at nea*
tram exemplum ab altero pendere manifestam sit.
Ortam esse hanc collectionem non multum post initium saec. XYI, iam
eo ipso, quod in libro Filonardiano legitur^ satis probatur; praeterea ob-
servandum est, haud raro eam similem esse collectaneis lohannis Bembi
a. 1505 his in regionibus iter facientis; velut n. 3760 et 3899, quarnm in-
scriptionum illius pars dimidia^ haec tota a solo Bembo adhuc nobis ser-
vata erat, qui aliunde eas se accipisse dicit, hic redeunt^); item n. 3937 a
Bembo e lapide descripta, ubi aeque desunt alii auctores; n. 3851 initiam
tituli auctor noster vidit, ut dederunt Bembus et is unde pendent schedae
Bouhieri, integrius quam Strada Mameranus reliqai.
Commemoravi iam, Antiqui exempla in libris Peutingeri Sanati Filo-
nardiano tradita ad eundem fontem a Siedero diversum redire; horam rur-
sus Fiionardianus et Sanutus idem exemplum Peutingerano plerumqae prae-
ferendum repraesentant ille optime hic pessime^). Mirum vero est, quod
locis nonnullis omnem dubrtationem excludentibus demonstratur, in Baetica
parte coUectionis interdum codices Peutingeranum et Filonardianum eadem
vitia exhibere, quibus Sanutus vacat^); unde aestimare licet aetatis iilius his
in studiis industriam in syllogarum exemplis his illis conferendis propagan-
disque hinc inde non minus erroribus quam vero.
y. Liber Parmensis. In fine editionis Mazochii, qaae antea fuit
Paciaudii, nunc servatur in bibl. reg. Parmensi (n. 22763), inserta sunt fo-
lia manu scripta 16, qaae continent intermixta et recentioribus et antiqaio-
ribus — nam etiam Antiquissimi quem vocat Huebnerus quaedam hic re-
deunt — multa ex Antiquo derivata (f. 1' — 3'. 10. 13'. 15 — 16'). Quae hic
illic commemoravi, perpetuo non adbibui, cum brevis tantum eorum folio-
rum descriptio a Bormanno confecta praesto mihi esset, quam comiter Hueb-
nerus mecum communicavit. —
^) Adscribo hic titali 3899 excmplum Filonardianum, ut cum Bembo ab Huebnero
ad h. t. allato comparari possit: p. corneliua zoaimus emilia pusid, n, ux, s, et 8, Item
3861 (Bembus: datum miki fuit Sagunti): c, lucili, fui, ii, vir, iurriset, refic, Etiam
n. 3926 integer, qualem adhuc ex solo Bembo noveramus, hic redit (v. 2 pompeia asie,
roe ut apud Bembum).
^) Non nisi ex communi archetypo explicari potest v. c. series titulorum Sagun-
tinorum. Vitiorum, quae Fil. et San. communia exhibent, exempla sufficiant pauca.
In fine n. 3835 apud utrumque auctorem nescio unde adhaeserunt verba Corayani, nai,
herus, h, r, (corsiam nalverus, h, c, San.). — 1172, 2 Potito omitt. Fil. San. — 2040, 2
proc. n; 4 Rassus Fil. San. — 2549, 1 d, m, s, omitt. Fil. San.
3) Verba quae sunt municipium Albense Urcaonense a San. recte coUocantur in fine
tituli n. 2111, a Peut. et Fil. praeponuntur n. 2109. — 2105, 2 Aug, om. Fil. Peut.,
habet San. — 3372, 1 d. m, s, om. Fil. Peut., habet San. 5 xxxxxviii Fil. Peut.,
xxxxviii recte San. — 1398 Peut. et Fil. proisus consentiunt, melius ut videtur titulum
cxhibet San.
2»
20 OLDENBERG
His praemissis de auctoribus dlcendum iam est de siugulis deinceps
partibus collectionis ab Antiquo confectae: de quibus cum disputaverimus,
dabimns tabulas totum opus quantum fieri potest repraesentantes. Tota
collectio in duas partes dividitur^ quarum fines in exemplis nobis traditis
satis clare cernuntur: altera complectitur titulos provinciae Tarraconensis,
altera Bacticos cuni paucis e Lusitania et Gallaecia oriundis. Prior pars
exstat apud Peutingerum f. 50' — 54'; Sanut. f. 295 — 303; in libro Filonar-
diano f. 31 — 44 ita ut finem eius altera pars non statim sequatur, sed in-
terpositis alienis demum f. 78' seqq. : Siederi deinde codex cum Apiano om-
nin6 hanc partem solam recepit. Quominus autem Tarraconensem vocemus
hanc inscriptionum seriem, tituli pauci qui interponuntur extra fines Tar-
raconensis Hispaniae oriundi pontis Alcantarensis (n. 759. 760. 761) Ma-
lacitani (1969. 1966. 1968) Cartimitanus (1956) eo minus obstant, quia
auctor Antiquus eos non de lapide descripsit, sed ex collectione Antiquis-
simi transtulit. Atque primum locum in hac priore collectionis parte te-
nent ipsius Tarraconis tituli plurimi, sequuntur orti Sagunto Ilerda Dertosa
Valentia Murcia Ilici Saetabi quique dicuntur orti esse Dianio^). Tarra-
conensium autem inscriptionum praeter amplam seriem modo commemora-
tam altera coUectio minor, quamquam haud exigua, tradita nobis est apud
Siederum f. 86' — 88 (=Apian. 11, 3 — 13, 2), i. e. foliorum perperam
positorum ratione habita in fine operis; eadem redit in libro Filonardiano
f. 23 — 25 et quaedam inde afferuntur in cod. Parmensi f. 15 — 15'; ignorant
eam et Peutinger et Sanutus. Hos titulos noli quia in aliis exemplaribus
desunt, in aliis a ceteris Tarraconensibus separantur, ab Antiquo auctore
abiudicare: cui sententiae vel hoc obstat, quod in tanto inscriptionum nu-
mero nulla in utraque Tarraconensium serie redit. Quae ratio inter utram-
que intercedat, inde nisi fallor coUegitur, quod maior series fere tota com-
posita est ex titulis sacris, imperatorum, magistratuum sacerdotumque pu-
blicorum vel municipalium, vel in quibus aliqua accedat causa peculiaris,
cur lectione digniores visi sint^); in minore serie vix ullae inveniuntur ma-
ioris dignitatis inscriptiones, sed sunt omnes sepulcrales. Itaque puto, auc-
torem collectionis has a ceteris Tarraconensibus separatas in finem fortasse
operis relegasse; unde transierunt in librum Siederi et supplementa Filo-
nardiani, non receptae sunt in iliud exemplum, ex quo pendent collectiones
Peutingeri Sanuti Filonardiana. Aesonenses inscriptiones quatuor (vide
C 7. II pag. 594) quas habent Sieder et Apianus, omittunt Peutinger Sanutus
Filonardianus , quamquam traduntur loco alieno — interpositae euim sunt
^) Dianium Antiquus refert titulos ex Antiquissimo petitos, qui ab illo inter Ma-
lacitanos proferuntur n. 1965. 164*. 363*, 1433 (in villa Zolosa Ferr. Reg. f. 170'),
deinde falsum 364* et Tarraconenses 4315. 4388.
^) Ordo etiam, quo dispositi sunt hi tituli, magna ex parte pendet ex argumento
ipsorum: praecedunt tituli deis dedicati (Filon. f. 31), sequuntur tituli imperatorum (31'
— 33') civiumque summis honoribus insignium; alio loco componuntur seviri magistri
Larum (f. 35'), flamines provinciae omnibus honoribus in rep. sua functi (f. 37' — 38') etc.
DE HISPANO ANTIQVO. 21
Tarraconensibas — , nolim tamen revocare ad fontem diversum; redeunt enim
eaedem in libro Parmensi (f. 16') coniunctae cum titulis qui sine dubio
sunt Antiqui.
Putaverim autem, proficisci haec collectanea a viatore^ qui ex Gallia
terrestri itinere adveniens primum attigit Aesonem, Ilerdam, Tarraconem,
Dertosam, deinde meridiem versus perrexit: quocum congruit fere ordo in
disponendis inscriptionibus observatus, nisi quod Tarraco et Saguntum prop-
ter ampliorem numerum opinor titulorum inde adlatorum praeposita sunt;
item cur Barcinonensia omnino absint, hac ratione explicatur. Sequitur
post fictos titulos 410*. 149*. 382*. 383*, qui ex vulgatis eius aetatis cor-
poribus huic collectioni adhaeserunt, series inscriptionum Lusitanarum et
Baeticarum, quae in solis exemplaribus Peutingeri Filonardiani Sanuti ex-
stat. Et de Lusitanis quidem (Fil. f. 78—81. 84'— 85', San. f. 303'— 305')
anceps est quaestio, pertineantne re vera ad Antiquum an sint auctarium
aliunde acceptum: desunt enim apud Peutingerum. Qua de re varium fuit
Huebneri iudicium (p. 101. 620), neque ego quicquam certi statuere audeo:
quamquam magis est ut credam in archetypo, ex quo tria nostra exempla
fluxerunt, haec non fuisse: neque enim tales series maiores in libro Peu-
tingeri omitti solent, nec quod numerus Lusitanorum integer deest ne uno
quidem titulo inde relicto, eiusmodi est, quod librario facile tribui possit.
Neque tamen propter aetatis rationem huius additamenti origo ad collectio-
nes Zuritae Stradaeve, quod coniecit Huebnerus, referri poterit.
Ceterum Lusitani hi tituli collecti videntur ab homine Salamantica
Emeritam iter faciente; incipiunt enim a miliario n. 4676, qui Mamerano
teste positus erat prope pagum Galzada, et a miliario Neronis, cui ad-
scriptum est apud Sanutum: a Salamantica urhe totum illud iter iis notis
refertum per columnas marmoreas; sequuntur tituli Caperenses et sincerus
n. 834 et ficti, quibus vix ullus locus magis abundat quam Capera, noti
plerique, quibus accedunt ex Filonardiano nonnulli hucusque ignoti; finem
facit miliarius Hadriani, ad quem adnotatur: ad Emeritam in innumeris
marmoribus,
lam quae sequitur Baeticorum titulorum collectio tribus auctoribus
communis (Peut. f. 54'. 58' — 59. Filon. f. 81 — 83. 83'. .85'— 86'. Sanut.
f. 306 — 308') inscriptiones comprehendit repertas Granatae Mentesae Anti-
quariae Ursone Marcenae Hispali Arucci^), quas aut omnes aut plerasque
ab uno viatore collectas esse facile credideris, elsi itinerarium eius certa
ratione restituere non audeo. Is an Cordubae titulos collegerit, dubitari
potest; certe Antiquus Cordubenses non plures habuisse videtur quam unam
inscriptionem n. 2300 et titulum fictum n. 198*; nam quos praeterea liber
^) Arucci (Mora) repertus traditur unus titulus 963, eodemque falso referuntur
2548. 25-JL9, qui Compostellam pertinent. Etiam in loci indicationem ad n. 963 {in
villa Morae, In templo S. Jacobi in quodam angulo Filon.) templum S. lacobi ex
Compostellensibus irrepsisse crediderim.
22 OLDENBERG
Peutingeranus titulos inde profert n. 2225. 2246 (horum uterque ab Anti-
quissimo translatus esse potest). 4707, ab Antiquo certe abiudicandi sunt
(vide supra p. 18). Inter Granatenses liber Filonardianus solus duo frag-
menta inedita indidemque titulum Ser. Persii saepius descriptum (n. 2083)
et Antiquariensem P. Magnii Rufi (n. 2029) omnes literis uncialibus et cum
imitatione quadam veteris literarum formae profert; qui tituli ob hanc ip-
sam insolitam speciem, pars etiam quia non integri servati erant, in Peu-
tingeri Sanutique exemplis omissi videntur. Neque enim alienis e fontibus
haec in librum Filonardianum pervenisse cum inde veri simile est, qnod ea
seriem titulorum ab Antiquo collectorum, qui secundum loca dispositi sunt,
non turbant, tum ea re demonstratur, quod loci indicatio quam liber
Filonardianus titulo P. Magnii Rufi (2029) recte tribuit (in 8. Sebasiiano
Antichere) eadem apud Sanutum, qui has indicationes hic ut saepe turba-
vit falso redit ad n. 2051*).
lam quae fuisse videatur series titulorum Antiqui, tabulis illustrabi-
mus citatis auctoribus Siedero Filonardiano Sanuto Peutingero adscriptisque
numeris indicantibus, quotus sit quisque titulus in singulis exemplis. In
libro Filonardiano numeri 1 sqq. pertinent ad fol. 31sqq., numeri T sqq.
ad fol. 1 — 30' (vide supra p. 18). In titulis qui extra seriem Hispanorum
dispersi traduntur pro his numeris folia codicum adnotavi. In fine Tarra-
conensium posui seriem inscriptionum Tarracone repertarum, quae apud
solum Siederum et inter Filonardiani supplementa exstat (supra p. 20),
deinde Aesonenses, quae leguntur apud Siederum. In fine totius coUectio-
nis posui cum ea, quibus certum locum adsignare non audebam, tum Lu-
sitanos titulos Filonardiani et Sanuti (supra p. 21), denique quae aliunde
ad exempla Filonardianum et Peutingeranum accesserunt.
Ad ordinem quod attinet, quo singuli tituli collocati sunt, imprimis
monendum est, in Baeticis multa esse incerta: ex numeris autem unicuique
inscriptioni appositis lector ipse, quid constet, quid minus constet, dignos-
cere poterit.
]) Non inutile erit Antiquarienses titulos ut exemplum eiusmodi Sanuti errorum
componere. Quorum series haec est:
SANUTDS FniONARDIAlSLS
In foro Antiquariae In platea Antichere
imp. caes. imp. caes.
Ibid. in aede s. Sebast. In s. Sebast. Antich.
m. sempronius p. magnio q. f.
Ibid. in domo privata Ibid. in domo priv.
p. quintio m. sempronius
Ibid in turri oppidi Ibid. in turre quadam
divi aug. n. p. quintio p. f.
Ibid. in aede d. Ysidori In templo s. Isidori
quentiui divi ang. n.
In quadam turri
quintini.
Veras autem esse libri Filonardiani indicationes ex eis quae aliunde de horum tituio-
rum situ tradita sunt satis constat.
DE HISPANO ANTIQVO.
23
4092
4072
4071
4089
4080
4107
4103
387*a
385*
4102
4103
4103
Tarraco
»
7)
JJ
1)
»
Ji
7)
»
»
4104
»
4108
»
4108
»
4106
»
4098
7)
4099
r)
4097
n
4304
»
4269
»
4426
»
4135
»
4114
»
4111
»
4126
»
4266
»
4226
»
4278
»
4238
»
4293
»
4297
»
4192
»
4242
»
4246
»
4224
»
4180
»
4194
»
4248
»
4115
»
4212
»
4219
»
4139
»
4118
»
4172
»
4418
»
deo tutelae
genio convent.
genio col.
silvano ang.
isidi aug.
pio atque inclito
devictori omnium gentium
imp. titus caesar
ti. caesar
fortissimo et clementissimo
victoriosissimo principi iuven-
tutis
victoriosissimo principi iuven
tutis
maximiano p. f.
pio atque inciito
pio atque inclito
piissimo fortissimo
imp. caesari m. aurelio
1. aelio imp. antonini filio
faustinae imp. antonini filiae
m. raecio montano
m. fabio m. f.
aspice quam subito
aurel. ianuario
m. porcio catoni
q. atrio clonio
1. ovinio 1. f.
1. cornelio c. f. gal. celso
q. licinio silvano
1. val. tempestivo
m. porcio m. f. aniens.
m. fabio asiatico
1. flavio chrysogono
c. annio 1. f. quir. flavo
postumiae nepotianae
semproniae lusci f.
p. licinio 1. f. gal. laevino
m. laelio sabiniano
1. amenio 1. f. gal. saturnino
c. val. arabino
1. domitio gallicano
c. egnatule. c. fil.
1. gavio romano
q. caecilio 1. f. gal. frontoni
t. titiano leg. aug.
1. vallerio severo
memoriae ulpi bonici
Sieder
FUon.
Sanut.
Peut.
1
1
1
2
2
2
2
3
3
3
3
—
4
4
4
4
5
5
5
5
6
6
6
6
—
7
7
8
—
8
8
7
—
9
9
9
11
10
10
10
•
12
11
11
11
13
lla
_
«__
—
12
12
13
13
13
12
—
14
—
14
15
—
14
15'
—
—
—
16'
—
48
—
17'
—
46
—
18'
—
>-.
—
16
14
15
15
18
16
17
16
—
17
19
17
18
18
20
18
19
19
21
19
20
20
19'
—
45
20
22
20
21
21
23
21
22
22
24
22
47
23
25
23
23
24
26
24
50
25
28
26
25
26
29
27
26
27
30
28
27
28
31
29
28
29
32
30
29
30
27
25
24
31
33
31
30
32
34
32
31
33
36
34
33
34
37
35
34
35
38
36
36
36
39
37
35
37
40
38
37
38
41
39
38
24
OLDENBERG
4345
4231
4229
4237
4257
4121
4157
4271
4191
4195
4227
4197
4147
4332
4174
4397
3833
3833
3835
3820
3865
3866
3865a
3921
3913
3892
3873
3896
3848.
3843 [
3844-'
3847^
3846 I
3842-^
3877
3876
3916
3914
3912
3856
3850
3926
3839
3837
3841
3010
4457
4056
Tarraco
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
Saguntum
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
Ilerda
»
Dertosa
c. camilio paterno
1. numisio 1. fil. pal. montano
c. mario c. fil. pal. vero
q. iontio q. f. quir. severo
m. ulpio reburro
q. edioleo pol. ruffo
c. iulio reburro
1. furio 1. f. faventino
1. annio 1. f. gal. cantabro
c. atilio c. f. quir. crasso
tito mamilio silonis fil.
I. aufidio q. f. velina
m. aur. m. f. pab. lucilio
antoniae clementinae
d. m. bene sit tibi
porciae proculae
senatus et populus
claudio invicto
imp. m. aur. carino
dianae maximae
c, voconio c. f. gal. placido
popillae 1. f. rectinae
voconius romanus
iuliae nereidi
q. granius q. I. plutargus
p. calfumio armonico
q. licinius primus
corn. m. f. maxim.
sergiae m. f. peregrinae
antoniae 1. f. sergillae
m. aemilio m. f.
1. valerius muntanus
q. gratbius xanthius
g. grattius halis
dis man. 1. gemin. myrines
p. baebio I. f. gal. maximo
I. antonio 1. f. gal. numidae
h. s. e. pompeia
q. le. gal. hispano
paulo aemilio pauli f.
pompeius balonius
c. licinio c. f. gal. satumino
atinae spuri f. lucillae
t. aug. sacrum
Sieder
39
40
41
42
43
44
45
46
48
49
50
51
52
53
47
)
54
55
56
57
58
59
60
61—63
64—66
67
68
69
70
71
72
73
74
Filon.
35
42
43
44
45
75
46
47
48
49
50
51
52
20'
53
54
55
56
57
58
58a
54'
55'
56'
57'
59. 58'
59'— 61'
62'— 64'
65'
66'
67'
68'
69'
70'
71'
72'
60
62
63
64
65
Sanut.
Peut.
33
32
40
39
41
40
42
41
43
49
44
42
45
43
46
51
47
-—
48
49
52
50
44
51
_^
52
58
53
60
54
—
55
53
56
54
—
59
57
63
—
55
61
—
62
66
—
—
58
57
60
61
67
62
- 68
63
69
DE HISPANO ANTIQVO.
25
Sieder
Filon.
Sanut.
Peut.
4056
Dertosa
tutelae aug. sacrum
76
66
63
70
3744
Valentia
q. sertorius q. lib. abascantus
77
67
64
72
3735
»
q. herennio etrusco
78
69
66
74
3736
* »
c. valenti hostiliano
79
68
65
73
3734
»
g. n. a. eal seiae
80
70
67
76
3771
»
virie acte
81
71
68
76
759
Alcanter
imp. caesari divi nervae f.
84
". 72
69
77
760
»
municipia provinciae lusitaniae
85
17
15
16
761
»
imp. caesari divi nervae f.
86
73
70
78
1969
Malaca
imp. caesaris I. septimi severi
88
74
71
79
1966
»
I. servilius superatus
87
75
72
80
1968
»
I. granius seio
—
76
73
81
1956
Cartima
iunia d. f. rustica
89
77
74
82
356*
Murgi
castori et polluci
90
78
75
83
3555
AgerHlicitanus
augusto divi f.
91
79
76
84. 87
3567
»
varro an. xviii
92
80
77
85. 88
3626
"Setabis
c. clodio c. f. flavo
93
81
78
86
1965
Dianiam
iovi m. lucretius curus
—
82
79
89
164*
»
palladi victrici sacrum
94
83
80
90
1433
»
turri genio
95
84
—
91
4383
»
dis manibus m. iuvalio liciniano
96
—
—
363*
»
vale coniux valete nati
97
85
81
92
364*
»
c. terent. t. terent f.
98
86
82
93
4315
»
d. m. factionis venetae
99
87
83
—
4151
4161
4400
4335
4184
4381
4383
4339
4413
4406
4261
4365
Tarraco
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
d. m. t. cassio flavino
d. m. q. moneio verecundo
d. m. n. pub. lilio theopompo
d. m. atilius calventianus
d. m. felici aug lib.
d. m. iuliae t. f. tertulinae
d. m. m. iuliano liciniano
d. m. s. baene helice
d. m. vario hippodamae
d. m. trocinae sirvando
d. m. aemilio valerio
d. m. bic iacet fremidonius
Sieder
Filon.
100
21'
101
22'
102
23'
103
25'
104
24'
—
26'
27'
105
28'
106
.29'
107
30'
108
35'
109
36'
26
OLDENBERG
4445
4390
4392
4389
4385
4167
4287
4380
4142
4370
4379
4168
4156
4324
4311
4150
4300
4220
4144
4414
4458
4473
4468
4465
Tarraco
»
»
»
»
»
»
»
Exona
»
»
»
d. m. aphrodine arla
d. m. mascliae auguste
d. m. 1. numisio symphor.
d. m. manliae quintae
d. m. 1. licinio severo
d. m. val. attico
d. m. m. aehe ataeo
d. m. iuliae quintia
d. m. il. aqu. m. f.
d. m. fulloniae 1. f.
d. m. c. iulolyap.
m. Talerio flavos. f.
d. m. iulio flavino
memoriae saturnini
d. m. 1. hilario aruspici
d. m. cecili maturi
d. m. m. lucretio nicephoro
et martialis
1. grattio c. f. gal. glauco
d. m. 1. anteio flavino
d. m. variae iucundae
lunae augustae sacrum
ful. 1. fulvi restituti
1. val I. fil. gal. faventino
p. mar. maron. fllio
Sieder
110
111
112
113
Filon.
37'
38'
39'
114
40'
115
31'
116
32'
117
33'
118
34'
119
41'
120
46'
121
44'
122
43'
123
45'
124
47'
125
48'
126
49'
—
50'
127
51'
128
52'
129
63'
7
—
8
—
9
—
10
—^
Filon.
Sanut.
Peut.
2081
Granata
I. galirio I. f.
101
— .
94
—
»
. . . 1. f . patricia
102
—
—
—
»
. . ter relligioss . . .
103
—
2083
»
sirpirsius orii
109
—
—
1165
Hispalis
1. licinius adamatus
—
109
—
1172
»
d. cutio balbino
• 104
no
109
1173
»
cutio romulo
105
111
95
1223
»
d. m. s. fabia sympherns
106
112
96
1224
»
d. m. s. m. fabius fortunatus
107
113
97
1169
»
m. aurelio vero
7'
114.115
110
1175
»
m. messio m. f.
—
116
—
DE HISPANO ANTIQVO.
27
4694
2040
2048
2046
2029
2051
1416
1404
2300
198*
3361
2111
2109
2105
3367
3377
3372
3370
1395
1398
1391
1396
963
2549
2548
2541
2559
Antiquaria
i>
ii
})
»
Assuna
»
Corduba
)}
Mentesa
>}
}}
}}
}}
)}
})
))
Mairenum
Marcena
)}
})
}}
Mora
))
)}
ad Xmi lap.
ab aede d.
lacobi
Clunium
nunc Lacrugna
imp. caes. divi traiani
divi aug. n.
quintini p. f. gallia
p. quintio p. f.
p. magnio q. f. quir. rufo
m. sempronius catne
optatus calpumiae
1. vettius c. f.
I. in fr. p. XV
h. m. m. h. m. s.
c. sempronius c. f. sempro-
nianus
imp. caesari divi traiani
1. caesari augusti f.
libero patri sacrum
d. comelio suviano
deo tutelae
ap. aureliae aur. filiae
deo man. calpurnia 1. f. scan-
tirae
leontius famulus dei
calpurnia c. f. tusculina
t. fannius t. f. pap. proculus
ara sal.
t. domitius t. f. pap. clemens
iuliae agrippinae
numerius vitalioni
aquilia modiesta
d. m. s. f. tertulia
Filon.
108. 161
2'
3'
112
110. 160
111.162
114
115
117
113
122
123. 124
124
125
126
127
128
marti aug. sacrum
129
130
9'
8'
116
4'
5'
6'
Sanut.
117
120
121
119
118
127
128
101
102
103
104
106
107
105
108
122
125
124
126
123
132
133
134
129
Peut.
117
118
119
120
121
98
99
100
71
101
102. 103
103
104
105
106
107
130
108
111
112
113
114
116
115
l
28
OLDENBERG
TITVLI QVI IN ORDINEM CERTO LOCO RECIPI NON POTVERVNT.
Sieder
Filon.
Sanut.
Peut.
3052|
Aguisandos
longinus prisco {tituli taurorum)
—
1'
100
f. l'. 32'
278*/
•
410*
Barcino
bello sertoriano
82
f. 67
135
f. 45
382*
Iberiiim (F.)
Aragonia (P.)
quo vadam nescio
— —
f. 67'
-^)
f. 45. 63
383*
Aragonia
clodius rabia
f. 72
85
1
149*
Gades
heliodorus insanus
f. 68'
84
f. 48. 48'
223*
Callecia
ego isis sum
132, f. 86'
64
160*
Gades
c. caesar pius
—
133, f. 87
142, f. 88'
—
65
—
Carthago nova
a. lumnesius a. f.
^—
134, f. 87
140, f. 88'
—
66
3461
»
cn. clodio c. grathonis f.
^—
135, f. 87
141, f. 88'
^) Huebnerus inter auctores huius tituli adscripsit Sanutum f. 303, sed in apographo
Sanuti, quod mihi praesto fuit, is non exstat.
TITVLI LVSITANI.
FUon.
Sanut.
4676
imp. caesaris divi septimi severi
88
_
4683?
iter a Sala-
mantica urbe
nero claudius caesar aug. ger-
manicus
89
86
834
Cappara
bolosea filio
90.118
87
—
j>
d. m. c. vocuntiae
91
89.93
231*
neroni claudio caesari aug.
92
90
80*
fabio metello
119.120
88
81*
Cappara
I. marcellina ocella I.
121
91
83*
opp. S. Bar-
tholomei
quam varia hominum fata
122
92
>>
d. m. ant. luxius sabinus
93
93
m. aurelius ant. pius aug.
94
94
232*
imp. caesari nervae traiano
95
95
■"
pone pagum
Margusae
imp. caesari m. aurelio aug.
96
96
85*
t. victurio et c. sempronlo coss.
97
97
4667?
ad V. lapidem
a. S. Barthol.
imp. caessar divi nervae filius
98
98
4656?
Emerita
imp. caesar divi traiani partici f.
99
99
—
}}
. . ivi . . rth . . rvae . . .
100
—
DE HISPANO ANTIQVO.
29
ADDITAMENTA FILONARDIANI.
3729
3745
3763
4025
3797
3760
3926
4691
3937
3936
3820
3840
3899
3751
3798
3805
3784
3822
3838
3922?
3940
3913
3905
3912
3914
3861
3845
3841
3869?
3862
3858
3837
3834
3851
3835
Valentia
»
»
Vilar
Liria
Valentia
Valentia(n.74')
Sagunt. (n.95')
Malaca
Saguntum
»
»
»
»
Valentia
Liria
»>
Valentia
Saguntum
}>
»
»
»
»
>>
»
>>
>>
»
>>
»
»
>>
»
»
>>
»
>>
1. antonius 1. f. gal. sabinus
homuncio vel . . .
q. iunio crati c.
d. m. victorinae fil.
m. baebius quietus
d. m. domiti victor.
c. p. claudus an. Ixxxx
imp. caes. p. licinius valerianus
trophimus para
et verinae xxxx
diane maxime
macilio meo
p. cornelius zosimus
(titulus Ihericus)
abascanto faunia rustica
q. caeclius modestus
lic. ursinae ann. xxx
cratilae c. filiae
dianae cultorum
silanus . . . iusto
quintus fabius monisius
licinus luctatius utilius
quintus liginius
m. valerius m. f. vicistius
q. granicus politraucus
q. fabio ro. fecernt
dis man. 1. gemin. myrines
g. grattius halys
c. lucili fui
1. antonio . . . al. nnmidae
. . . pompilius . . . balbinus
. . ira ... an . .
I. aemilius c. f.
m. calpurnio m. f.
pauUo aemilio paull. f.
claudio invicto pio fel.
. . . o q. f. cal. restituto
imp. m. aur. cae. aug.
Filonard.
f. 22
10'
»
U'
f. 22'
12'
»
13'
»
14'
f. 26'
73'
»
74'
f. 27'
96'
f. 26'
75'
»
76'
f. 26'
77'
f. 27'
87'
>>
89'
f. 27
78'
»
79'
f. 28
102'
f. 27
80'
>>
81'
»
82'
»
83'
»
84'
»
85'
f. 27'
86'
>>
88'
»
90'
»
91'
»
92'
»
93'
f. 24
42'
f. 27'
94'
>>
96'
f. 28
97'
f. 28'
104'
f. 28
98'
99'
lOO'
101'
103'
f. 28'
105'
106'
107'
108'
109'
110'
30
OLDENBEBG DE HISPANO ANTIQVO.
Filonard.
3639
f Sciativa
Jmanliae m. f.
f. 86'
131
3619
\olim Setabis
\imp. caes. m. aur.
f. 88'
139
4943
Guadiscum
imp. caes. m. cassiandus
f. 88
136
3393
»
iuliae mammeae aureliae fil.
>»
137
3397
»»
proculo . . . ci avis
}»
138
3005
Osca
d. m. s. manlia 1. f.
f. 88'
143
3003
»»
d. m. s. p. atellius serg.
»»
144
3004
»»
d. m. s. . . . leo 1. f.
f. 89
145
—
Oppid. Fontis
fici
d. m. ss. . . . 1. mallio
»»
146
3635
Sciativa
comeliae p. f. propinquae
>»
147
3619
»»
imp. caesar m. aure.
»>
148
3639
»»
manliae m. f.
f. 89'
149
»»
caelia q. f. gemella
»
150
3623
»
m. fulvio 1. f. gal.
»>
151
3648
»
. . c . . . soror . . et sibi
»
152
3632
»>
g. cornelio g. f. gal.
»
153
»»
I. com. german. aug.
f. 90
154
3772
Valentia
viriae acte
»
155
3727
>»
fatis q. fabius nysus
>»
156
3754
»
m. aquilio a. quirino
»»
157
3773
. . . vires censet
>»
158
3768
»
d. m. 1. vario proclo
>>
159
ADDITAMENTA PEVTINGERl.
Poutingeri
4707
Corduba
imp. caesar divi f. augustns
f. 59
122
242^)
XJIixbona
q. pompeius q. f. tiphns
»
123
231')
»
d. m. s. m. licinio materno
»
124
182^)
»
divo augusto arrius optatus
»
125
1473
Astigi
p. numerius marcialis
»
126
1474
»
caecilia trophime
»
127
254
Ulixpona
I. valerius cal. severus
»
128
2246
Corduba
d. m. s. m. lucretius
>>
129
2225
»
1. manlio a. f. a. n.
»
130
487
Ulixpona
[Kmerita]
d. m. s. aeliae agrippinae
»
131
518
Ulixp. [Kmer.]
d. m. s. I. licinius lundananus
f. 59'
132
589
»
d. m. 8. p. pomponius diophanes
>>
133
506
»
d. m. s. I. iuventius urbicius
»
134
^) In C /. II Peutingcrus inter auctores huius tituli omissus est.
H. Oldenberg.
ADDITAMENTA
AD CORPORIS VOLVMEN II.
D
e variis exemplis syllogae titulorum Hispanorum vetustae, quam Anti-
qui dixi cuiusque nuper duo in luceni protracta sunt, supra Oldenbergius
egit; non inutile enim visum est, quae ex ipso volumine difficile tantum
erueris initia quasi syllogae Hispanae epigraphicae denuo accuratius in-
lustrare, quamvis ad titulos ipsos vel augendos vel melius legendos frugis
inde paene nihil appareat redundare. Quae ex sylloge Filonardiana nova
accesserunt frustula quaedam non prorsus inania inserenda curavi addita-
mentis hisce; ego enim quae novae per hos annos ab amicis plerumque
mecum communicatae sunt inscriptiones Hispanae memorabiliores numero
plus minus quinquaginta, eas locorum ordine dispositas infra recensebo.
1 (ins. post n. 225). Parmae in bibliotheca regia Bormannus in exemplo
epigrammatum urbis Romae a Mazochio inpressorum (n. 22763), quod
olim Paciaudii erat, praeter Antiqui syllogen fasciculum invenit foliorum
quattuor ita inscriptum 'trovate in Portogallo, nel 1768 mandate per or-
dine del Sig, Co. d' Oejra al P. Paciaudi', Comes ille d^ Oeyras (ita
enim nomen eius scribitur) is est, qui inde ab a. 1770 marchio de Pom-
bal factus nominis sui memoriam reliquit in patria et extra fines eius cla-
ram. Tituli duodecim cum cura depicti noti sunt omnes uno excepto hoc
Qj» IVLIO c5 Q_cs F GAL
SALVIANO
Tituli reliqui, qui sunt n. 178 180 190 192 194 195 198 199 227
240 245, descripti sunt accurate omnes.
32 ADDITAMENTA
2 (ins. post n. 468). Emeritae rep. a. 1875.
M . D . S
V A L . A V I T A
ARAM . TAVRIBOL
SVI . NATALICI . RED
DITI . D . D . SACERDO
TE . DOCVIRICO . VALE
RIANO . ARCIGALLO
PVBLICIO • MISTICO
I
Misit Guerra, qui ab amicis acceperat.
M(airi) d(eurn) s(acrum). Val(eria) Avita aram tauriboli sui natalid red-
diti d(pnum) d(at) sacerdote Docuirico Valeriano, arc[h]igallo Publicio M[y]stico
Ut V. 8 MYS.Tico ita v. 7 argIgallo puto in lapide esee. — V. 2 Valeria
Avita quaedam tituli item Lusitani II 149 ab hac omnino diversa est; vi-
detur enira titulus ille hoc plus saeculo vetustior esse. — V. 3 Aram tauribolit
natalicii sui redditi intellege aram positam propter taurobolium deae reddi-
tum die natali Avitae, quod breviter dictum est taurobolium natalicium.
Tauribolium pro eo quod esse solet taurobolium secundum analogiam conposi-
torum frequentium (veluti armilusirium veriloquium) recte formatum infra
redit in titulo n. 5. [Cum notum sit taurobolium eodem die iterari, mihi
est ara, qua dedicata redditur natalicium taurobolii ante annum vel, si
magis placet, ante viginti annos ab Avita suscepti th. m.] — V. 6 Docuirici
vel Doquirid nomen Lusitanum non infrequens est, ut docet index volumi-
nis II. — V. 7 De Publiciis dixi ephem. II p. 89.
3 (ins. post n. 470). Eraeritae, nuper (a. 1875) reperta.
AVO
S A C R V M
IN HONOREM
M . ARRI . R EBVRRI
5 LANC . TRANSC •
FILII . OPTIMI
M . ARRIVS . LAVRVS . ET
PACCIA . FLACCILLA
POSVERVNT
Guerrae miserunt amici.
V. 1 Dei deaeve nomen, veluti [Saluti] Aug(ustae)y periit. Dedicationes
enim certis dis deabusve factae in honorem defunctorum non rarae sunt
potissimum in Hispania. Cf. vol. II p. 774 col. 3 et ephem. I n. 295. —
y. 5 Lancienses Transcudani ubi in Lusitania oppidum habuerint ignoratur;
memorantur autem inter municipia, quae ad opus pontis Alcantarensis con-
tulerant vol. II 760.
AD CORPORIS VOL. II. 33
q! • • •
MR .
• VL .
LAORRA
MXS
C
. VMVS
C
NORBABITVS •
4 — 7 (ins. post. n. 650). Jnter Montanches et Torremocha iuxta parietinas
oppidi antiqui ignoti, quae dicuntur Villas viejas grandes et chicas (tdr-
mino de Botija, partido judicial de Montanches, provincia de Cdceres, Extre-
madura, al extremo sudeste de la dehesa llamada Palados de Golondrina,
y en la orilla derecha del rio Tamuja, ya en termino de Torremocha) re-
pertae nuper dicuntur esse arae quattuor ita inscriptae:
a lOVI • SOLVTO • ARAM • P • CorN • ALITVS • Qj L
• AN . lOVI SOSCptVi)
• lOVI • AR • P • A/^L
I O VI • A R • P A L
Misit Guerra textum ab amicis secum communicatum ; ectypa aut certe
meliora exempla idem a me saepius rogatus frustra conatus est ab homi-
num eius regionis desidia extorquere. Adparet versus in exemplis esse
continuatos; restitui possunt ita fere:
a lOVI b Qj [au]RW(t««) C lunula d lunula
SOLVTOrio <VL2iANtt« L*nOR6An«« I.NORBAntt«
ARAM • P lOVI MAXSVMVS A r I T V S
CorN • ArlTVS SOJ IOVI«AR lOVI^AR
a • L utorio P • A • L P • A • L
luppiter solutorius in regionibus illis frequenter cultus est (cf n. 661);
in AR titulorum c d tam aram vocabulum potest indicari quam cognomen
aliquod lovis nondum notum. Norbanos in eisdem regionibus frequentes
esse dixi vol. II p. 81.
8 (ins. post. n. 985). Burguillos, reperta nuper (a. 1873) intra parietinas
aedificii alicuius antiqui, quae sunt junto al mayor de los manantiales que
surten la villa.
IN HON BM DTNAE
G AVF G F €L VE6TvS
!I VIR • n €RAT BA1.NEV
AEDIFI ET G AVF • G F GM
AVITVS F ^ ll VI* • BSIG
cajnU
Sileni
D • S \ / P • D
eT EDiTiS CIRCEN
Guerrae amici miserunt, is mibi.
In hon(orem) dom(u8) divinae G. Au/(idiu8) G. /. Gal(eria) Vegetus duovir
II (iterum) curat(or) halineu(m) aedifi(cavit) et G. Auf(idius) G. /. G[al(eria)^
Avitus /(ilius) duovir desig^natus) d(e) s(uo) p(ecuniam) d(edit) et editis cir-
ciens(ibu8) [d(edicavit)]
3
34 ADDITAMENTA
Formula praeposita, quam inde a Domitiani fere temporibus frequentiorem
fieri novimus, scripturae conpendia ex parte insolentia^ litterae minores ma-
ioribus ianctae, ipsa denique litterarum forma tenuis et alta titulum alterius
fere saeculi parti posteriori tribuendum esse indicat. V. 4 in fine pro gm in
lapide est necessario aut gal aut G • n; hoc probabilius propter additum
in fine /(ilius), Sileni vel Silani potius caput notum est fontem indicare,
cf. H. Jordan nuove memorie delV instituto (1865) p. 218 et C. I. L. vol.
III 3580. Circiensis forma pro circensis infra redit n. 16.
Ceterum cuinam inter municipia eius regionis titulus hic et vol. II 985
attribuendi sint ignotum est. Baeturiae enim Celticae quae dicebatur uni-
versae fines et oppida, inter quae ignotum quoque illud numerandum est,
nequaquam ea qua par est cura explorata esse saepius conquestus sum;
idem infra adparebit ex adnotatione ad n. 18 — 24.
9 (ins. post. n. 1342). A Gfrazalema kilom. 4, ante pontem de la Terrona
in dextra Gitadalete fluvii ripa circa kilom. 5 ab eius fonte, in ultimo
provinciae Gaditanae quae nunc est angulo, qua Malacitanam provinciam
attingit, rep. est a. 1875 basis ingens ex marmore rubro (jaspe encamado) '
earum regionum; alta est m. 1. 37, lata 0. 62, crassa 0. 68. Litterae di-
cuntur esse quadratae et optimae.
MEMMI AE «///////F •
AELI////////AS//////
HVIC • ORDO • LACIDVL///M
DECREVIT • LAVDATION
5 IMPENSAM • FVNERIS
LOCVM • SEPVLTVRAE
MONVMENT • STATVM
AELIA^ M • F • BASSINA
M ATER
10 HONORE • ACCEPTO
IMPENS • REMIS •
Franc. Matth. Gago presbyter Hispalensis misit ediditque in ephemeride
el comercio de Cadiz d. 17 m. Sept. a. 1875.
Idem adfirmat legi in lapide ordo Laddulenisis) ^ non ut in titulo eius
oppidi adhuc unico vol. II n. 1342 ego cum aliis legi Lacilbulensis. Cum
hic quoque nomen male habitum esse adpareat in lapide, ectypum expec-
tandum.
Quo modo cognomina defunctae supplenda sint non satis certum est; po-
tuit appellari matrem secuta Memmia M, /. Aelia Bassina.
AD CORPOKIS VOL. II. 35
10. 11 (ins. post. n. 1609). Rep. nuper in las Bobadillas, qui est collis
situs inter Baenam, Tucci (Martos) et Alcaudete (l^ legua al Norte y en
jurisdiccion de Alcavdete, junto al arroyo del Carchal). Extant ibi parie-
tinae monumenti sepulcralis, longi circiter m. 5, lati 3. Ibi propc reperti
sunt lapides Iii duo.
a L • MARIVS • MARVLLI
NVS • OELVNENSIS • PIVS
IN • SVIS
AN • LXXX «H-S^E-S-T^T-L
b L • CINCIVS • SATVRNINVS • AN • L
H-S'E^S«T»T-L
Guerra discurso de Eada*) p. 120 cui descripsit misitque ex Alcaudete
Amandus Rodrigues y Merino.
Comparat Guerra titulum G. I. L. II 1646 misere corruptum; ibi enim
V. 6 qui cxtant lvnenses putat fuisse [Oe^lunenses. Atque Oelunum Oelu-
namve oppidum aliunde prorsus ignotum ibi prope quaerendum esse constat;
quo loco fuerit, certo demonstrari non potest.
12 (ins. post n. 2061). Rep. nuper en el cortijo del BiOy tres leguas al oc-
cidente de Loja, un cuarto hacia el ocaso tambien de Villanueva del Trabuco,
y d igual distancia para el Oriente del Saucedo 6 Villanueva del Bosario,
jurisdiccion de Archidona. Lapis altus m. 0. 21, latns 0. 27. Litterae visae
sunt Guerrae esse saeculi tertii fere medii.
D • M • s •
Qj FABIVS • CARPVS VLISITANVS
ANNORVM • LXXXII
pivs^Insvis^ HIC»
5 sitvs • est • s • t • t • levis •
Guerra discurso de Rada p. 134.
Guerra Ulisi oppidum aliunde ignotum (Ulisia 'O&Ja-Tfift? — id enim no-
minis illius veriloquium esse sibi perfaasit) in Ujijar ponit propter nominis
similitudinem. Atque quaerendum sane est in vicinia (solet enim in His-
pania in titulis sepulcralibus patria defunctorum indicari eis fere locis ipsis,
quibus vixerant); sed nominis hodierni similitudo sola non sufficit ad situm
oppidi vetusti definiendum.
*) AntigHedades del cerro de lo8 Santos en termino de Montealegre, Discursos lei-
dos ante la Real Academia de la Historia en la recepcion puhlica del S, D. Juan de
Dios de la Rada y Delgado el dia 27 de Junio de 1875. Madriti (Fortanet) 1875
pp. 180 fol. cum tabulis lithographis XX et geographicis duabus. Repetita est commen-
tatio nnper in museo Espanol 6, 1875 p. 251 ss. Titulos a Rada editos, qui scripti
sunt litteris linguaque peregrinis, donec ipse videro, fictos esse credam omnes.
3*
36 ADDITAMENTA
13 (ins. post n. 2086). Ibidem (scil. in Granata) in quodam marmore trito
in Sco. Micbaeli.
1 L • F • PATRICIA
ob hd^ OKEHi. SACER
doti epulo POPVLO DATO
D • D
Filon. f. 81.
2 traditur morem.
14 (ins. post n. 2089). Ibidem (Granatae) in Sco. loseph in uno frusto
magnae pilae marmoreae.
TER • RELLIGIOSS
Filon. f. 81.
15 Cordubae rep. a. 1872, d poco mas de ires metros de profundidad ahriendo
las zanjas para una casa que hace esquina d la calle del Conde de Gon-
domar y paseo del Gran Capitdn, Ara marmorea grandis.
EX IVSSV MATRIS DEVM
PRO SALVTE ImPERII
TAVRIBOLIVM FECIT PVBLICIVS
oaput
VALERIVS FORTVNATVS THALAM«
arietis , patera
5 SVSCEPIT CRION IS PORCIA BASSeMa
SACERDOTE AVRELIO STEPHANO
DEDICATA VIII KAL APRIL
P I O E T P R O C V L O C O S p. C. 238
F. Fita Mu^eo Espanol de Antiguedades 4 (1875) p. 635 cui ectypum
misit Victorianus Rivera Romero.
Ex iussu matris deum pro salute imperii tauribolium fecit Puhlicius Thala-
mus, Valerius Fortunaius suscepit crion is(tante?) Porcia Bas8\en\iaf sacer-
doie Aurelio Stephano, Dedicata VIII kal(endas) April(es) Pio et Proculo
co(n)s(ulihus)
V. 3. Potest etiam ita iungi : tauribolium fecit Valerius Fortunatus, Pu-
blicius Thalamus suscepit crion, Aut Publicius nomen aut cognomen Thala-
mus omissum antea postea videtur interpositum esse. Utrum eligendum
lapis ipse docebit. — V. 5 Formula quae est suscepit crion pro frequenti quae
est criobolium fecit nova videtur esse; etiam accipere et percipere de tauro-
boliis usurpantur. — V. 15 si recte lectum est qtiid sit non adsequor; dubi-
tanter proposni instante illa; ut solent in titulis tauroboliorum nominari
praeeuntes sacerdotes, praesentes et tradentes tam sacerdotes quam privati.
Sed sacra illa matris deum nondum explicata sunt singillatim (cf. Prelleri
mytbol. Rom. p. 738).
Tauriholium pro taurobolio habuimus supra n. 3. [Mihi creduntur hy-
brida sacrificii vocabula hic ita efferri, ut fiant tauri et crionis holium le-
AD CORPORIS VOL. II. 37
gendamque sit: tauri bolium fecit Publicius Thalamus, Vdlerius Foriunatus
suscepit; crionis Porcia Ba8semia(?). Nam crionis pro Hotov dedisse homi-
nem latinum non offendit, cum bolium ipsum non multo melius formatum
sit. TH. M.]
16 Cordubae rep. una cum praecedente. Tabula marmorea, quae videtur
olim in basim statuae inmissa fuisse.
z
flQ
Q
>
z
g
UI
Q
o
00
.
tfi
Z
0U
>
•
u
^
■
od
<
>
CQ
U
•
•
Q
H
U
<
QU
•
b
•
U
H
H
u
•
•
H
u
>
•
g
<n
u
O
O
fiu
>
1=
<
U
u
u
•
H
u
Q
<
u
ifi
X
.
H
0.
•
Sl
<
w
0.
w
•
H
w
Ph
•
z
w
Z
>
<
:g
•
5
l^
<
o
2
O
•
>
H
<
0U
•
Ifi
hJ
u.
z
o
H
o
H
<
u
^^
Z
.j
z
u
o
\u
>
0«
•
z
•
o
:g
u
(/>
w
•
>
oi
mm^
z
O
U
NM
Z
oS
U
o
o
>
£
z
<
o
0.
.
£
•
a
•
u*
•
O
CQ
o
ou
•
•
•
O
1
>
Q
w
.
MM
</)
z
<
>
•
>
*^
H
H
•
Ul
<
<
H
F. Fita Museo Espanol de Antiguedades 4 (1875) p. 636,
cui ectypum miserat Victorianus Rivera Romero.
Colonia Patric(ia), L. Tunius P. /. Paulinus pontif{ex)y
flam(en) perpet(uus), Ilvir c(olonorum) c(oloniae) P(atriciae),
flamen provin(ciae) Baet(icae), edito ob honorem flaminatus
munere gladiatorio et duabus lussionib(us) statuas, quas ob
honores coniunctos promiserat ex IIS (sestertium) CCCC (mi-
libus)^ posuit et factis circiensibus ded(icavit)
y. 1 Statuae, quas promiserat Paulinus, cum coloniae
ipsius, ad quam hic titulus pertinet, tum possunt fuisse alio-
rum numinum atque imperatorum. — V. 2 De sacerdotiis
mnnicipalibus provincialibusque videnda nunc quae Mar-
quardtius congessit in hac ephemeride a. 1872 p. 200 ss.
(cf. eiusdem romische Staatsverwaltung 1 p. 108) ea quae ego
antea aliique commentati eramus conprehendens dilucide,
augens, emendans. Frobat hic quoque titulus perpetnum
tantum fuisse flamonium muncipale (hic flaminatus dicitur^
cf. Mommsenus ephem. a. 1872 p. 221), annuum provin-
ciale. — V. 3 Lussiones duae videntur intellegendae de lu-
dis scaenicis; s geminatum, si modo est in lapide, con-
parandnm cum divissiones^ quod Ciceroni Vergiiioque pla-
cuisse testatur Quintilianus I 7, 20 — V. 4 Circiensis for-
mam supra iam notavi ad n. 8.
>J (Q (O
38 ADDITAMENTA
17 Cordvhae rep. cerca de la ciudady haciendo un desmonte para la via ferrea
de Belmez, Extat apud Emmanuelem Tena.
Q_ • ANNEDIVS • Q„ • L • SVRILLIo •
H»S»E«S*T»T-L*
LVCLENIA • DD • L • GRATA • PIA • FRVGI
H»S^E^S-t'T«L
F. Fita Museo Espanol de Antiguedades 4 (1875) p. 637 cui ectypum misit
Victorianus Rivera Romero.
Adposui propter nomina , et formulas, quae hunc titulum ut alios similes
Gordubenses probant ad Augusti aetatem aut certe ad saeculum primum
esse referendum.
Ad n. 2339 ss. Azuagae in oppido Baeturiae devio extare adhuc excepto
uno n. 2338 titulos a me conpositos inter Baeticae inscriptiones cap. XXI
(p. 321) quattuor (n. 2339 — 2342) Guerrae nuper testati sunt amici miserunt-
que praeterea exempla duorum nondum notorum (n. 20. 23) et adfirmaverunt
Azuagae item extare neque unquam fuisse Llerenae^ ubi Mameranus posuerat
unicus eius auctor adhuc notus titulum n. 1028. Existit inde series titu-
lorum ad Traiani domum pertinentium (cum coaevo fortasse uno magistra-
tus municipalis n. 24) haec plus uno nomine memorabilis, quam integram
puto repetendam esse, quanquam dolendum est nequivisse Guerram ectypa
eorum sibi procurare. Unde exemplis scriptis standum est.
18 (vol. II 2339) Azuagae.
D I VO
N E R V AE
D.D»M»I^V
P «I • E • D
Textus non variat ab a me edito.
Divo Nervae d{ecreto) d^ecurionum) m(unicipium) i, u. p. i, e, d(at)
19 (vol. II n. 1028) Azuagae, Llerenae collocatus secundum Mameranum,
ubi videtur nunquam fuisse.
IMP • CAESARI
D I VI • NERV AE • F
NERVAE • TRAIANO
OPTIMO • AVG • GER
5 PARTHICO
DACI C O • P O NT I F
MAXIM • TRIBVN
POTEST • XVIIII • IMP • XI p. c. 115
CO S • VI • P • P
10 D • D • M • F • V •
p . P . F • D
V. 5 PATRico Mamerani exemplum scriptum, quod Occo correxit in par-
THico fortasse meliore eius schedarum exemplo usus. 8 potest • xviiii Mam.,
xiiii Guerrae amicus^ ii p • p • d Mam.
AD CORPORIS VOL. II. 39
Cum adclamatione imperatoria undccima coniungi omnino nequit tribunicia
potestas quarta decima. Unde patet verum seryasse Mameranum; eidem
numeri, trib. pot. XIX imp, XI cos, VI, coniunguntur in titulo pontis supra
Metaurum Fabr. 398, 289. Traianus autem iam a. 115, non a. 116 demum
(ut statuerat Eckhelius YI p. 438. 461) Parthici nomine appellatus est in
hoc titulo; Borghesii enim emendatio (in epistula ad Henzenum bulL delV
inst. a. 1859 p. 120), qui GERmanico • dacico scribi iussit etiam propter
Dacici titulum postpositum, novo hoc exemplo redarguitur. Scilicet tur-
bavit ordinem nominum quadratarius provincialis ; Parthicae autem victoriae
nuntius potuit iam eodem, quo parta est, anno in Hispaniam propagari.
20 Azuagae, nondum notus.
D I v^
T R A I A ^
FAKlllim
miiiiiiiii)
Divlo] I Traia[no] \ Par[tkico \ m. i. u, p, p, f, rf]
21 (vol. II n. 2340) Azuagae.
MARCIAnaE • AVGVSTAE • IMP
CAES • DIVI • NERVAE • F • NER
VAE • TRAIANI • OPTIMI • AVG
GERM • DACICI • PARTHICI
5 SORORI
y. 1 videtur male habitus esse initio, nam etiam Moralis exemplum ad-
huc notum solum prave exhibet marciae • imp • caes (omisso avgvstae vo-
cabulo), ut hoc ex illo hausisse putandum sit. Tamen Moralis exemplum
vv. aliter dividit et desinit v. 3 in avg vocabulo additis duobus versibus, qui
lineolis tantum indicautur. Quae novum hoc in fine addit ad supplendum
proclivia ego suppleveram.
22 (vol. II n. 2341) Azuagae.
MATIDIAE • AVGVSTAE
IMP • CAES • DIVI • NAERVAE tic
F • NAERVAE • TRAIANI tic
OPTIMI • AVG • GERM • DACICI *ic
5 PARTHICI'SORORI»/
V. 5 SORORIS, 'lo demas no se puede bien leer' Morales, qui solus antea
tradidit, SORORI nulla lacunae indicio addito Guerrae amicus.
40 ADDITAMENTA
Diserte diversus esse traditur a titulo novo qui sequitur; neque mirum
dnabus statuis honoratam fuisse in municipio illo Matidiam Augustam. Hic
autem gemellus videtur fuisse praecedentis. Naervae, quod bis in lapide
esse testatur qui descripsit, fortasse antiquissimum est confusionis eius
postea frequentissimae exemplum, quod ex Hispania prodire non miraban-
tur qui quot ibi sermonis Latini pronuntiatio mutationes videatur subiisse
reputaverint.
23 Azuagae, nondum notus.
M A T I D I A E
AVGVSTAE
IMP • CAES • DIVI
NERVAE • F • NERVAE
TRAIANI • OPTIMI
AVG • GERM • DACICI
S O R O R I S /. d. d.
M • I • V
P • P • F • D
V. 7 SORORIS ID II II traditurj fuit in lapide SORORIS • F • D • d.
Titulus videtur gemellus fuisse eius^ qui Traiano ibi positus est a. 115
(n. 19); nam de Matidia iuniore cogitare vetat Augustae nomcn, ut ad
n. 22 iam observaverat Mommsenus.
24 (vol. II n. 2342) Azuagae.
r*
M • HERENNIO
M • F • GALERIA
L A E T I N O
A|D • IIVIR • III
P O N T • A V G 9ic
H E R E D E S
EX TESTAMENTO • EIVS
Morales, qui vv. aliter disposuit, v. 5 habet pontif • avgg. Videtur autem
potius solvendum poniifex, augur.
AD CORPORIS VOL. 11. 41
D
•
D
•
JVL
.
I
• V
•
p
•
I
.
E
•
D
D
•
D
.
M
.
F
. V
•
p
.
p
.
F
•
D
D
.
D
.
M
.
I
• V
•
p
.
p
.
F
.
D
Azuagae igitur vel in vicinia quaerendum est municipium aliquod vetus-
tum Baeturiae Celticae, de cuius oppidis etiam post alteram Detlefseni
curam (in Philologo 30, 1870 p. 299 s.) ex Plinio incerta tantum testimonia
eruuntur. Nomina eius inesse patet litteris singularibus hisce:
in n. 18
in n. 19
in n. 23
Certum est, Ugultuniacum non posse Llerenae conlocari; inter reliqna
oppida elenchi Pliniani Nertobriga Concordia lulia (cf. vol. II p, 125), Cu-
riga (p. 134), Lacimurga Constantia lulia (vol. II n. 5068) cum probabili-
tate ubi sita fuerint potuit demonstrari. Restant igitur quae in censum
vocari possint haec tantum Seria Fama lulia^ Segida Bestituta lulia*),
Tereses Fortunales, Callenses Aeneanici; eorum nullum in litteras traditas
quadrat. Videntur autem litterae illae in n. 23 optime traditae esse; in
n. 19 F male lectum esse potest pro i, quanquam de Flavii cognomine
cogitari omnino non posse minime mihi videtur demonstravisse Detlefsenus
(1. s. 8. p. 273 s.); in n. 18 I • E in fine facile a descriptoribus potuerant poni
pro p • F. Possunt p • P • F • D litterae formulam aliquam indicare minus so-
litam veluti pecunia publica /actam dat; initio certum est legendum esse
decreto decurionum, Restat m(unicipium) I(ulium) V De Ugultuniaco
non cogitaverim, propterea quod Plinii eiusve auctoris aetate mihi visum est
Contributae luliae cognomina gessisse. Vama a solo Ptolemaeo in Baetica
Celtica conlocata (2, 4, 15) et in titulo Salvatierrae reperto (vol. II n. 989)
nominata num municipium lulium fuerit ignoramus. Itaque quale fuerit
municipium illud lulium V adhuc incertum est.
25 (ins. post n. 2628). Rep. en el sitio que llaman Alqueria de Val Mimbre,
d una legua de San Zdles prope Zamoram.
A S T V R I A E
CAP IT O N I S
F • MATERNAE
L • LVCRETIVS
5 OV
N
F. Fita Museo Espanol de Antiguedades 4 (1875) p. 629, cui descripsit
Franciscus Butina.
Adscripsi propter nomen mulieris, quae Asturia dicta est a regione.
*) Addo occasione data titulum toI. II n. 988, qui mulierem aliquam Segedensem
exhibet, nunc mihi esse quam maxime snspectum; sola enim Cari fide stat, quae nulla
est, et nomina continet mirabilia Quaterni et Cincinati (sic).
42 ADDITAMENTA
26 Legione prodiit nuper ex parte moenium urbis occidentali prope basi-
licam S. Isidori. Servatur in museo archaeologico, quod ibi institutum
nuper est in coUegio S. Marci.
in parte anteriore: in parte postica:
DEVAC
OCABV
R I O
NI
& I T
F. Fita Museo Espanol de Antiguedades 4 (1875) p. 633 cui misit
Ricardus Velasquez Bosco.
De{o) Vacocaburio ni , . , , [posu^it
Textus enim videtur per utramque arae faciem continuatus fuisse. Con-
para deum Yagodonnaegum vol. II n. 2636.
Prodierunt praeterea Legione ex moenibus tituli sepulcrales conplures,
quos hoc loco omitto.
27 (ins. post n. 2691). In el Villar de los Barrios (reyno de Leon) rep.
a. 1731 per losephum de Haro parochum. In el Villar prope Plasenciam
posuit Viu male. In latere sinistro scriptus est titulus novicius aerae
MCCLXIII.
MERCVRIo
S AC R V M
F EE^ V • P
Yanez eras y fechas I p. 113 (inde Velazquez ms. vol. 33; Masdeu 10,
345, 15; Viu Estremadura 1 p. 190) qui habuit etiam ex epistula fratris
Mauri Valcarcel ad patrem abbatem de IracJie data.
1 MERCVRi traditur. 3 F • E • ex • v • p Yanez, f • f • Ex v • p • Valcarcel.
Latet fortasse Felix v{ptum) p(osuit), nisi desunt plura. Quanquam in fine
mutilam esse non adnotatum est. Excidit scheda tituli huius nescio quo
casu, dum volumen II inprimitur; retinui diu, proptera quod scripserant
amici extare adhuc titulum, ut exhiberem emendatum. Spes autem illa cum
videatur fefellisse, edere nunc satius visum.
AD CORPORIS VOL. II. 43
28 (ins. post n. 2691). Prope Sorribam (novem leugis a Legione) ante
sacellum S. Mariae de la Vega extat cippus rudis altus m. 0. 50, latus 0. 32.
D • M
B O D E RO
BOD IVE S
DO IDER lE
5 A • XXV
FILIO SVO
M P H
E • S • T
F. Fita Museo Espanol de Antigmdades 4 (1875) p. 627, cui misit
Ricardus Velasquez Bosco.
D(i8) M(anibus), Bodero Bodives Doiderie a(nnorum) XXV filio suo
m(onumentum) p(o8uit), H(ic) {s(itm)] e(st), 8(it) t(ibi) \t(erra) l(evi8)\
Si Bodero dativus est, pater qui titulum posuit nomen tacuisse putandus
est; sin nominativus, offendit aetas patris addita; nam filioli etiam fortasse
anniculi aut minoris aetas non desideratur. Doiderie fortasse gentilitatis
nomen est, id est patriae.
29 (ins. post n. 2692). Ujo^ ad radices montium sierra de Pajares dicto-
rum, in itinere a Legione ad oram maris Cantabrici, in ecclesia paro-
chiali extabat; extat nunc Ovieti in museo provinciali, quodetulit comes
de Canalejas, Cippus est parvus litteris rudibus.
L V c I V s
C O RO N A S
E 'Vff R V S M
ILES LEG VII •
5 GEMAE • ) ^B"
TER ET OCTA
VIA PROCVLA
V S L L M
Descripsi ex ectypo quod misit Saavedra, qui edidit in el eco de Astur-
rioB d. 22 m. Sept. a. 1874.
V. 5 — 8 Saavedra ita legit r \? | ter e • ro • c • f • a|nia procvla | v s f e m
et interpretatur : centurio veteranorum, eques Romanus, centurio /rumentariusy
Ania Procula viva sibi fecit et mariio.
Legendum potius videtur:
. . . Imcius Corona Severus, miles leg(ionis) VII Gem\in\ae o(ceniuria) Veter(is)y
et Octavia Procula v(otum) s(olverunt) l(ibentes) l(aeti) m(erito)
Nam qui miles est, certo non est veteranus, multo minus centurio vete-
ranorum. Initio dei nomen aut casu deest (poterat enim scriptum esse in
fastigio arulae) aut omittitur propter locum signumve, quod adparebat.
44 ADDITAMENTA
30 (in post n. 2715). Pallantiae rep., servatus Matriti in museo Archaeologico.
NVMINI
SACR
VM
V • C
Rada museo Espanol 6, 1875 p. 510.
31 (ins. post. n. 3014). Celsae (Vililla del Ebro) rep., basis lapidea alta
m. 0. 36, lata 0. 25.
I • D • ol
C L A V D I D aicle
P O D O T ann.
XXXX FA&rtcJa
D I O Nysia
M A R I T
P I I S I mo et
S I B I F ecit
Rada museo Espanol 6, 1875 p. 504.
Adparet sepulcralem esse; unde v. 1 necessario quaerenda est formala
eius generis, ut II 2684 d^o-m-s et 2833 d-o-m (d * m?). V. 3 I>odot
puto in lapide esse.
32 (ins. post n. 3409). In Garthagine nova rep. est m. Sept. a. 1875 in
fundamentis domus privatae, quam ad plateam dictam Puertas de Murcia
aedificat Pedreno civis Carthaginiensis, columna marmorea diametri m. 0, 40
plus minus. Dono eius qui invenit in curiam inlata ibi nunc servatur.
Litterae sunt formae satis vetustae, i. e. aevi fere Augusti.
C • LAETILIO • M • F • Mpalo?
n VIR • QVINQ^ V
LaRES • AVGVSTALES • ET
MERCVRIVM» PISCATORES
5 ET • PROPOLAE • DE • PECVN • SVA
F • C • I • Q_^ P
Ectypum misit Saavedra, unde ipse edidit in ephemeride el cronista d. 5.
m. Oct. a. 1875.
C. Laetilium hunc non diversum esse a C. Laetilio Apalo (i. e. Hapalo),
quem una cum rege Ptolemaeo regis lubae filio duovirum et quinquennalem
in ipsa Carthagine fuisse testatur nummus Augusti ibi, ut admodum pro-
babile est, cusus (Florez 2 tab. 56, 8; Eckhel 4 p. 160; cf. vol. II n. 3417),
veri similis est Saavedrae observatio; quanquam patet etiam aliud cogno-
men ab a littera incipiens suppleri posse eodem iure. Laetilii duo liberti
eiusdem gentis (Marci alicuius liberti sunt) in titulis Carthagiensibus n. 3473
3474 memorantur. Piscatores propolae similiter uno corpore coniuncti vi-
dentur fuisse Ostiae (Henzen 4210), quorum recte meminit Saavedra. Eos
AD CORPORIS VOL. II. 45
Lares Augustales in honorem Augusti et Mercurium lucri repertorem sua
pecunia fecisse consentaneum est; mirum, quod ipsi dicuntur probasse opus,
non magistri eorum. Sed fortasse nondum in iustam formam conlegii tum
redacti erant.
33 (ins. post n. 3411). In Carthagine nova rep. in parictinis castelli de
la Concepcion, servatur Matriti iu museo archaeoIogic6; basis marmorea
litteris optimis.
TI • CLAVDIO • TI • /
N ERON I
PATRONO • COLON»
Rada museo Espanol 6, 1875 p. 488.
Tiberii nondum Gaesaris tituli Hispani iam innotuerant II 476 1113
1529 eph. II 325.
34 (ins. post. n. 3411). In Carthagine nova rep. cum praecedente; frag-
mentum basis marmoreae litteris optimis altum m. 0. 55, latum 0. 53.
Servatur Matriti in museo archaeologico.
CAE SAR I s
. . . . O D E S I G N
. ...ACCENSVS
. T • PAVIMENT
F • C
...
Rada museo Espanol 6, 1875 p. 490.
Caesaris aliculus ex gente lulia accensus pavimentum aliasque aedificii
nescio cuius partes facienda curavit; desidero vero accuratiorem lapidis
imaginem, ante quam certiora proferam.
35 (ad n. 3423). Caravacae extabat en la hermita de la Soledad, ubi limen
superius erat portae quae ad occidentcm spectat. Nunc servatur Matriti
in museo archaeologico. Lapis ingens est longus m. 3. 08, altus 0. 37;
scriptus litteris pulcherrimis.
L • AEMIL • M • F • M • NEP • QVIRINA • RECTVS • DOMO • ROMA • QVI • ET • KARTI •
• ET • SICELLITANVS • ET • ASSOTAN VS • ET • LACEDAEMONIVS • ET • BASTETANVS •
• ET -ARGI VS • SCRIBA-QVAESTORIVS • SCRIBA • AEDILICIVS-DONATVS^EQVO • PVBL •
• AB • IMP-CAESARE^TRAIANO • HADRIANO • AVG • AEDILIS • COLONIAE • KARTHAGI •
5 PATRONVS • REI • PVBLICAE • ASSOTANOR • TESTAMENTO • SVO
REI • PVB • ASSOTAN • FIERI • IVSSIT • EPVLO • ANNVO • ADIECTO
Antiquissimus quem dico servavit; Guerra discurso de Rada p. 129 cui
descripserunt Alphonsus Chico de Guzman senator regni Hispanici etc. etc.
aliique homines eius regionis primarii. Rada museo Espanol 6, 1875 p. 491.
46 ADDITAMENTA
Exeraplam Antiquissimi probum omnino, ut nunc patet (nisi quod v. 6
ante fieri insertum habet hanc, quod non est in lapide), pro interpolato
faabuimus Mommsenus et ego propter varias quas exposuimus rationes ad
eiasdem hominis titulum Carthaginiensem vol. II n. 3423 (qui nunc Matriti
servatar in museo archaeologico publico) paallo aliter conceptum. Itaque
nunc constat de tituli antiquitate.
Guerra Asso putat conlocandam esse in loco las Cuevag a Caravaca leugam
unam versus meridiem, Argos in Cehegin (caius flamen hodie Argos nomen
habere adnotat), Sicelli in el Villar del monte Siceli sive Sigelli, leugas duas
S. O. a Dianio, Lacedaemonem in castello de Luchena (urbs Lacaena?) sive
de Puentes^ al N. O. de Lorca. Sed nulla omnino causa est, cur non etiam
Argis et Lacedaemone in Graecia patriam habaisse credamus hominem hunc
multorum oppidorum incolam; ubi vero in Hispania Sicelli et Asso fuerint
nondum demonstratum est.
36 (ins. post n. 3479). Pinillae, l^ legua al ponienie de Fuente Alamo,
prope Carthaginem novam, fragmentum extat una cum titulo n. 3479.
. . . ETAS • CR.EDO • HOC • TRIBVIT • PRO • TEMPORE JVl . . .
. . . ONA • NON • MEMINIT • SEIC • MALA • NE • TIMEAT
Misit Gaerra, qui putabat clausulam fortasse pertinere ad epigramma
illud iuvenis a latronibus caesi, quod Hauptius ita restituit:
molT\em robusteis nondum formata iuvent\us
ae\tatem Lusi vilr^^hus induerat,
cura\ carae exoptans complexum saepe soror[is,
mul\ta viae dum volt milia conficere^
caeditu\r infesto concur[s\u forte latronum,
Atque potuit sane vel interposito pentametro uno ita terminari carmen,
ut quasi excusaretur iuvenis inprudentia:
illa a\etas credo hoc tribuit pro tempore m[oriis\,
ut b\ona non meminit, seic mala ne iimeat,
37 (ins. post n. 3480). In Carthagine nova fil. S. 1. pevt.
A • LVMNESIVS • A • F • MAEC ....
ET • LVMNESIA • A • F • MAXVMA • SOROR
Filon. bis f. 87. 88', Peut. f. 53'.
Vv. divisio incerta. Lacunam ante maec indicat Filon. f. 88'.
2 A • F om. Peut.
Nomen aut barbarum est aut corruptum, solent autem Carthagine homi-
nes uti nominibus Romanis notissimis planisque; corruptum item videtur et
V. 2 in.
AD CORPORIS VOL. II. 47
38 (ins. post n. 3513). In Carthagine nova rep. ; servatur Matriti in museo
archaeologico.
VERGILIAE
CAESIAE
MARIA • L • DESVO
/aCIVNDVW • CVRA^IT
Rada museo Espanol 6, 1875 p. 499.
Vetustatem, i. e. aevum Augusti, ut in reliquis fere sepulcralibus, quae
Garthagine proveniunt, praeter alia Caesiae cognomen antiquum indicat.
39 (ins. post n. 3523). Rep. nuper in Villaricos^ quae sunt parietinae in
dextra ripa iuxtaque ostium fluvii Almanzora, junto d la fahrica llamada
Carmelita, Lapis altus est m. 0. 98, latus 9. 55, crassus 0. 45. Guerra
eo putat delatum ex vicina Vera {Bera^ que dista como legua y media
hacia ocaso).
IMP • CAES
M • IVLIO • PHI
LIPPO • PIO • FEL
AVGVSTO • PONT
5 MAX • TRIB • POT
II • COS • P • P • p. C. 248
RES • PVBLICA
B A RIEN S I VM
DEVOTA • NVMI
10 NI • MAIESTATI
QVE • EIVS
Guerra discurso de Rada p. 155.
Baria in titulis nondum conparuit; oppida orae proxima Urci adscriptum-
que Baeticae Barea apud Plinium (III § 19) coniuncta in citerioris Hispaniae
descriptione situm oppidorum in confiniis citerioris et ulterioris provinciae
quaerendum csse iam demonstrant. A Ptolemaeo Bastulorum oppidum
B«p/« bis memoratur (2, 4, 8 et 9), a Ravennate in itinere Carthagine Ab-
deram Baria (V 4 p. 343, 9; IV 42 p. 305, 2 Barria; apud Guidonem
p. 515, 15 Varia), Baria^ non Barea scripturam Romanis acceptam fuisse
probat titulus. Collocatur consensu virorum doctorum in Vera hodierna,
cui nomen situsque conveniunt..
40 (ins. post n. 3531). Rep. en el cortijo de Masegoso nuevo, a 4 kilome-
tros de la villa de Fonton de Abajo^ margen izquierda y d dos kilometros
del rio Segura, Litteris saeculi primi, supra et infra integra.
M • POsTy _
POnT . AED
Misit Guerra.
Regiones illas omnino nondum esse exploratas saepe questus sum; unde
cuinam municipio titulus hic attribuendus sit definiri omnino nequit.
48 ADDITAMENTA
4i (ins. post n. 3553). In Hispania in oppido Fontis filci inter Caudettas
et Muscennas in agro noviter reperta columna mutilata et corrosa iuxta
viam portarum.
D • M • «
. . L • MALLIO ....
. . SEMPRONIANO . .
. . SEMPRONIO . .
Filon. f. 89.
Quod V. 1 traditur d-m«ss vix defenditur titulo vol. II 80; erat fortasse
D • M • s • ♦.
Mtente de la Higuera faaec, ut Kiepertus a me interrogatus respondit sine
mora, provinciae Alicantensis hodiernae est, sita inter Caudeie oppidam
provinciae Albacetensis maxime versus orientem iacens et Mojente, quod ad
Valentinam provinciam pertinet (hoc videtur indicari Muscennas vocabulo);
in mappa vol. II media conlocanda est inter Yecla et CanaU oppida.
42 (ins. post n. 3600). Prope Gandiam en la hueria iuxta vicum Almoynes
a. 1868 repertus est cippus altus m. 1. 12, latus 0. 62 scriptus litteris
bonis. Servatur Matriti in museo archaeologico.
M • A C I L I V S
E R O S • H • S • E
PISTOR LIB LIBE
RTAEQVE FAC C \^ A
6 Q_V I S QJV I S I N H A S
PARTES QyiSQVIS PERCV
R R I S l N H A C
PRECOR VTI DICAS S T T L
Eada museo Espanol 6, 1875 p. 502.
M, Acilius Eros h{ic) s(itus) e(st) pistor. Lib(erti) libertaeque fac(iundum)
cura(verunt), Quisquis inhas partes quisquis percurris in ha(n)c precor uti dicas
s(it) t(ibi) t(erra) l(evis),
Agnoscuntur lacerae distichi reliquiae.
43 (ins. post n. 3629). Saetabi. Ibidem (in Sciatiua) in hospitio.
CAELIA • Q_» F
G EME L L A
AN • XXX
H • S • E
Filon. f. 89'.
Versuum divisio incerta est.
AD CORPORIS VOL. II. 49
44 (ins. post n. 3633). Ibidem (in Sciatiua) in la moraria.
L • CORN • GERMAN
AVG • AN • LVII,
SE
BAE
Filon. f. 90.
Versuum divisio incerta est. avg est Augustalis,
45 (ins. post. n. 3668). In Insula Euicae in orto Demia de Castillia (sic).
D • M
COR • VERNACLA
VIX • ANN • XVIIII • M • VIII
Filon. f. 96' vv. non divisis.
46 Ibidem (in ins. Euicae).
D • M
M • PVBLI • PVBLILIVS • PLACIDVS
A^ • V • XII
Filon. f. 96' vv. non div.
Videtur fuisse: Z). M, M. Publilius Placidus ann, xii,
47 Ibidem (in ins. Euicae) in orto Antonii Raimundi.
l^ • TITIO • INGENVO
MARITO • &EnE • MERIT
Filon. f. 96' vv. non divisis.
2 traditur ^EliiE • merit.
Ad n. 3833. 3834. Ex iterata auctorum huius tituli vetustiorum conpa-
ratione Oldenbergius, cum codicem Filonardianum excuteret, observasse
sibi visus est unum omnino fuisse titulum Claudii ita fere conceptum,
ut dedi sub n. 3834. Hoc per se quidem probabile est neque me fugit,
cum titulum ederem; sed obstare visae sunt tum atque etiam hodie vi-
dentur loci indicationes, secundum quas altera columna fuit supra oppidi
portam Valentinam, altera in arce iuxta turrim armorum. Atque duas
extare potuisse eiusdem imperatoris bases non prorsus aequabiliter in-
scriptas nemo facile negabit. Sed debueram Peutingeri testimonium con-
iungere cum Sanuti Siederi Apiani reliquorumque, qui Antiqui syllogen
exhibent plus minus plenam quibusque accedit nunc cod. Filonardianus;
deinde etiam reliqua testimonia fortasse hic illic aliter distribuenda erant.
Ceterum in n. 3834 pro cos • n fortasse emendandum cos • p • p.
4
50 ADDITAMENTA
48 Tarracone rep. intra reliquias sepulcri non procnl a muris oppidi siti.
Litterae dicuntur esse malae scripturaque plena contignationibus littera-
rum. Num supra integra sit non dicitur.
TIOWCAITOPIOY
attr. /aVSTINO-AVGVSTO
rum liherTO • COMMENTARtEN
SI • XXXX • GALL • ITEM • VRBIS • ALBEI
5 TIBERIS • ITEM • PROVINCIAE • BAE
TICE •• ITEM • ALPIVM • COTTI • VI
XIT • ANNIS • XXXXII • DIEBVS • XXXXI
STATIA • FELICIS»IMA • CON
IVGI • INCOMPARABILI • CVM QyO
10 VIXIT • ANNOS • XXI • M • VI • D • XXXII
B. Hernandez memoria acerca de los descuhrimientos epigrdficos hechos
ultimamente en Tarragona . . . dirigida al gobierno in ephemeride gaceta de
Madrid d. 22 et 23. m. Oct. a. 1873.
Aur(elio) Fd]u8tino Augusto[rum liber^jtOy commentar[{]en8i (quadra-
gesimae) Gall(iarum)^ item urbis al[v]ei Tiberis^ item provincie Baetice^ item
Alpium Cotti(arum), Vixit annis XLII diebus XLI, Statia Felicis^s^ima
coniugi incomparabili cum quo vixit annos XXI m(enses) VI d(ies) XXXII
V. 1 formulam Graecam ibi fuisse perspexit editor; qualis fuerit non
adsequor. Litoriu>8 nomen christianum est. — 2 in. rvm litterarum vestigia
adhuc supersunt, item r h*tterae ante TO. commentaren traditur; k erit in
lapide. — 4 albei traditur ; sed cavendum ne errori tantum aut descriptoris
aut typothetae debeatur: Hispani enim homines v et b litteras paene non
distinguere solent. — 8 felicisima traditur.
Officium urbanum apud curatorem alvei Tiberis breviter neque vero ele-
ganter ita indicatur commentariensis urbis alvei Tiberis, In fine observa dies
XXXII numerari praeter menses VI; nisi forte XXII in lapide est.
Praeterea nuper denuo prodierunt tituli Tarraconenses iam noti vol. II
n. 4184 et 4243.
49 Tarracone, rep. a. 1873 in vinea quadam.
D • M
AEM • ASSARACT
PLVMBARIO
CLOD • CAmlLLA
5 MARIT • B • M • F
B. Hernandez memoria in gaceta' de Madrid d. 22 m. Oct. a. 1873.
V. 2 pro Assaract(o) fortasse legendnm Assaraco, — 4 canilla traditur.
Plumbarii officium non necessario ad aquas publicas referendum, ut pu-
tavit Hernandez.
AD CORPORIS VOL. II. 51
50 (ins. post n. 4656). Ibidem (ad Emeritam).
i m p. c a e 8 a r
dilVI j iraiani
RTH \ici /. diui
RVAE I nepos tra-
\
pa
ne
b i a
nui a\V g
n V S h[adr i a-
ponti/.
potest. 9
max. (TRIB
c PS III KE^stituit
Filon. f. 81. Lacunae non indicantur. — 5 klvs • tr, — 6 vc traditur.
51 (ins. post n. 4656). In agro ad quintum lapidem a S. Bartholomeo in
marmore detrito.
IMP • CAEaAR
IMP • NERVAE • FILIVS
NERVA • TRAIANVS
AVGVSTVS • GERMA
5 NICVS • PONTIFEX MA
XIMVS • TRIBVNIcIA
POTESTATE • CONSVL
ITERVM • RESTITVIT p. C. 98-99
Filon. f. 80'— 81; San. f. 305' vv. non divisis.
1 CAESAR — 6 TRiBVNiTiA traditur.
Ex adhuc notis simillima n. 4667. Fortasse tamen diversa est.
52 (ins. post n. 4696). Prope Dona Mencia, versus occidentem, iuxta
locum oppidi veteris dicti la mesa de Laderon (quod Vesci fuisse putat
Guerra), vidit gverra. Servatur inde ab a. 1835 Baeriae apud Didacum
de Padilla, rectorem vici Hinojosa. Fragmentum miliarii est, in quo haec
tantum discernebantur
XVIII
ITIA
Guerra discurso de Bada p. 117.
Particulam esse posse miliarii alicuius Traiani a. 114 (trib. pot. XVIII
optimi principis) observat Saavedra apud Guerram. Certi nihil statui posse
patet.
4*
52 ADDITAMENTA AD CORPORIS VOL. II.
Dum baec inprimuntur, adferuntur nobis Matrito volumina duo nova
quintum et sextum musei Hispani antiquitatum , quod lobannes de Deo de
la jRada y Delgado cum sociis edere pergit. Titulos non paucos ex Car-
tbagine nova aliisque Tarraconensis potissimum quae fuit provinciae locis
Matritum delatos esse inde didici in museum novum arcbaeologicum. Eos
enarravit Rada (vol. 6, 1875 p. 477); qui novi accesserant his addita-
mentis inseri potuerunt (supra n. 30 31 33 34 38 42). Sepulcrales ali-
quot nullius fere pretii omisi; bic autem addere placet Matriti nunc ser-
vari titulos a me editos C. I. L. II 888 (ubi v. 1. 2 legendum videtur
L . viBivs CRESTVS) 2675 2685 2716 2717 2719 2721 2723 2724 3061
(ubi V. 3 in lapide esse lvci • f, ut expectaveris , testatur Rada) 3062
3071, deinde Cartbaginienses bosce 3214 3410 3422 3425 3434 3448
3461 3481 3488 3493 3495 3499 3508 3513; praeterea 4984 (quae una
cum n. 3071 reperta est) 5084 et epbem. 2 p. 243 (n. 2707), quem titu-
lum a me recte lectum (praeterquam quod v. 4 pro gen in lapide dicitur
esse geit) unnm tantum scripturae genus tempusque clare monstrare Rada
affirmat, quod facile credo. Concedendum igitur Guerrae quod proposuit
versus primi supplementum m(onumentum) p(o8itum) d(i8) M(anibu8) uni-
cum esse, de quo possit cogitari, neque vero concedendum, quod idem
voluit, titulum esse saeculi quinti sextive; sed est sine dubio saeculi al-
terius tertiive.
AeM. HiJBNER.
GVTENSTENIANA ET METELLIANA.
Mommsenus cum in voL I p. 67 seqq. de fide Leonhardi Gutenstenii
disputaret, requisivit ut accuratius inquireretur in fraudes eius et excerpta
potissimum Metelliana diligenter examinarentur. Unde non inutile iudicavi
hoc loco componere, si qua in elaborando Corpore inscriptionum Latinarum
repperisse mihi visus essem, quibus accuratius perspiceretur indoles homi-
nis et ratio in tradendis inscriptionibus eius.
Et primo quidem agendum erit de Ligorianis per Gutenstenium divul-
gatis. Insunt in Metelli codice Vaticano 6034 (f. 13 — 24) folia quaedam,
quae a Ligorio profecta esse manifesto ostendunt ut charta et scriptura,
ita titulorum indoles locorumque enarratio. In quibus qui leguntur tituli
urbani et suburbani, ii in thesaurum Gruterianum recepti sunt cum ad-
scriptiohibus his: 'e Metellianis' vel 'e Metelli schedis' Grut. 587, 11. 593,
4. 596,9. 775,3 (f. 20'. 23. 19); 'e Panvinio (vel Tanvinianis') et Me-
tellianis' (vel 'e Metelli manuscripto') Grut, 339, 3. 544, 2. 549, 3. 550, 2.
912, 2 (f. 15'. 20'. 24), 'e Pighianis et Metelli schedis' id. 548, 9 (f. 24);
porro Metellum dedisse Grutero subnotatur titulis 805, 9. 975, 8. 975, 10
(f. 21'. 22'. 23); vidisse Smetium et Metellum 521, 4 (f. 24'); Gutenstenium
communicasse cum Grutero 'e manuscriptis* vel 'e codice Metelli' 331, 4
410, 8. 636, 7. 643, 2 (f. 16. 16'. 19'. 21'). Similiter desumpsisse se ex
Panvinio et Gutenstenio adnotat Gruterus titulum 533, 3 (f. 19), dedisse se
ex Panvinio adhibitis item schedis Metelli et Sculteti 521, 2. Non restant
in foliis illis Metellianis nisi tituli quattuor, quos Gruterus affert qui-
dem, sed aliunde, scilicet tres 339, 2. 549, 4. 772, 3 (f. 15'. 20'. 22') ex
Panvinio, quartum 149, 6, exscriptum a Pighio. Quae cum ita sint, con-
stat hanc certe schedarum Metellianarum partem Gutenstenium ad Grute-
rum misisse totam, nec titulos in ea perscriptos magnopere interpolavit.
Quae enim apud Gruterum aliter leguntur atque in schedis Metelli, levis
momenti sunt fere omnia et ita comparata, ut origo diversitatis vel ab
emendationibus editoris vel ab erroribus librariorum videatur repeti posse:
ut exhibet Grut. 587, 11 v. 9 fecit, ubi schedae Metelli f • ?• c habent;
636, 7 V. 1 iVNio pro vnio Metelli; 975, 8 v. 4 pazvsa pro paezvsa. Magis
54 HENZEN
differt a schedis Metelli titulus 975, 10 a Grutero descriptus sic: d^m\
flaviae a. l. \ gorgiae coniugi \ bene merenti \ fecerunt \ t. flavius acoris \ turci-
lius eros \ et flavia niphe \ matri dulciss, cum Metellus haec proferat: dis
manibus \ flavi \ a. h gorgiade \ coniugi beneme\renti /ecerunt \ t. flavius acoris
tus et turcilius \ eros et flavia eros; item 596, 9, in cuius vv. 4. 5 in sche-
dis quidem legitur hadrianvs • caesaris | avg • ter • helianvs • dispens,
Gruterus autem omissis verbis avg • ter • helian vs scribit sic: caes-n |
DiSPENSATOR. Denique in titulo apud Gruterum 805, 9 loci indicatio haec
est Burgi in Hetruria, cum in schedis Metellianis legatur 'a Belletre\ In-
terpolationes hae non constat utrum a Gutenstenio profectae sint necne.
Examinavi porro quae leguntur in Metelli codice Vaticano 6039
(f. 309 — 328) excerpta ex cardinalis Carpensis codice, quem syllogen Fra-
tris lucundi continuisse recte iudicavit Mommsenus (p. 70), exemplum autem
fuisse recensionis tertiae ostendunt tituli virginum Vestalium in f. 324
propositi. Et eorum quidem pars prior (f. 309 — 320), inscripta 'ex lihro
epigrammatum manuscriptorum recens cardinaVis Carpi M. D. XLV, non com-
plectitur nisi carmina admixtis notissimis quibusdam medii aevi fictionibus:
illa cum habeat quidem Gruterus, sed ab auctoribus diversis, non apparet
num Gutenstenius ea ei descripserit. Sequuntur f. 321 epigrammata non-
nulla veterum ex recens manuscripto codice cordinalis Carpensis, e quibus ad
urbem non pertinent nisi ea quae f. 321 — 324 perscripta sunt, cum cetera
spectent ad lustinopolim, Histriam, Arragoniam, Ravennam, Mytilenas,
Auximum, Brixiam, civitates alias. Ex his titulis Gutenstenius potiores
certe Grutero excerpserit necesse est, cum quosdam eorum auctore Guten-
stenio Gruterus afferat. Qua autem ratione in his titulis tradendis Gu-
tenstenius versatus sit, iam videamus.
Adest in excerptis Metellianis notissima inscriptio thermarum Diocletia-
narum (C. I. L. 6, 1130) ita fere ut legitur apud Mazochium, scilicet sic:
DD. nn. diocletianus et maximilianus invicti seniores Augg, patres impp* et
caesar, et d. d, n. n. constantius et maximianus invicti augg, et sevenis et
maximianus nobilissimi caesares thermas felices Diocletiani aug, patris sui
nomini consecrarunt ceptis aedificiis pro tanti operis magnitudine omni cultu
perfectas Bomanis suis dedicaruni. Eam ipsam Gruterus affert 179, 1 sump-
tam, ut ait, 'e ms. card. Carpensis ac Metelli' plane diversam ita: dd. nn,
C. Aurel, Val. Diocletianus et M, Aurel, Val, Maximianus invicti seniores
Augg, patres impp, et caes, p, p dd. nn, Fl. Valer, Con-
stantius et Galer. Valer. Maximinus nobilissimi caesares ff
thermas felices DiocIeUano coeptas aedificiis pro tanti operis magnitudine omni
cultu iam perfectas numini eius consecrarunt. Quod exemplum cum neque
alibi usquam neque in ipsis schedis Metellianis a Gutenstenio adhibitis legatur,
recte omnino Mommsenus (1. c. p. 71) confictum id esse dixit ad Mazochia-
num vel Mazochiano simile. Sequitur apud Metellum mutilus et valde cor-
ruptus titulus C. I. L. 6, 1196 sic conceptus: impp, clementiss. feliciss. toto
orbe victorib, Arcadio Honorio et Theodosio auggg, ad perenne iudidum triumph»
quod Zethar, nationem in omne aevum docere exti arcum simulachris eorum trium-
GVTENSTENIANA. 55
phisq. decora totius operis splendore s, p, q. E. Eundem rursuB Gruterus
287, 1 protullt sic immutatum: impp. clementiss. /eliciss. toto orbe victorih.
Arcadio Honorio et Theodosio Auggg. ad perenne m. triumf. quod
arum nationem in omne aevum cere
arcum simulachris eorum triumfisq. decor totius operis
splendor s. p. q. E., addita in fine nota: 'Metellus scribebat ex ms.
cod. cardinalis Garpensis^ qua cum haud dubie indicetur auctor Gutenste-
nius, iam eum refutat ipse codex Garpensis plane diversus. £t apparet
omnino in Gutensteniana recensione auctoris ratio a Mommseno notata (1. c.
p. 53), insertis potissimum hiatibus titulos vitiantis. In titulo C. I. L. 6, 1184
Gruterus (172, 1) Mazochii quidem et Marliani exemplis usus est, magis
tamen se secutum esse profitetur schedas Metelli: quae cum omnino con-
spirent cum Mazochio, ea quae aliter apud Gruterum leguntur, tribuenda
sunt Gutenstenio quamquam in hoc monumento minus impudenter versato;
scilicet in ipso principio notas d-d-d-n-n-n collocavit ante titulum imp •
CAES, et vocem hunc ante verbum arcum inseruit v. 3. In describendo ti-
tulo 6, 773 ab interpolando etiam magis eum abstinuisse ostendit exempli
Metelliani cum Mazochiano (f. 12') et Gruteriano (178, 6) consensus. Ti-
tulum C. I. L. 6, 719, quem Gruterus (35, 10) descriptum dicit 'a Me-
tello e ms. cod. card. Carpensis', corruptum esse ex emendatione Metelli
adscripta ad Mazochium f. 23 vidit iam Mommsenus (1. c. p. 71). Titulus
6, 885, de quo idem dixit 1. c, in excerptis Metellianis neglegenter refer-
tur^ sed ut cum lucundo Yeronensi et Mazochio satis conspiret; differt ab
eo exemplum Gruterianum (236, 1) descriptum, ut dicitur, a Metello ex
fratris lucundi autographo, concordat autem cum emendationibus ad margi-
nem libri Mazochiani a Metello adscriptis, unde recte coUegit Mommsenus
has quoque Gutenstenio praesto fuisse. E contrario titulus 6, 234 = Grut.
109, 3 'e Mazochio et ms. Metelli' cum in excerptis Metellianis et libro
Mazochii eodem modo referatur, ab eorum autem lectionibus exemplum
Gruterianum satis diflferat (cf. v. 3 rom • expectat • et pro Romana e k
spectationi Metelli et Romana ekpectationi Mazochii), videtur ab ipso Guten-
stenio interpolatus esse. — Ex Mazochio et Fauno et Metelli schedis titu-
lus Grut. 83, 15 datur ita, ut plane consentiat cum excerptis Metellianis
(f. 323).
Sunt hi tituli urbani Metello tributi, quos adhuc repperi in excerptis
Carpensibus sive Metellianis. Reliqui tituli urbani ex parte voluminis YI
eo tempore typis impressa a Mommseno allati (I. c. p. 70), ut 6, 89 = Grut.
100, 6. 6, 562 == Grut. 101, 1. Grut. 178, 5 in libro Metelliano desideran-
tur, item alii non pauci ab eodem auctore profecti, exempli causa Grut.
306, 5 'e Metelli schedis*; 562, 6 'e Metelli schedis Gutenstenius*; 526, 5;
1022, 11; 1030,4 'Grutero Gutenstenius'; 387,6 'Horatius a Valle Gru-
tero, describente Gutenstenio'. Hi igitur cum sola auctoritate Gutenstenii
nitantur, ab hoc videntur conficti esse. E contrario ad Ligorium videntur
redire tituli duo alter 528, 1, qui a Panvinio, Manutio et Metello dicitur
provenire, alter 551, 2, quem ex Ursinianis desumpsisse dicitur Gutenstenius;
56 HENZEN GVTENSTENIANA.
nam qaamquam non inveniuntur in libris ipsius Ligorii, leguntur tamcn
manu tertia adscripti in codice anonymi Yiscontei Ligorianorum pleno
(f. 29'. 30'). Titulus porro Grut. 535,* 2, quem ex Ursinianis descripsit
Gutenstenius, venit a Ligorio (ms. Neap. lib. 39) ita, ut versibus prioribus
tribus sinceris is posteriores de suo adiecerit. Item potest esse Ligorianus
titulus Grut. 371, 4, quem e ms. Smetii et Ursini Gutenstenius descripsit.
Haec habui addenda iis, quae de fide Gutenstenii observavit Momm-
senus. Quae quamvis pauca sint et levioris momenti, ad cognoscendam ra-
tionem, qua usus sit schedis eive Metellianis sive Carpensibus aliquid uti-
litatis videntur habere posse.
W. Henzen.
DE SACRIS OPIS
AEDIBVSQVE OPIS ET SATVRNI
DISPVTATIO ALTERA.
HENRICVS JORDANVS WILHELMO HENZENO s.
A,
.d Arvalium hemerologii reliquias a te, vir praestantissime, anno 1868
primum editas ut redcam explicandas, causam habeo adlatam ad me mihi-
que dono datam editionem tuam eiusdem monumenti alteram. in eo enim
volumine cum videam te calculo tuo comprobavisse observationes quasdam
meas nuper de sacris temploque Opis opiferae factas, reliquisse autem in-
tactas aliquot dubitationes, quae ad eiusdem deae aedes sacras sacrariave
recte dinoscenda pertineant, nescio an tibi operis tanti tam feliciter a te
profligati gratiam pro virili parte relaturus esse videar, si solutionem earum
a me temptatam ad te mittam tanquam harum rerum aestimatorem unum
omninm et gravissimum et aequissimum.
Sed ut quid rei sit et tu et siquis alius haec mea legerit facile cog-
noscatis, primum hemerologiorum omnium de Opis sacris* memoriam tabula
infra ascripta repraesentabo :
58
JORDAN
02
u
O
2
<
U
o
>
c8
5ri
c3
fl
PQ
U
u
u
p
i p^ /%
O S 5^
o I — I ^
o ^
Ol,
2
C/}
X
r
O
u
oi H
§1
U
<I1
n
z
u
o
>
u
o 5
> 5
U
•-1
o
u>
co
u
Q
U
X
ui
<
O
u
2
>
(/)
O
u
Q U
M
z
d
y
o
(M
<M
u
'
<
UI
H^
<:
o
od £
W
u. ^
O^
&
2
►-4
o
2
u >
< H
g O
u, >
2 &
O
2
od
O
H
o
>
o
k 9
U J
z O
^14
"* d.
s: ^
&
u
HH
PL.
o
U
•««» ^*^
^ ^
•e*
•«*
•««1»
•e*
s>
&
<»
^
i
u
u
<
(/>
o
2
>
H
O
>
if
%
u
►-H
Ph
O
U
u
b
H
O
o
/-N •••
•P .?
.» S
<* •-»
eo •»
S 2
o o
Vu
•^ »-<
Pu 2:
o°
O
a
>
M
u<
H
I-]
o
>
>
U"
2
>
H
o
>
U
O
o Q
^ <
« M
5z;
>
H
O
>
«0
t!* S
OQ
O
O
O
o
^ 1**»
^
•£» o
••» J^
o
'^ s
o ^
O^ eo
O •tS
Q «0
< '%
h4
<
<
o
04
OQ
o
<M
O
00
O
CN
co
1 "^
►H ^
•^ 5
o /^
<0
O
U
Cr<
•«*
fe
«o
O
a
o
o
g
«M
o
•e*
«3i lO
•
s
<!
OS
•
Q
O oi
2 O
oi u<
< <
^ 2
oi Oi
u ^
u, ^
H
<
U"
u
>
X
U «
u. O
u.
J o
>
><
u
><
PQ
;< >
od H
u <C
Ui (/>
p 1
w
CO
u-
X
i-i
<
<
U
PQ
<x>
r-J
o
<M
DE SACRis oris. 59
Ac primum quidem in hemerologio vetusto Pinciano sive quadratarii
sive eius qui descripsit (periit enim lapis) errore Opiconsivia diei 26 Aug.
adsignata esse^ cum non possent non adsignari antecedenti, animadvertit
Mommsenus (C. I. L. 1 p. 298). idem cum dixit corruptam lectionem opi-
ciD N (nam sane Opicid(ia) fuere nulla) sic debere restitui
25 E opic[id] n
siquidem litteras seclusas casu inlatas esse putavit, mihi certe rem non
probavit satis singularem. immo in hac quoque parte scripturam puto ita
pessum datam esse ut etiam periti non agnoscerent quod dederat quadra-
tarius
25 E
^ - OPI • OPIC • N
Zb F
et difficilem lectu fuisse scripturam monstrat corrupta illa diei Sept. 22
nota, ubi traditum
22 AC WER-C HVvAUMAR.
in ea sacri alioquin ignoti memoriam, qualis est alterius ascripti ad 24 Aug.
Lunae in Graecos(tasi), latere apparet. de re prorsus obscura licet opina-
tiones proponere iniquum sit, tamen videndum an talia possint restitui
22 AC^e*^c-///aD'Mar<w
sed haec utut sunt — neque enim quicquam faciunt ad rem nostram di-
iudicandam — hoc quaero, primum rectene tu, vir optime, auctore Momm-
seno (p. 408 s.) statueris Opiconsiviis d. 25 Aug. et Opalibus d. 19 Dec.
sacrum factum esse ad aedem Saturni et Opis, eamque aedem in Vallensi
hemerologio modo ad forum (19 Dec.) modo in Capitolio (25 Aug.) sitam
esse dici; deinde quid sit quod hemerologium Arvalium bina praeter Opi-
consivia sacra mense Augusto Opi videtur attribuere alterum Opiferae die
antecedenti, alterum. Opiconsiviae die insequenti: nam ita me lapidis ima-
ginem a te olim repraesentatam recte interpretari non dubito quin mox
concesseris.
A nomine aedis ut incipiam, non possum non probare eorum senten-
tiam qui aedem in Capitolio factam ab aede ad forum sita prorsus discre-
verunt. primum enim nego unius eiusdemque hemerologii editorem diver-
sis cognomentis usum esse posse credi. qua de re sane decidi non potest
nisi compositis locorum quae in heraerologiis commemorantur nominibus
universis: exhibui igitur elenchum eorum plenum itaque dispositum ut a
Capitolio foroque orsus Servianam urbem, dein quae extra muros sita sunt
persecutus sim.
60
JORDAN
loca
sacra
■
fontes
•
R. VIII
in Capitolio
lovi tonanti
Aug. 25
Amit. Arv.
Opii
Sept. 1
Vall.
Menti
lun. 8
Ven. Maff.
Genio publico, fau-
stae Felicitati,Ve-
neri victrici
Oct. 7
Amit. Arv.
Fidei
Oct. 1
Amit. Ost. Arv.
in arce
Concordiae
Feb. 5
Praen.
inter duos lucos
Vediovi
Mart. 7
Praen.
ad forum
Saturno
Dec. 17
Amit.
Opi
Dec. 19
Amit.
divo lulio
Aug. 18
Amit.
in comitio
Volkano
Aug. 23
Arv.
in curia
Victoriae
Aug. 28
Maff.
in graecostasi
Lunae
Aug. 24
Pinc.
in regia
Opi
Aug. 26?
Arv.
in foro Caesaris
Veneri genetrici
Sept. 25
Pinc. Arv.
•
in vico iugario
Opi et Cereri
Aug. 10
Vall.
R. XI
ad circum maxi-
mum
Summano
Mai. 20
Ven.
Herculi invicto
Aug. 12
Amit.
R. XIII
in Aventino
Dianae
Aug. 13
Amit. Vall. Ant.
Lunae
Mart. 28
Praen.
Vortumno
Aug. 13
Amit.
(cf. in loreto maiorc
Conso Aug. 21
— Dec. 12
Vall. — Amit.
lovi lunoni reginae
Sept. 1
Arv.
in loreto maiore
Vortumno
Aug. 13
Vall.
R. X
in Palatio
Apollini
Oct. 9
Amit. Arv.
R. V
Exquiliis
lunoni Lucinae
Mart. 1
Praen.
•
in Carinis
Telluri et Cereri
Dec. 13
Praen.
R. IIII
ad compitum Acili
tigillo sororio
Oct. 1
Arv.
R. VI
in colle
Quirino Feb.l7-
-Iun.29
Aug. 23
Farn. -Ven. -Arv.
dio Fidio
lun. 14
Ven.
Fortunae pub. cit.
Apr. 5
Praen.
Fortunae primig.
Mai. 25
Nov. 14
Ven. Esq. — Arv.
in colle Quirinale
Saluti
Aug. 25
Vall.
Soli indigeti
Aug. 8
Vall. Amit.
extra portam Col-
Veneri Erucinae
Apr. 23
Arv.
linam
R. IX
ad forum holito-
rium
Spei
Aug. 1
Vall. Arv.
DE SACRIS OPIS.
61
loca
sacra
fontes
R. IX
ad theatrum Mar-
celli
lano Aug. 17
Oct. 18
Vall. Amit.
*signum d. Augusti Apr. 23
Praen.
Apollini
Sept 23
Arv.
Apollini Latonae
inc.
Urb.
in theatro marmo-
Veneri victrici, Ho-
reo
nori Virtuti, Feli-
citati
Aug. 12
Amit.
in porticu Minucia
Laribus permarinis
Dec^ 22
Praen^
in circo Flaminio
Bellonae
lun. 3
Ven^
Castori Polluci
Aug. 13
Amit.
Volcano
Aug. 23
Vall.
Neptuno, Pietati
Dec. 1
Amit.
ad circum Flami-
lovi statori, lunoni
nium
reginae
inc.
Urb.
in campo
Marti, Neptuno
Fortunae huiusque
Sept. 23
Arv.
diei
lul. 30
Allif.
Nymphis
Aug. 23
Arv.
lovi Fulguri, lunoni
Curriti (Quiriti)
Oct. 7
Ost. Arv.
Feroniae
Nov. 14
Arv.
in campo Martio
*ara Pacis Aug.
lul. 4
Praen. Amit.
Felicitati
inc.
Urb.
XIV?
ad pontem Aemi-
lium
Portuno
Aug. 17
Am. Vall.
XIV
in insula
Vediovi
lan. 1
Praen.
Tiberino
Dec. 8
Amit.
trans Tiberim
Forti Fortunae
lun. 24
Amit.
hunc elenchum si perlustraveris, Henzene, inveneris cum omnium hemero-
logiorum in propriis vocabulis adhibendis consensus sit maximus, sicubi
dissensus compareat, eum pertinere ad diversas singulorum editorum con-
suetudines, qui sibi ipsi constare satis habuerint. neque vero aut multa
aut gravia omnino discrepantiae exempla extant. sunt autem haec, de qui-
bus statim quid existimem adnoiabo:
1. in Avmtino vides Vortumni sacrum (Aug. 13) poni in Amit., idem
m loreio maiore in Vall. discrepantia nulla, si quidem loreta maius minus-
que fuere in Aventino. usus igitur est editor Vall. vici nomine tum ma-
xime usitato sicut editor Arv. nomine compiti Aciliiy quod si non ignoras-
set aequalis eius Dionysius 3, 22 (p. 245, 26 Kiess.) vix per ambages si-
tum monumenti significasset ita sart Ss su tw a-Tsvuontjo tw (psgouTt ano K«-
^iVYiQ >taTUij r6i9 sm tou KvTrgiou so%ofxsuotg orTsuMnou cett.
62 JORDAN
2. constat sermonis proprietatem admittere tam collem Quirinalem,
campum Martium quam collem, campum nomina. at in eis certe quae su-
persunt de hemerologiis lapide incisis singulorum editores singulos vide-
mus sibi constare in alterutris nominibus usurpandis: itaque campi nomeii
plenius extat in Praen. Amit. Urb. , brevius in Arv. AUif. Ost., collis ple-
nius in ValL Amit., brevius in Arv. Ven. Praen. Farn. Esq. quamquam
non magnam offensionem haberet si in eodem exemplo modo plenius modo
brevius p«rscriptum extaret. circorum nomina maximi et Flaminii cur con-
stanter plena perscripta sint, ubi templa in eis sive ad eos (v. n. 3) posita
commemorantur, non est quod exponam. sane mirum est quod in kalen-
dariis (Maff. Amit. Ant. Arv.) ludi plebei Nov. 15 — 17 in circo facti esse
dicuntur, cum constet Valeri Maximi testimonio 1, 7, 4 eos in Flaminio
factos esse. quod unicum ea de re testimonium cum sit debile (v. Becker
Top. p. 668), de ludis plebeis in Flaminio factis dubitarem, nisi aedificatio
circi cum ludorum institutione sane quodammodo coniuncta esse videretur
(Mommsen hist. R. l^ 822).
3. quaerendum est de formulis in circo Flaminio^ ad circum Flaminium
similibusque. nam ne hae quidem discrepantiae caeco casu reguntur aut
nullius sunt ad situm locorum cognoscendum momenti. memineris igitur
nomina regionum XIIII, quas constat iussu imp. Augusti operaque M.
Agrippae factas esse — quo anno factae sint non constat — post Flaviorum
aetatem regionibus Augustis indita esse (v. Preller Reg. p. 69 et Top. mea
2, 78). nihilo minus aliquot earum nomina consuetudine sermonis iam diu
ita frequentata fuere ut in sollemnitatem formularum abissent. ex earum
numero est circus FlaminiuSy cuius nominis notionem praeter aedificium re-
gionem ipsam viciniamque comprehendisse tam Ciceronis quam kalendario-
rum Ven. Amit. Vall. testimonia comprobant. neque enim contiones et
nundinas, quas ille in circo Flaminio habitas esse dixit (ad Att. 1, 14, 1),
in ipso aedificio habitas esse crediderim neque vero adsentior Beckero Top.
p. 620 dubitanti an quaedam templa, quae item in circo Flaminio fuisse di-
cuntur, sacella fuerint ipsius aedificiis inclusa. apparet enim in promiscuo
fuisse locutiones illas ad sive apud circum et in circo^ ita ut qui illa ute-
rentur circi aedificium, qui hac regionem intellegerent. sic ad drcum F,
lovis statoris lunonisque reginae templum positum dicit kal. Urb., idem
in circo F, Varro apud Macr. Sat. 3, 4, 2; item apud circum F. Martis ae-
dem Plinius, in circo idem Cornelius Nepos (v. Becker p. 619) et fortasse
idem kalendaria. ad horum templorum memoriam alio tempore redeam. sed
nota rursus constare sibi in usu formularum kalendaria ita ut Amit. Ven.
Vall. alteram, alteram solum Urb. usurpaverint. non mirum igitur quod
idem accidit in drco maximo. memineris in ipso aedificio circi bina sacella
extitisse, aram Consi ad metas primas subterraneam, hoc est in planicie
harenae ad caput spinae, Venerisque Murciae inclusum spectaculis in capite
circi a parte Aventini factis, qua de re anaglyphi Fulginiensis et nummo-
rum luculentis testimoniis decisum esse ostendi in editione formae Capito-
linac p. 20. cetera templa sive sacella in vicinia circi posita fuisse satis
DE SACRIS OPIS. 63
constat. sed rursus modo ad circum m. (ita kal. Summani et Herculis in-
yicti), modo m circo m, (ita Livius 37, 36 aedem luventatis) fuisse dicun-
tur. eadem discrepantia in templo Spei ad forum holitorium posito teste
kal. Yall. Arv., in foro h. teste Livio 21, 62, denique in templis kalenda-
riorum usu constanti ad forum dictis Saturni, Opis, divi lulii, aliorum in
foro^ ad quae infra redeundum est.
4. Sed ab hac loquendi inconstantia, quam re vera nullam esse con-
cesseris, toto caelo distaret et nominum templi Opis ad forum et in Capi'
tolio diversitas^ qua de agimus, et nominum sacelli Consi in Aventino et in
circo^ de quibus nominibus nunc pancis absolvam. Capitolium igitnr et fo-
rum ipso situ ita discreta sunt ut ad forum non possit fuisse quod fuerit
in Capitolio. neque praeter Saturni templum aliud ullum audivi creditum
esse utraque hac appellatione potuisse significari. nec verum est, quod
excusationis cdusa dicitur, in declivi montis stare Satumi templum: stat ut
infra dicetur sub clivo Capitolino, quem locum nemo unquam pro parte Ca-
pitolii venditavit. sed ad Saturni aedem infra redeundum est. de Consi
sacris bini^ olim non dubitatum est. nam Consi aram in circo suh terra
ad primas metas fuisse TertuUiani verba totiens decantata testantur: hoc est
ad caput spinae in ipsa harena eo loco quo etiam in circo Maxentiano
aram snb terra conditam fuisse nunc quoque cernimus. quod igitur in pla-
nicie harenae fuerit, id m Aventino fuisse nuUis machinis eifeceris a quo-
quam potuisse dici Latine. itaque cum legimus Conso in Aventino d.
21 Aug. (Vall.) et d. 12 Dec. (Amit.) factum esse, Beckerus p. 450 Prel-
lerus Myth. p. 421 alii rectissime hoc Consi templum ab ara Consi solis
circensibus ludis conspicua discreverunt. accedit quod ipsius Varronis verba
hoc satis clare demonstrant. nam ita loquitur de 1. 1. 6, 20 (p. 202 Sp.):
Consualia dicta a Conso, quod tum feriae publicae ei deo, et in circo ad aram
eius ah sacerdotibus ludi illi quihvs virgines Sahinae raptae. his verbis
Mommsenus C. I. L. 1 p. 400 videtur putasse a glossatore inlata esse illa
ah sacerdotihus ; omisit enim: quae si fuit sententia eius, minime ei adsen-
tior. sacrificabant enim teste TertuUiano apud aram Consi nonis luliis sa-
cerdotes publici (hoc est pontifices, fiamines, virgines Vestae)^ XIJ kaL Sept
flam^n Quirinalis et virgines, iam compara illa de Opiconsiviis dicta Ope-
consivia dies ah dea Ope consiva, quoius in regia sacrarium, quod ideo f actum
ut eo praeter virgines Vestales et sacerdotem puhlicum introeat nemo : in quibus
verbis quod corruptum est quocumque modo corrigas (temptavimus quo de
sanctum Huschkius, quod ideo artum ego), tamen liquido apparet contineri
memoriam sacri a solis his sacerdotibus facti in regia praeter ferias maio-
res ad Opis actas. sed de sacro in regia facto infra dicam. similiter igitur
Conso factum dixcris a sacerdotibus ad aram in circo positam, ferias actas
Consualibus in Aventino ad Consi: Varronis enim verba laborare vitio li-
brariorum satis apparet. puto post sacerdotibus enuntiati prioris finem, se-
qnentis initium excidisse. ceterura deae nomen Opeconsivia apud Varronem
scriptum fertur, item Opem consiviam scriptum est in codicibus Macrobii
S. 3, 9, 4; dubia lectio est apud Festum p. 186. mihi certum videtur diem
Opeconsivia vel Opiconsivia dictum esse, deam Opem consivam.
64 JORDAN
Comprobasse igitur mihi videor eam esse in his hemerologiis sermonis
proprii constantiam qualis monumento ex ipsis pontificiis libris desumpto
nec privatorum libidini obnoxio conveniat. quod si recte statui, demonstravi
eandem Opis aedem non potuisse in his hemerologiis modo in Capitolio (Yall.
Aug. 25) modo ad forum (Amit.Dec. 19) dici ; apparet autem quaestione dignum
esse an eiusdem kalendarii editor (Amit.) eandem aedem aut potuerit aut
voluerit modo Saturni (17 Dec.) modo Opis (19 Dec.) ad forum dicere. et
hoc quidem hic editor ne fecit quidem: nam cum dixit fer{iae) Satumo^
Satum(o) ad forum — fer{iae) Opi, Opi ad forum^ in ambiguo certe reliquit
utrum Saturni et Opis aedes ad forum binae an una utriusque dei fuerit:
si fuit una, sane mirum est quod in tot templi commemorationibus nns-
quam plenum eius nomen perscriptum invenitnr. nam quod solum eius
testimonium exhibetur, titulus Or. 1506, nullum esse infra apparebit. vi-
deamus igitur de Opis aedibus binis Saturnique una quid traditum sit prae-
ter hemerologia.
1. Aedes Opis in Gapitolio condita est ante a. 568 quo anno Livius
39, 22 de ea haec testatur: addita et unum diem supplicatio est ex decreto
pontificum^ quod aedis Opis in Capitolio de caelo tacta erat ita libri. ex
Livio Obsequens c. 3: aedis lovis in Capitolio fulmine icta est: proclive
erat librariis iohis corrigere ubi opis traditum fuit; nemo igitur lovis Livio
restituerit: et cf. infra.
2. a. 710 Obsequens c. 68: turbinis m simulacrum, quod M. Cicero
plehis scito ante cellam Minervae prldie quam in exilium iret posu^rat, dissi-
patum memhris pronum iacuit^ fractis humeris hrachiis capite: dirum ipsi Ci-
ceroni portendit, tahulae aeneae ex aede Fidei turhine evulsae. aedis Opis
valvae effractae. vides turbinem monumenta in Capitolio sita et inter se
vicina pessum dedisse. non fugit hoc testimonium Nibbyum (B, ant. 2, 115) :
sed erravit cum aliis Capitolinam aedem cum templo Saturni confundendo.
3. a. 704 scripsit Cicero ad Atticum 6, 1, 17: de statua Africani . . .
ain tuf Scipio hic Metellus proavum suum nescit censorem non fuisse. atqui
habuit nihil aliud inscriptum nisi ' censor^ ea statua quae f ab oj»is per te
(sic Med.) posita in excelso est: in illa autem quae est ad UoXv^^iovg (nOAAY-
KAEOYC Med.) Herculem inscriptum est 'consuV . . . at me hercule ego, cum in
turma inauratarum, quas hic Metellus in Capitolio posuit, animadvertissem in
Serapionis suhscriptione Africani imaginem , erratum fahrile putavi: nunc video
Metelli. pro corruptis illis ah opis per te quae in omnibus fere editionibus
inde a lensoniana vulgantur ac ne a nuperis quidem editoribus Baitero We-
senbergio Bootio spreta sunt: ah Opis parte^ ea mihi videntur ferri non
posse. scilicet idonea exempla non novi quibus comprobetur scriptorem
ullum dixisse a parte alicuius templi sive aedificii stare positumve esse ali-
quod monumentum: nam quod videri possit esse idoneum Yarronis illud
de 1. 1. 5, 153 (p. 153 Sp.)? ^^ libro Florentino sic scriptum quod A mvris
PARTEM pinnis turrihu^que carceres olim fuerunt, in eo neque a muri parte
neque a Murcis parte latere certissimis argumentis evinci potest nec deni-
que loci ubi fuerint carceres commemoratio ibi omnino requiritur, immo id
DE SACRIS OPIS. 65
ipsum quod Muellerus restituit ad muri speciem, longe autem diversi gene-
ris est illud Plinii 13, 136 a parte aquilonis, suntque omnia ea quae cum
hoc loco Handius Turs. 1, 48 s. iniuria composuit, quippe quae pleraque
omnia a significatu movimenti pendeant. Plinianus autem locus debuit ex-
plicari comparatis eiusdem scriptoris illis in parte Romae (3, 68 quod item
iniuria suspicionem movit quibusdam) in parte Baiana (9, 172) in parte
Africae (36, 76) in Bononiensi Italiae parte (36, 161). neque prorsus he-
beti sensu fuit Orellius qui cum ante vocabulum quod est parte suspicatus
sit excidisse sive dextra sive sinistra^ sane substantivum nude positum vi-
detur a Tulliana cousuetudine alienum esse sensisse. neque vero ista in-
dicatio loci accurata, immo putidae paene diligentiae, convenit disputationi
suspenso ut ita dicam gradu incedenti ac paene ludenti. itaque cum
nuper verba Ciceronis adulescentibus quibusdam, qui his studiis in acade-
mia nostra vacant, proposuissem disputanda, me autem non dubitare signi-
ficassem quin recte ad Opis nescioquis primus dedisset, nescire autem quid
lateret in litteris perte^ fuit qui statim memor Pliniani loci 11, 174 a me
ope hemerologii Arvalium nuper emendati scribendum esse coniceret ad
Opis [opi]ferae, sane librarium suspicatus praeter omissum illud opi, quod
etiam in Plinianis codicibus praeter unum rescriptum excidit, unam lineo-
lam interpolasse, qua fere sola scriptum perte a scriptura ferE distat. sed
quoniam huius Opis opiferae aedes an possit esse Capitolina Opis extremo
demum commentario nostro quaerendum est, nunc etiam de coniectura ipsa
iudicium non feram.
4. eiusdem Ciceronis locis aliquot relatum est ad Opis Caesarem sep-
tiens milliens deposuisse indeque Antonium abstulisse (ad Att. 14, 14, 5
Phil. 2, 37, 93 cf. 1, 7, 17. 8, 9, 26): ad aedem Opis dicit Vell. 2, 60, 4,
aedem Opis Cicero, ubi de eisdem rebus agit, nominat bis (ad Att. 16, 14, 3
Phil. 5, 6, 15). sed de his testimoniis infra disputabo. cf. Drum. 1, 85.
5. denique a. p. C. 80 d. 7 m. Dec. in Capitolio in aedem Opis sa-
cerdoies convenerunt ad vota nuncupanda ad restitutionem et dedicationem Ca-
piioli ah imp. T, Caesare Vespasiano Aug, ita Acta fratrum arvalium p. CVI.
hi sacerdotes non possunt non esse sacerdotes publici, non sunt arvales
fratres. convenerunt autem in Opis aedem utpote aedi quae dedicanda
esset vicinam. -
Haec igitur testimonia omnia praeter ea quae n. 4 composui ad Opis
aedem in Capitolio positam pertinent conditam ante a. urbis 568; nuUo
Gorum nominibus binis Opis et Saturni appellatur. aedis Opis ad forum
sitae praeter hemerologium Amit. nulla extat memoria. iam persequamur
Saturni dei cum Ope coniunctissimi templi historiam.
1. Aedem Saturni ad forum annales antiquissimi conditam esse a. u.
257 rettulerunt. Livius 2, 21: his consulibus aedis Saiumi dedicata, Satur-
nalia institutus festus dies, similiter Dionysius 6, 1 qui de situ templi
quod addit infra disputabimus. in aliis eisque aetate inferioribus lecta sunt
ea quae transcripsere idem Dionysius et Macrobius Sat. 1, 8, 1. quamquam
hic quod refert Tullum Hostiliura fanum ex voto Saturno consecravisse,
5
66 JORDAN
non puto ad aedem eam de qua agimus pertinere : si pertinet, est nugatoris
qui contra memoriam optimorum annalium aedem jsacram Gapitolina lovis
antiquiorem confinxit. qua de re alibi dicam. reliquorum annalium discre-
pantia haec est. scripsit Varro 1. VI divinarum aedem Saturni ad forum fa-
ciendam locasse L. Tarquinium regem, Titum vero Larcium dictatorem Satur-
nalibus eam dedicasse, haec ex parte conveniunt Dionysianis 1. c. is enim
postquam a. 257 dixit dedicatam esse aedem (xaSts^w^^fvat: nam consecra-
tio coniuqcta est cum dedicatione ob eamque rem Graeci scriptores dedi-
cationem sollemni more hoc vocabulo significant), aramque olini Saturno
constitutam esse ab Hercule eodem loco, ita pergit: Tvju 8s sTrty^cccpviu (ita
Reiskius: y^uipr,v codices) Tvj<; iB^vTtujg tov uuov Ttusg fxsu iJTo^ovTt Xaliuv
TiTou Aa^xiou tou vTraTsvrauTa tw tt^otSsu suiavTM, oi ^s nat jSuTtXia Ta^^t;-
uiou Tou sHTTBTovTa TYg dp%vig' Tvju Ss Ka^ts^wfTiu Tov uaov Xafisiu HoTTOixou Ko-
fjLtviou xuTa '^/'^(pta-fA.a (iovXvjg, haec aut corrupta aut Dionysii culpa ex di-
versis relationibus male contaminata esse apparet. neque pro eo quod est
in libris y^acpYju aliud quam smy^acpvju efficere licet. sic enim de tota re
aut exposuit Dionysius aut debuit exponere: (1) a. 257 dedicatam esse
aedem (Ha^ie^ooBYjvat), nomen inscripsisse — nimirum qui faciendam locas-
set — cos. a. 253 T. Larcium (unde discimus scriptorem eius annalis unde
haec fluxerunt controversiam de iure inscribendi nomen tetigisse); (2) se-
cundum alios faciendam locasse (neque vero nomen inscripsisse) L. Tar-
quinium, dedicasse cos. a. 253 alterum Post. Cominium. habemus igitur
quibus in annalibus dedicatio aedis Saturni ascripta fuit annos 253. 257.
his accedit tertius secundum Gellium (apud Macr.): senatum decresse ut ae-
des Saturni fieret eique rei L, Farium tribunum militem jpraefuisse^ quod po-
test ascriptum fuisse ad annos 347 — 363. 373. 384. causa dissensus Gellii
in obscuro est, in ceteris annalibus videtur a diversis de primi dictatoris
annis opinionibus pendere: itaque primam post reges exactos aedem sacram
lovis Gapitolini secundum fastos dedicaverat consul primus, alteram Saturni
primus dictator. — nota Varronem dicere aedem Satumi ad forum,
2. Aedis Saturni ad forum ante mortem Giceronis raro annales men-
tionem faciunt. ita ad aedem Satumi immolatum a. 537, prodigium nun-
tiatum arcus interdiu sereno caelo super aedem Saturni in foro Romano a. 580,
eodemque anno censores clivom Capitolinum silice sternendum curaverunt et
porticum ab aede Saturni in Capitolium ad senaculum ac super id curiam
(Liv. 22, 1, 19. 41, 21, 12. 17, 7). eadem aetate scito aerarium populi Ro-
mani commemorari saepissime, nusquam vero fuisse dici in Saturni Opisve
aede: aerarium simpliciter dicitur etiam in legibus aetatis Gracchanae Ban-
tina et repetundarum. at viatorum quaestoriorum nomina perscripta fuisse
ad aedem Satumi in pariete inti*a caulas (cavias aes) testatur Sullana lex
de XX quaestoribus in ipsis ut traditur templi Saturni parietinis reperta.
denique Varro libris de lingua latina scriptis ante annum 711 (5, 183
p. 182 Sp.) per trutinam ait solvi solitum vestigium etiam nunc manet in aede
Satumiy quod ea etiam nunc propter pensuram trutinam habet positam, ab aere
aerarium. itaque licet aerarium Saturni nomen quantum sciam post Augusti
DE SACRIS OPIS. 67
demum imperatoris aetatem usurpatum sit, tamen certum est aerarium fuisse
aut in ipsa aede Saturni aut in aedificio aedi Saturni continenti. accedit
quod Lucanus in ipsam aedem Saturni Gaesarem tradit irrupisse versibus
de quibus infra dicetur, hoc est, ut alii testantur interque eos ipse Tullius
in aerarium sanctius (v. Drum. 3, 445). quo magis mirandum quod idem
Cicero isque solus a. 711 testatur ad Opis a C. Caesare servatam fuisse
pecuniam publicam.
3. Post mortem Ciceronis a. 712. L. Munatius Plancus aedem Sa-
tumi /ecii de manibiis teste titulo Caietano (I. N. 4089 = Or. 590). basis
statuae ab eodem aut in templo aut ante templum dedicatae Pighii tempore
prope arcum Severi effossa est (C. L L. 6, 1316 = Grut. 20, 1). ex eo
inde tempore et aerariam Saturni saepius commemoratur et aedem Munatia-
nam aliquotiens incendiis quassatam restitutamque esse constat. Opis ad
forum aedis mentio nuUa amplius facta est.
4. Templi Saturni esse pronaum octo columnarum inter clivum Capi-
tolinum et basiiicam luliam nunc superstitem constat argumentis certissi-
mis. templi is est sitas ut latus orientale aream fori contingat ibi ubi via
sacra in clivi formam Capitolini mutatur. ibique fuit arcus propter aedem
Satumi Tiberianus (Tac. A. 2, 41), cuius reliquiae nunc noviciis aedifica-
tionibus paene occultatae sunt. secundum frontem et latus occidentale clivus
ita ascendit ut paulatim stylobatae altitudinem, quae in orientali ingens est,
exaequet. opisthodomi vestigia nunc latent sub aedificationibus recentibus.
hoc igitur templum rectissime dici ad forum situm esse vidimus et in imo
clivo, item recte dicitur ante clivum et svb clivo in scholiis Vergilianis
Aen. 2, 116. 8, 319, nimirum a foro eunti versus Capitolium (v. Hermes 4,
260). item bene habet quod Lucanus, ubi de effracto a Caesare aerario
luculenter disseruit, templi Saturni fores reclusas sonitum dedisse et reso-
nuisse rupem Tarpeiam dixit: ut videt ingenti Saturni templa revelli mole —
ante fores nondum reseratae consUtii aedis ; protinus abducto patuerunt
templa Metello: tunc rupes Tarpeia sonat magnoque reclusas testatur siridore
fores, iunc conditus imo eruitur templo multis intactus ab annis Romani cen-
sus populi cett. (3, 115 s. 153 ss.). quae verba ut ab eis qui Saturni tem-
plo columnas tres, quae sunt Yespasiani aedis, tribuerunt prave enarrata
sunt (ut a Bunseno Le forum 1835 p. 11 aliis), ita postquam de tempio octo
columnarum accipienda esse constat, nil aliud significare apparet quam ru-
pem saxumve, quam versus aedem Consolationis spectasse nunc satis con-
venit inter omnes, resonuisse utpote Saturni templo aerarioque vicinum.
praeterea aerari nomeu in cognomen abisse videtur aliquot ecclesiarum
saeculo XV longe antiquiorum, sitarum circa ecclesiam Consolationis ea-
demque regione repertus est titulus hic (Henz. 6455 = C. I. L. 6, 1265):
L, Calpurnius Piso M, Salvius pr. aer. aream ex s. c. a privatis publica re-
demptam terminaver. qua de re non repetam quae exposui topographiae
volumine altero p. 483 — 486. hinc efficitur nomen aerarii, quod fuit in
templo Saturni, aetate media translatum esse ad regionem totam eam quae
pone aerarium fuit sane amplam, cuius generis translationum passim in
5*
68 JORDAN
libro meo exempla dedi; non sequitar ut ipsum aerarium spatio sat magno
ab aede Saturni diremptum fuerit, nec potest sane sequi, quoniam aera-
rium in ipsa aede fuisse tam Yarronis quam Lucani verba testantur. prae-
terea notum est atque a Klenzio {Philolog. AbhandL p. 18) egregie expo-
situm de eodem valere aedificio quod Appianus narret b. c. 1, 31 slg tov
Tov Kgovov vsMu ov To7g Taixlctig (ita emendat codd. scripturam Tovg TctfxiccQ)
ly^y ofxuvi/cci quodque in tabula Bantina scriptum sit v. 22 Qouranto apud
qtmestorem ad aerarium, denique quod Livius referat (29, 39, 12) cum in
leges iurasset C, Claudius et in aerarium escendisset, his verbis nequis pu-
taverit aerarium in monte situm fuisse adstrui, cautum est Ciceronis Fon-
teianae fragmento Niebuhriano (3, 4): accusatio quae [/]ax}ilius possit A[l]'
pis quam pauc[o]s aerari gradus ascendere, quo testimonio diligens in con-
quirendis testimoniis scriptor Nibbyus (Boma antica 2, 114) recte usus es-
set, nisi de aede Saturni ipsa errasset cum aliis. bos gradus esse scalas
templi Saturni sane magnas^ quarum rudera nunc quoque supersunt ap-
paret nec minus certum est eos licet nuilti fuerint tamen prae mole ingenti
Alpium paucos apte dici potuisse.
Tam eo devenimus ut quaeramus quo iure nunc a plerisque aedes Sa-
turni ad forum sita binis appelletur Opis et Saturni nominibus. eius rei
constat unicum testem esse aut certe haberi titulum Orellianum 1506: nani
de Victore ficticio postmodo videbimus. hic titulus apud Gruterum 26, 3
unde Orellius eum transcripsit, sic editus est:
Romae ad septem lucemas in marmore fracto
LOCVS • ADSIGNATVS • AEDI • OPI • ET • SATVRNI
L • MVNATIO • VERO • ET • C • TERENTIO • FELICE
CVRAT • OPER • PVBLIC
ex Mazochio et ms. Metelli
in Epigrammatis urbis Romae eiusque Addendis impressis apud Mazochium
non extat, nec meminit illius syllogae auctor Albertinius in descriptione
Urbis, licet pluribus ibi de aerario Saturnique templo disputaverit. non
meminerunt astygraphi saeculi xvi. sed praeter mirum hoc testium idoneo-
rum silentium ipsius tituli verba mihi, ex quo primum intellexi nomen ae-
dis Opis et Saturni hoc solo documento esse munitum, suspicionem gravis-
simam moverunt. neque enim conditae instaurataeque aliquotiens aedi Sa-
turni potuit ea aetate, quam titulus iste ementitur, locus dici adsignari ni-
mirum condendae instaurandaeve ; neque vero adsignandi vocabulum ita
usurpatur ut possit de attributo in usum aedis duduni conditae loco nescio
quo attiguo accipi. sed quoniam nuper Mommseni disputatione (Ephem. 1
p. 67 ss.) edocti sumus Gutenstenii fidem suspectam esse, hunc quoque
titulum, quo ad unum omnes tanquam genuino antea usi sunt, damnandum
esse facile nunc tibi in Actorum tuorum ultima pagella verbo significanti
quam mihi pluribus enarranti periti malint adsentiri. apparet autem duas
maxime res falsario fingendi materiam suppeditasse : primum enim eo ipso
loco, quo istum lapidem inventum esse dicit, 'ad septem lucernas', reper-
DE SACRIS OPIS. 69
tus est titulus genuious ille, quem Mazochius foi. XXVI exhibuit, Iocils
adsignatus a Nigro et Castoniano cur, operum publicorum, deinde iam tum
cum Gruterus Gutenstenii opera usus est Regionum urbis ab homine ignoto
interpolatarum exemplaria in manibus omnium erant. iam cum in genuina
Notitia regionum (R. VIII) scriptum sit templum Saturniy inde ignotus ille
scriptor (cod. Vat. 3394) leni manu effecit aedis Opis et Saturni, nimirum
memor eorum quae de horum numinum religione apud Macrobium Sat. 1, 10
legerat. audacius rem egit lanus Parrhasius in editione Victoris sui a. 1505
emissa cum scripsit aedis Opis et Saturni in vico iugario, quae verba per
editiones Victoris posteriores propagata sunt (v. Top. 2, 303 ss.), abusus
ille Vallensis kalendarii iam tum omnibus triti nota ad 10 Aug. feriae arae
Opis et Cereris in vico iugario constitutae sunt. — quae cum ita sint quoniam
aedem Saturni binis Saturni et Opis nominibus cognominatam esse nemo
testatur, consentaneum est hoc solum relinqui, ut quaeramus an testimonia
tam Ciceronis .de pecunia publica a Caesare ad Opis relicta quam hemero-
logii Amiternini de Opalibus ad forum factis pertineant ad aedem Saturni
notam atque ex parte superstitem, cuius plenum nomen miro casu — mirum
enim tot testium ipsorumque actorum silentium profecto dicere licet — oc-
cultatum fuerit.
Sed pauca praefanda sunt harum quaestionum examini de sociatorum
in singulis templis numinum cultu atque nomiuibus. notum est pontifices
negasse licere Honori et Virtuti aedem unam dedicari, quod negabant unam
cellam duobus recte dedicari^ quia^ si de caelo tacta aut prodigi aliquid in ea
factum essety difficilis procuratio foret^ quod utri deo res divina fieret sciri non
posset: neque enim duobus nisi certis deis rite una hostia fieri, ita addita Vir-
tutis aedis adproperato opere cett. (Liv. 27, 25). quae verba si recte scripta
sunt in codicibus, Honorem et Virtutem apparet non fuisse inter deos cer-
tos; certi autem si sint eidem quos Varro hoc nomine insignivit, una hostia
fieri potuisse diis binis ex eorum numero quos 'a lano ad Naeniam* sin-
gulis momentis vitae humanae praefuisse notum est, non potuisse ceteris
selectis incertisque, nec potuisse his aedes nisi singulis singulas dedicari.
Honoris et Virtutis numinibus genere paria sunt Pavoris et PalloriSy Spei
et Fortunae: confirmatur regula pontificia eo quod illis tempore antiquissimo,
his tertio quartove p. C. n. saeculo binis bina, non singula templa aedifi-
cata sunt. illa commemorat Livius, haec Notitia regionum. iam ceterarum
aedium sacrarum ante principatum Augusti conditarum fastos perlustremus :
rara sunt sociati deorum binorum ternorumve singulis aedibus cultus exem-
pla. demenda sunt ex numero exemplorum templa lovis lunonis Minervae
Capitolinum, Cereris Liberi Liberaeque ad circum maximum: huius enim
Graecanicam originem non est quod edisseram, de illius triadis origine vel
Italica vel Graecanica etsi non convenit inter homines doctos — me scito
de Graecanica non dubitare — tamen cellarum divisio nota iuris pontifica-
lis normam supra expositam confirmat. cetera exempla binorum numi-
num singulis aedibus cultorum aut vera aut quae videantur esse haec sunt.
70 JORDAN
1. Lunae in Aventino aedes postea Solis et Lunae dicta. condita di-
cebatur a Servio TuUio. Lunae nomen constanter habent testes hemerol.
Praen. 28 Mart. Tac. Ann. 15, 41 Liv. 40, 2 Vitruv. 5, 5, 8 incertus de
vir. ill. 85. itaque ad nomen aedis non pertinet fragmentum editum a
Mommseno 1. c. p. 412 ubi v. 2 [So]li8 et Lunlae"]. non est quod demon-
strem — constat enim certissimo TertuUiani testimonio — non esse idem
templum illud Solis apud drcum (hoc est in circo) commemoratum a Tacito
Ann. 15, 74 aliisque. — Notitia regionum sola r. XI habet templum Solis et
Lunaey quod esse aedem Aventinensem, non sacrum Solis in circo factum,
sensit Prellerus Beg, p. 192, licet dubitanter rem extra dubitationem posi-
tam tetigerit. alibi monui Notitiam nomina locorum et aedificiorum pro-
pria accurate exponere: sed contra illum optimae aetatis testium consen-
sum quid valet usus aetatis imperatoris Constantini? v. n. 2.
2. Castoris aedes ad forum vota a. 258 dedicata a. 270 secundum
annalium memoriam, Castoris et Pollucis nomine an umquam aut inscripta
aut proprie dicta sit incertum. idem valet de Castoris aede ad circum
Flaminium. Tiberianae aedis inscriptionem commemorat Dio 55, 27, sed ut
de deorum nominibus nihil doceat. nec constat mibi quid tribuendum sit Al-
bertinii testimonio (descr. urbis f. XXXIV ^ in sylloga Mazochiana) dicen-
tis Pomponium Laetum effossum in foro vidisse titulum dedicationis : cf. Fea
Prodromo p. 14. verba tituli non tradita sunt. notum est annales (Liv. 2, 42
Obs. 68 cett.) leges (C. L L. 1 n. 197, 17. 201 cett.) denique Ciceronem
ceterosque scriptores optimae aetatis constanter Castoris nomen usurpare,
ut etiam inter formulas sollemnes habitum sit illud pro aede Castoris (Fest.
246^). huic nomini saeculo tertio quartove substitutum est non Castoris
et PoUucis, sed Castorum^ quod obvium in libris iila aetate scriptis, vitis
imperatorum (hist. A., Maximin. 16 Valer. 1) chronicis a. 354 et Notitia
regionum: cf. Mommsen ad chronogr. p. 652 adn. 43. similiter vulgari
consuetudine Cererum dictum sacrum Cereris et Proserpinae titulo Africano
disputato ab O. Hirschfeldio Ann. 1866, 51. iam ut Capuae Corae Tusculi
aliis locis fuisse aedes Castori et PoUuci dedicatas monumenta publica op-
timique auctores testantur (C. L L. 1, 567. 1150. Cic. de div. 1, 43, 98),
ita sane res certissima Romae ad forum (nec non ad circum Flaminium) tem-
plum utrique numini dedicatum esse. nihilo minus constat alterius id no-
mine non solum sermone vulgari sed etiam soUemni actorum nuncupatum
esse: quam legem cum solus Verrius Flaccus hemerologio ad d. 27 lan.
declinavit scribendo aedis [Castoris et Po^llucis dedicatla], in hac ut in aliis
rebus grammaticum se praestitit doctrinae laudem captantem. nam cave ne
Amiternini quoque scriptorem aedem in circo Flaminio binis nominibus or-
nasse putes : nimirum quod ascripsit ad d. 13 Aug. Castori Polluci in circo
Flaminio non continet aedis sed sacri commemorationem. aedem Castoris dicit
Vitruvius 4, 8, 4. ceterum nota aedem Castoris Pollucis omissa copula dici
in titulo Corano s. s. de cella una aedis ad forum sitae postea dicam.
3. Apollinis aedem antequam fieret Palatina Romae unam fuisse ante
portam Carmentalem constat Asconii testimonio sane mirum in modum a
DE SACRIS OPIS. 71
quibusdam contempto: hanc ipsam aedem esse ApoUinem Sosianum Plinii
(13, 35. 36, 18) item constat (Becker adnot. 1274). fuit ad theatrum Mar-
celli teste Arv. hemerol. ad d. 23 Sept. et Augasto mon. Anc. 4, 22. quare
quod in hemerol. Urb. ad d. inc. ascriptum est Apollini Laton(ae) ad thea-
t(rum) Marc{elli) sane pertinet ad aedem eandem: sed neque hoc loco no-
men aedis binis nominibus significatur neque usquam alibi.
4. Telluris teraplum (votum a. 486 dedicatum a. inc.) ideo comme-
moro quod in hemerologio Praen. ad d. 13 Dec. putatur ascriptum fuisse
[Telluri et Cere]ri: quod si fuit (Tel[uri] est in Amit.), tamen de aedis no-
mine nihil inde efficitur. Telluris aedem nominant testes omnes. non in-
dignum quaestione, an forma Capitolina aetate Severi incisa veterem aedem
Telluris binis Telluris et Cereris cessisse doceamur: est ibi in Telllure'] no-
men plateae, iuxta aedes ascriptum binarum aedium ichnographiis. nomina
earum ignorantur. sed omisi coniecturam hanc in mea editione estque incerta.
5. Romae et Veneris templum ab Hadriano factum non tam templum
unum fuit, quam binorum copulatio ne una quidem fronte sociatorum. hu-
ius templi geminati nomini saeculo quarto substitutum est brevius templi
Urhis^ qua de re pluribus in editione formae Capitolinae disputavi. res est
singularis atque a veterum religionum norma abhorrens.
6. Divorum imperatorum templa partim ad leges patriorum sacrorum
partim ex institutis Graecanicis erecta sunt. — Domitianus divo Vespasiano
templum fecit ad forum cuius nunc supersunt tres columnae. aedi a Severo
et Antonino restitutae inscriptum fuit divo Vespasiano Augusto s, p, q, r ce-
tera. — at in catalogo operum Domitianorum atque in Notitia dignitatum,
libris saeculo quarto scriptis, vocatur templum Vespasiani et Titi (solus A
Notitiae om. et Titi), dubitatur an ad hoc templum pertineant verba legis
collegii Aesculapii et Hygiae (Orell. 2417) in templo divorum in aede divi
Titi, quod si esset, Severus et Antoninus totum templi schema mutasse
putandi essent: nam cellam nunc quoque habet unam cum basi simulacri
unius. nihilo minus nomen plenius demonstrat illa certe aetate utriusque
imperatoris cultum in ea aede exercitatum esse. — aedi divae Faustinae
inscriptum est divo Antonino et \ divae Faustinae, periti sciunt versiculum
primum postea additum esse. aedes putatur dedicata esse Faustinae Pii
consecratae a. 141, eodem templo Pium cultum esse consecratum a. 161.
Consulto omitto templa quae Pompeis extant Mercurii et Maiae, Aescu-
lapii et Hygiae; quoi;um cognominatio argumentis defenditur incertissimis.
possum e municipiorum coloniarumque ceterarum sacris exempla alia afferre
quae pertineant ad illam iuris pontificii regulam illustrandam. sed ne nimis
a proposito deflectam intra urbanorum fines me continebo. iam primum et
pontificum responso et re ipsa satis comprobatum est cellam unam, hoc est
domum, non posse deos plures, hoc est domus dominos, continere: at po-
test domino contubernalis attribui eiusque tutelae commendari quasi cliens
patrono. id quod non raro accidit: velut in cella lunonis in aede Capito-
lina luventatis aedicula dedicata fuit. plures cellae ut aedis unius tecto
comprehenderentur fieri non potuit nisi unius e pluribus dei patrocinio et
72 JORDAN
imperio in tali quoque communione ceteris imposito: id quod praeter Capi-
tolinam Graecamque Cereris Liberae Libri aedem an unquam Romae fac-
tum sit dubito. exempla novi nuUa. — sociandorum numinum causae cum
fuerint complures, praecipuae fuere eorum coniugia atque parentelae. sed hoc
non ita accipiendum esse ut in maritorum cellis uxores ubique consecratae
fuerint exempla docent. ita ad Lunae factum est Lunae et Soli cuius in
Quirinali templum fuit. contra ad ApoUinis factum ApoUini et Latonae
cui templum suum Romae non videtur fuisse; item ad Telluris factum Ce-
reri — quorum numinum coniunctionem doctrina Graecanica male interpre-
tata est. feliciter autem evenit ut templorum duorum Castoris et Vespa-
siani rudera extent ita comparata ut nunc quoque cognoscamus singulas
singula cellas habuisse. nec facile pristinum schema aut huius aedis Se-
verus et Antoninus aut illius Domitianus quique postea aedificarunt muta-
verint; immo illius pavimentum factum ante aetatem Domitiani superest
sublato eo quod hic ei postea superstruxit. atqui Castoris unius uniusque
Vespasiani hae aedes nomina habuere, licet Castoris et Pollucis, Vespasiani
Titique numina ibi culta esse constet : apparet igitur Pollucem non pari iure
in aede illa antiquissima Castori fuisse, Titum non pari Vespasiano. idem
statuendum de Faustina et Antonino. itaque vocabulorum sollemnitatem
vides rerum naturae iurisque sacri legibus apprime convenire. sed haec
omnia praefanda erant ei quaestioni, in qua solvenda nos nunc versamur,
quae est de Saturni Opisque templis ad forum sive in Capitolio sitis.
Ne multa, ex eis quae hucusque disputavi effici arbitror, aedem Sa-
turni eam, cuius porticus octo columnarum superest, nunquam fuisse dic-
tam Opis et Saturni, nunquam aedem Opis in Capitolio, sed omni tem-
pore proprie dictam esse Saturni ad forum sive in foro^ si quidem nulla
harum locutionum discrepantia est; in ea autem aede fuisse aerarium po-
puli Romani; diversam ab ea esse aedem extructam ante a. 568 Opis in
Capitolio^ hoc est in monte Capitolino; praeterea sacrarium Opis in regia
fuisse: haec autem constare usu sollemni nominum in optimis monumentis
religiose observato, denique ficticium esse titulum Gutenstenianum quo solo
Opis et Saturni aedis nomen continetur. iam quoniam Cereri et Telluri
ad Telluris, Soli et Lunae ad Lunae fieri solitum esse vidimus, Pollucem-
que in fratris germani aede consecratum fuisse, sane apparet cur Opi ad
forum Opalibus fieri potuerit ad Saturni. quodsi Opiconsiviis factum esse
Opi in Capitolio scribitur in hemerologio Vallensi, dieque insequenti (Op?*?)
in regia^ haec sacra nihil pertinent ad aedem Saturni; pertinet illud ad ae-
dem Capitolinam. relinquitur sacrum in solo Arvalium hemerologio Vol-
canalibus ascriptum Opi opifer{ae), cui sacro cum praecedat illud [w^m-
p^i% in campo^ subsequatur illud Quir(ino) in colle^ Kliigmannus autem in
addendis Actorum tuorum p. 234 feliciter animadverterit sacrorum in he-
merologiis singulis diebus ascriptorum ordinem pendere a locorum nomini-
bus per litteras digestis, liquido apparet Opis opiferae sacrum posse factum
esse in Capitolio (quod fuerit in lapide), plenum igitur Capitolinae aedis no-
men fuisse posse Opis Opiferae in Capitolio idque egregie quadrare ad
DE SACRIS OPIS.' 73
Ciceronis verba supra coniectura restituta. hanc autem aedem tibi probavi
(Eph, epigr. 1872, 230 s.) esse eam ipsam quam inter annos 631 et 640
L. Metellus qui triumphavit de Delmatis a. 637, pontifex maximus dedica-
verit teste Plinio 11, 74, cuius verba e rescripto codice restitui. neque
uUa est causa cur hanc aedem a solo factam, non restitutam esse creda-
mus, cum praesertim idem iile Metellus restituerit aedem Castoris. scilicet
pontificis maximi partes in dedicandis novis instauratisque aedificiis sacris
fuere eaedem. at quid facias Opiconsiviis ad Opis opiferae celebratis teste
hemerologio Yallensi? quid aerario ad Opis in Capitolio, non in Saturni
aede ad forum sito? de illis sic sentio: Opis opiferae aedem novimus Ca-
pitolinam, Opis consiviae aedem nullam. quid igitur obstat quominus pu-
temus Opeconsiviis ut in regia et fortasse aliis locis, de quibus hemerolo-
giorum fragmenta tacent ea quae nunc extant, Opi factum esse in Capito-
lio ad Opiferae? nempe consiviae opiferaeque cognomina sunt bina deae
eiusdem sociae uxorisque Saturni. alteram quaestionem sic solvo: quoniam
in tot aerarii, quod fuit in aede Saturni, commemorationibus praeter solos
eos Ciceronis locos, quibus de Caesaris pecunia ad Opis relicta traditur,
nulla Opis aedes commemoratur, hac ipsa re nos edoceri, illam pecuniam
non fuisse depositam in aede Saturni.. — ultra prodire nunc quidem non
datur. quanquam sunt de quibus quaeri amplius et possit et debeat et ut
praeter opinationes quaeri aliquando possit factum iri sperem eruderata
postica parte aedis Saturni montisque Capitolini declivi in eam parte. nam
cum sit inepti hominis credere in ista templi Saturni crypta, in quam tu fere
despicis quaeque nunc sub divo sita est, aerarium populi Romani fuisse aut
suffecisse ad condendos tantos thesauros, tot tabulas codicesque opisthodo-
mon angustam templi, in eaque quaestores quaestoriosques scribas versatos
esse, sane aedificium aedi continens sat amplum adhuc sepultum esse
dixeris ab eoque putaveris potuisse ascendi ad Opis aedem in monte posi-
tam ipsamque condendis publicae pecuniae quibusdam partibus aptam. sed,
ut dixi, de his rebus opinationes effundere antequam solum pertemptatum
sit nugatoris est. tu, vir praestantissime, vide an interim eam quaestio-
nem, quae est de nominibus templorum Saturni et Opis, ope litteratorum
monumentorum tuique Arvalium hemerologii aut solverim aut aliis rectius
tractaverim. vale.
Dat. Regimonti Prussorum m. Febr. a. 1875.
H. JORDAN.
DE FASTIS SACERDOTALIBVS QVI VVLGO
AVGVRIBVS ATTRIBVVNTVR.
I
nter fastorum sacerdotalium lapidibus incisorum reliquias primarium fere
locum obtinet tabula lapidea quam 'repertam Romae in aede nova S. Petri
in Vaticano 1596 mense lunio' primus ac nisi fallor unus typis mandatam
edidit Gruterus p. 300, 1 ; septem primi tabulae versus etiam apud Orellium
n. 725 ex Grutero desumpti leguntur. Pertinere tabulam ad sacerdotale
aliquod Romanorum coUegium, manifestum est; cuinam autem collegio sit
attribuenda cum ex ipsa tabula non appareat, Borghesius definire temptavit
adhibito alio fragmento item fastorum collegii alicuius sacerdotum reperto in
foro Romano a. 1811 (editum est post alios ab Henzeno n. 6021 et C. L
L. I, p. 465). Hoc in fragmento L. Sempronium Atratinum a 714 inter
sacerdotes esse cooptatum legitur, quem hominem eundem esse Borghesius
statuit ac L. Atratinum qui in nummis M. Antonii (Cohen Sempronia
12 — 16) augur vocetur; itaque et hoc fragmentum augurum coUegio attri-
buit, et cum id partem ('pezzo') crederet tabulae illius de qua ante dixi
Gruterianae p. 300, 1, hanc quoque tabulam fastorum augurum partem esse
iudicavit (oss. num. 7, 7 = oeuvr. 1, 349. 350). Denique tertium quoque
sacerdotalium fastorum' fragmentum, a Fabretto 494, 188 et a Muratorio
p. 350, 2 editum, auguribus adscripsit (mem. dell' inst. 1, 258 = oeuvr. 3,
394). Secuti sunt Borghesium inter alios Marquardt Handbuch 4, p. 182
not. 1079 p. 347 not. 2302 et Henzen II. cc. Et Henzenianum quidem
fragmentum recte exque satis idonea causa a Borghesio auguribus esse at-
tributum omnes facile concedent, sed quibus causis motus Borghesius ta-
bulam Gruterianam partem esse fastorum eiusdem collegii statuerit et
hanc quoque tabulam ad augures rettulerit, quibusve causis postea Mura-
torianam quoque tabulam auguribus attribuerit^ neque ipse Borghesius satis
demonstravit neque ei qui in sententia eius acquieverunt, neque ego per-
spicio. Sane intercedit similitudo quaedam inter Henzenianum haud dubie
ad augurum fastos pertinens fragmentum et Gruterianam Muratorianamque
tabulas: tres illae inscriptiones ita compositae sunt ut, cum cooptatio novi
sacerdotis referatur, primum ponatur nomen eius qui cooptetur, tum deni-
que nomina consulum quorum anno cooptatio sit facta ponantur^ cum in
aliis qui ad nos pervenerunt cooptationum fastis primum nomina consulam
poni soleant, cooptationis enarratio subsequatur; ut in fastis sodalium An-
toninianorum (Henzen 6053), in fastis sacerdotum in aede lovis Propugna-
toris consistentium (Henzen 6057. 6058), in fastis Saliorum Palatinorum
(Marini atti p. 165 — 167). Sed solos augures illum ordinem in cooptatio-
nibus enarrandis observavisse omnesque tabulas in quibus ordo ille occur- I
DE FASTIS SACERDOTALIBVS. 75
rat, anguribus esse adscribendas , nemo opinor sibi persuadebit. Altera
quoque similitudo qdae intercedit inter Henzenianum fragmentum Grute-
rianamque tabulam — nam ad Muratorianam tabulam haec res omnino non
spectat — non maioris momenti mihi esse videtur. In decurias fuisse distri-
buta collegia ad quae fragmentum Henzenianum et tabula Gruteriana per-
tineant ex ipsis marmoribus apparet; sed cur statuamus solum augurum
coUegium in decurias fuisse distributum, non video^). Itaque tabulae Gru-
teriana p. 300, 1 et Muratoriana p. 350, 2 sine idonea causa 'fasti augu-
rum' vocari mihi videntur. Tabulam autem Gruterianam non solum sine
causa^ sed etiam falso auguribus attribui, cum ad aliud quoddam collegium
pertineat, demonstrari posse puto.
Secundum tabulam Gruterianam quod in locum Neronis imperatoris
defuncti a. p. Chr. 68 Rutilius Gallicus cooptatus est, non qui in imperio
ei successit Galba, coromode expediri non potest nisi ut statuamus, Gal-
bam iam privatum eidem collegio fuisse adscriptum. Acceperat autem
Galba, antequam principatum occuparet, teste Suetonio (Galb. 8), 'triplex
sacerdotium, inter quindecimviros sodalesque Titios, item Augustales coop-
tatus'. Non ad augures igitur, sed aut ad quindecimviros sacris faciundis aut
ad sodales Titios aut ad sodales Augustales tabula Gruteriana erit referenda.
Ex tribus his sacerdotiis tertium esse sodalium scilicet Augustalium,
ad quod pertineat Gruteriana, efficitur ex titulo reperto c. a. 1828 Tarqui-
niis (Henzen 6048. Wilmanns 1213) posito 'Q. Petronio Meliori, viro co(n)-
8(ulari), . . sodali Aug(ustali) Claudiali*^), quem alium esse ac Q. Petro-
nium Meliorem teste tabula Gruteriana a. 230 inter sacerdotes illos coop-
tatnm veri dissimillimum videtur^); neque opinor quisquam eo confugiet
^) [Puto decariae Tocabulum singulari plane ratione usurpatum et in Henzeniana
et in Grnteriana tabula causam fuisse cur omnium consensu adhuc coniungerentur.
Nam decuriam cum satis constet significare proprie homines decem denosve, facile qui-
dem transfertur ad quemlibet alium numerum, ut centuria saepe significat homines aut
plus centum aut minus; sed singulos locos in collegio decurias appellari et tot nume-
rari in coUegio decurias quot in eo homines sint, quod in hisce tabulis factum esse
negari non potest, cum et praeter rationem esse videretur et exemplis nullis aliis de-
fendi, singularem hunc usum visum est quam maxime restringi oportere nec praeter
necessitatem ad plura collegia sacerdotum extendendum csse. Th. M.].
2) Titulus sepulcralis eiusdem Q. Petronii Melioris (Orelli 3776) cum nihil prae-
ter consulatum hominis enuntiet, hic nihil ad rem facit.
3) Quod in Wilmannsiana sylloge n. 1213 ad inscriptionem hanc adnotatum legi-
tur: 'vixisse [Q. Petronium Meliorem] circa aetatem Severi Alexandri adhuc putabatur,
cum album sacerdotum apud Gruterum 300, 1 anno 230 inter sacerdotes nescio quos
cooptatum exhiheat Q. Petronium Meliorem; eum tamen huius filium potius fuisse mo-
net me Mommsenus, cum legati legionis Alexandri aetate certum exemplum adhuc re-
pertnm sit nullnm' — erat autem Q. Petronius Melior tituli Tarquiniensis legatus le-
gionum tricesimae Ulpiae et octavae Augustae — , in hac re erratum est; nam et
aetate Alexandri et post Alexandrum legatorum legionum complura certa exstant
exempla in sylloge Orelliana - Henzeniana 3143. 6504. 6746 (=C. I. L. VII, 107).
6804. Immo omnia quae in titulo Tarquiniensi leguntur aetati Alexandrianae optime
conveniuut.
76 DESSAU DE FASTIS SACERDOTALIBVS.
■
ut post dedicatum titulum Tarquiniensem Q. Petronium Meliorem alterum
sacerdotium accepisse statuat. Itaque sodalibus Augustalibus (quos eosdem
fuisse ac sodales Augustales Glaudiales Borghesius docuit oeuvr. A, 173.
174) tabula Gruteriana adiudicanda erit.
Numerus quoque decuriarum sive locorum collegii quem tabula Gru-
teriana praebet multo magis sodalibus Augustalibus convenit quam auguri-
bus. Legitur enim in tabula Gruteriana a. 51 p. Chr. Neronem Caesa-
rem Augusti f. Germanicum supra numerum inter sacerdotes esse coopta-
tum instituta nova eius causa decuri£(. numero vicesima septima; itaque
ante a. 51 sacerdotes viginti sex in eo collegio ad quod tabula Gruteriana
pertinet fuisse necesse est. Augures autem dictatoris Caesaris aetate
sedecim fuisse constat; quorum numerum usque ad annum 51 ad viginti
sex augeri potuisse non nego^), veri simile tamen id non videtur. Contra
sodales Augustales cum primum instituti sunt (a. 14), numero fuerunt vi-
ginti quinque^ quorum viginti unus sorte ducti erant e primoribus civitatis,
supra numerum adiecti Tiberius Germanicus Drusus Claudius (Tac. ann.
1, 54. Suet. Claud. 6). Itaque si ad sodales Augustales tabulam Gruteria-
nam pertinere statuimus^ ut a. 51 Nerone supra numerum cooptato decuria
fieret vicesima septima, ab a. 14 ad a. 51 una supra numerum cooptatio
facta sit necesse est. Cogitabam de Nerone Germanici filio, quem sodalem
Augustalem fuisse lapides Orell. 663. 2366. 2368. I. N. 2213 docent; sed
hunc probabiliter cum a. p. Chr. 20 togam virilem sumeret (Tac. ann. 3,
29) in locum Germanici patris a. 19 defuncti suffectum esse monet me
Mommsen; potius in honorem Drusi Germanici filii alterius^ quem et ipsum
id sacerdotium habuisse constat (Orelli 667), cum a. 23 togam virilem
sumeret (Tac. ann. 4, 4), vicesimam sextam sodalium Augustalium decuriam
esse institutam.
Has cunctas res quas exposui si quis accurate perpenderit, eum non
dubitaturum esse spero quin in tabula Gruteriana p. 300, 1 fastorum soda-
linm Augustalium pars nobis sit servata. Tabula autem Muratoriana de
qua supra dixi cuinam collegio sit attribuenda, cum neque ad augures eius
referendae neque ad alios certos sacerdotes causam ullam videam, in in-
certo mihi relinquendum est.
1) cf. Dio 49, 16.
H. Dessau.
OBSERYATIONES EPIGRAPHICAE.
XIX. ALBVM ORDINIS THAMVGADENSIS.
I
nter alia monumenta quae amicus et socius Gustavus Wilmanns iter fa-
ciens in Africa indagavit, ad me misit id quod sequitur edendum^ ut speciminis
loco id esset etiam post messem Renierianam non contemnendum sibi reman-
sisse spicilegium. Leges autem huius ephemeridis cum in universum non ad-
mittant nisi supplementa earum corporis partium quae prodierunt, optimi amici
iussis obtemperare eo minus dubitavi, quod titulus dignus est qui seorsum
prodeat cum commentario si non iusto, certe pleniore quam adici potest
in ordinem relatis. Basis est reperta Thamugade, hodie Timgad, in pro-
vincia Numidia, alta m. 1. 10, lata in antica 0. 26 et 0. 25 deficiente parte
media, in latere utroque 0. 57 ; Htteris altis in antica a 0. 08 ad 0. 05, in
lateribus 0. 02 non pulchris iis, sed lectionis certae. Postica numquam scripta
fuit. Inscriptio praeter anticae litteras quasdam in mediis versibus effractas
integra ad nos pervenit abundatque spatium in lateribus ita, ut quadrata-
rius facile multo plura ibi perscribere potuerit. Ipsa inscriptio haec est.
78
MOMMSEN
a.
b.
T . ¥llau\lO
t.fil);? Kpir
M O |c i/lA O
FLA/w/INI
?EKlpe
FL Atuia
TVO
TFI
LIAforOClL
.Ir^l d
latus sinistrum:
DD
ALBVS ORDINIS COL
VVCC
PTR
PTR
PTR
PTR
sic
15
THAMG
VVLCACIVS RVFINVS
MARIVS DECIANVS
5 INSTEIVS LAMPADIVS
aic POMPEVS DEVTERIVS
CORNELIVS VALENTINVS PTR
VALERIVS ERENIANVS
SESSIVS PVLVERIVS
10 VALERIVS PORPHYRIVS 10
CESSIVS TRIGETIVS
CESSIVS ANDANIVS
PLOTIVS FLORENTINVS VIR • P • FL P
ELIVS AMPELIVS VIR P •
15 SACERDOTALES
IVL • PAVLVS TRIGETIVS • PTR
ANTONIVS VICTOR • FL P
CVRATOR
OCTAVIVS SOSINIANVS FL P 20
20 DVOVIRI
SESSIVS CRESCONIVS AVG
PAPIRIVS VITALIS • FL P
CORFIDIVS VALENTINIANVS • FL P
GRASIDIVS VICTORINVS • FL P 25
25 ANTONIVS VINDICIANVS • FL P
GRASIDIVS SADVNTIVS • FL P
CLAVDIVS LICENTIVS • FL P
SENTIVS VICTOR • FL P
AVFIDIVS OPTATVS • FL P 30
30 SESSIVS IVLIANVS • FL P
EGNATIVS FLORENTINVS • FL P
PLOTIVS CRESCENTILIANVS • FL P
CLAVDIVS SATVRVS • FL P • EX CT
AVRELIVS MAXIMVS • FL P • EX CT 35
35 CINCIVS PORPHYRIVS • FL P
ELIVS IVLIANVS • FL P
FLAVIVS PALMINVS • FL P
FLAVIVS VINCENTIVS • FL P
SVLPICIVS INGENNVS • FL P 40
latus dextrum:
PLOTIVS PRETEXTATVS F • L • P
AGRIVS PRETEXTATVS F • L • P
CINCIVS INNOCENTIVS F • L • P
IVLIVS GVBERNIVS F • L • P
VALLIVS CANDIDVS F • L • P
FL • AQVILINVS F • L • P
FL • FAVSTINIANVS F • L • P
VIRIVS MANILIANVS F • L • P
FL • DONATIANVS F • L • P
OCTAVIVS FALACER F • L • P
ANTONIVS PETRONIANVS F • L • P
ANNIVS VERISSIMVS F • L • P
ACILIVS CONCESSANVS F • L • P
GARGILIVS CALVENTIANVS F • L • P
S^ESSIVS lANVARIANVS F • L • P
PONTIFICES
PLOTIVS ROMVLVS
VLPIVS PVRPVRIVS
HORATIVS MAXIMVS
ELIVS BIBIANVS
AVGVRES
IVLIVS VICTORINIANVS
FL • FVLLENTIVS
PLOTIVS PAVLINIANVS
EDILES
AVRELIVS RVFINVS
IVL • VALERINVS
QVAESTORES
VETILIVS SATVRNINVS
DVOVIRALICI
FLAVIDIVS SVDIANVS
VATERIVS SAPIDVS
FLAVIDIVS PROCILIANVS
POMPEIVS RVFINIANVS
ACILIVS VALERIANVS
IVL • FAVSTVS
VATERIVS DONATVS
LETORIVS LAERTIVS
VALLIVS HOSPES
VLPIVS ISTHEFANVS
FAVSTINIANVS CITHERI
VARIVS VICTOR
OBSERVATIONES EPIGRAPHICAE. 79
Albam igitar tenemus ordinis Thamugadensis, qnale aliud nuUum ad
Bos pervenit praeter notissimum Ganusinum scriptum a. Chr. 223. De hoc
nostro ut recte iudicetur, ante omnia aetas determinanda est, quod quam-
quam consules non habet, ut habet Canusinum, nihilominus certa et facili
ratione perfici potest. Tres enim homines ex recensitis ibi aliunde noti
^unt, Yulcacius Rufinus (1, 3), qui inter patronos senatorii ordinis primum
locum obtinet, et flamines perpetui duo Fiavius Aquilinus (2, 6) et Anto-
nius Petronianus (2, 11). Vulcacius Rufinus avunculus est Galli Caesaris
et imperatoris luliani, Gallae igitur matris eorum frater, cum Vulcacio
Gallicano rerum scriptore aetatis Constantinianae nescio qua parentela
coniunctus, consul ordinarius a. 347, praefectus praetorio a. 349 (ad quam
praefecturam spectat titulus eius Savariensis vol. III n. 4180), praefectus
praetorio iterum a. 368, in quo honore obiit (Ammian. 27, 2, 2. c. 11, 1);
nam diversum hunc a praefecto a. 349 quominus habeamus, obstat quod
ait Ammianus eum hanc praefecturam obtinuisse velut apicem senectiUis ho-
noratae, Ceterum de Ruflno hoc vide quae congessit Gothofredus in pro-
sopographia p. 81. 82; neque enim rebus gestis eius enarrandis hoc com-
mentariolum aptum est. Alterum eius nominis virum quamquam nuUum
fuisse demonstrari non potest, certe nullum novimus. — Duo autem flamines
illi redeunt cum eo ipso sacerdotio in titulis duobus Thamugadensibus al-
tero apud Renierium n. 1519 et Wilmannsium ipsum n. 1088: domitori
hostium, invicto imp,, indulgentissimo principi, d, n. FL Cl. luliano invicto
pio felici semper Aug. res p, et ordo coloniae Thamug. curante Fl. Aquilino
fl. p. curaiore rei pub. posuit dedicavitqu£, altero apud eosdem Renierium
n. 1520 et Wilmannsium n. 757: fyro magnificentia saeculi dd. nn, Valentiniani
et Valentis semper Augustorum [quatltuor porticus Capitoli seriae vetustatis
absumptas et usque ad ima fundamenta c[orruptasli novo opere perfectas exor-
natasque dedicavit Publiliu^ Caeioniu^ Caecin[a Albi]nus vir clarissimus con-
sularis curantibus Aelio luliano iterum rei publicae [curatore']^ Flavio Aqui-
lino ff. pp.^ Antonio Petroniano ff. pp., Antonio lanuariano ff. pp. Prior ti-
tulus scriptus est inter a. 361 et 363, alter inter a. 364 et 367, et hic
quidem certe post album quod edimus; nam tertius flamen perpetuus in
titulo nominatus ab albo abest et post id scriptum necesse est flamonium
acceperit. Album igitur scriptum est proximis annis ante 367 aut extremis
Constantii aut imperante luliano aut primis Valentiniani fratrisque. Cui sae-
culo apta est cum reliqua tituli condicio tum nominum ratio, quamquam
notabile est in ipsa dedicatione vel hac aetate praenomen tribumque adesse.
Offendit sane in duoviralibus repertus Faustinianus Citheri (2, 41) nomine
aut Graeca ratione aut ad servilem condicionem formato; sed ne talia
quidem ab hoc saeculo abhorrent. Quantopere autem desiderandum fuerit,
ut ordinis qualis fuit saeculo quarto imago certa et plena existeret, id non
ncgabunt nisi qui horum temporum memoriam aut ignorant aut contemnunt.
Ego quae ex hoc titulo aut elucidantur aut addiscuntur breviter explicabo;
nam pluribus negotiis districto mihi otium defuit, nec placet pro albi huius
interpretatione rem municipalem post Diocletianum universam retractare.
80 MOMMSEN
Primum et fortasse omnium maximum est^ quod nunc demum clare
apparet duo genera eo tempore fuisse decurionum, scilicet alios qni in
curia sederent et ius haberent sententiae de rebus publicis ferendae, alios
qni munera decurionatus subircnt, suffragium autem in curia non ferrent.
Et illos quidem proprie ordinis vocabulo significari titulus ostendit, quam-
quam ne boc quidem nego aliquoties latiore sensu usurpatum esse; decu-
rionis autem nomen generale est et ad alterum quoque genus peryenit.
Neque diversitas ea recens est, sed redit ad ipsum Augusti senatas Romani
ordinationem. Scilicet ex quo senatoria condicio tam Romae quam in mu-
nicipiis bereditaria esse coepit, necessario inde enatum est discrimen inter
senatores decurionesve qui essent et qui fieri possent deberentve, id est,
ut aiunt leges Valentis et Gratiani (Cod. lust. 12, 1, 11) et Honorii (Cod.
Th. 16, 5, 52), inter senatores proprie dictos^) et clarissimos vel, ut defi-
nitur in aere Canusino, inter decuriones C et praetextatos XXV. De hoc
non satis constat senatoris decurionisve filius qui ad aetatem senatoriam
pervenerit quo iure sit, et fieri potest ut alibi aliae leges de ea re obtinue-
rint; videtur tamen non tam ipso iure propter aetatem decurio factus esse,
sed secundum legem publicam municipalemve aut honore gesto, ut Romae
obtinuit, aut in demortui locum a magistratu in album relatus (lex lul.
mun. V. 83 seq.). Quamquam Canusini praetextati, cum praesertim non
minus quam decuriones certo numero fuisse videantur, fortasse eo iure
fuerunt, ut praetexta posita statim locus iis daretur in curia. Sed meliore
aetate hoc discrimen quomodo tractatum sit, in medio relinquemus, eo
contenti quod quatenus pervenerit saeculo quarto certe in Africa, iam lu-
culenter intellegitur. Eo tempore cum satis constet decurionem non tam
fieri (quamquam potest etiam adlegi ex plebeiis) quam nasci (C. Th. 12,
1, 118; cf. Gothofredus ad h. t. p. 353) neque natum a decurione ipsum
condicionem sibi mutare posse, decurio eiusmodi in Africa obligatus fait
ad munera municipalia ei ordini iniuncta suscipienda hqnoresque gerendos,
sed in ipsum ordinem receptus non est nisi propter certos honores gestos
sacerdotiave. Decuriones eos sine sufFragio, ut ita dicam, intellegit Paulus
cum ait (Dig. 50, 2, 7, 2): is qui non sit decurio^ duumviratu vel aliis ho-
noribus fungi non potest^ qui locus cum ad antiquum statum aptari nullo
modo queat (v. Kuhn stddt. Verfassung 1, 231), rerum ordinem aetatis se-
quioris accurate repraesentat.
Praeterea cum album decurionum antiquioris aetatis magistratus pro-
prie non recipiat et ad honores gestos solos respiciat, ut tamen honor qui
geratur pro gesto habeatur^), in ordine saeculi quarti recensentur quibus-
cumque ius est in curia sedendi, maioreque ex parte constitutus est ex
*) Abusive senatores appellantur quicumqne senatoriae condicionis sunt ii quoque
qui extra curiam essent, ut pariter in ordinis vocabulo variatur.
^) Ita in albo Canusino duo viri quinquennales qui id incidendum curaverunt je-
guntur inter quinquennalicios loco extremo.
OBSERVATIONES EPIGRAPHICAE. 81
magistratibus qai sunt sacerdotibusque ; nec dubium est his omnibus ea
aetate ius fuisse sententiae in ordine ferendae. Ita factum est ut univer-
sum statum municipalcm eius temporis ex hoc albo etiam plenius quam
ex Canusino cognoscamus. Videamus igitur de singulis generatim^ id est
de patronis, de magistratibus, de sacerdotibus, de curialibus reliquis.
I. In patronis recensendis (1, 3 — 14) album Thamugadense vix rece-
dit a Canusino; scilicet nominantur primum v(iri) c^larissimi) numero de-
cem, deinde spatio interiecto vir(i) p^erfectissimi) numero duo (accedit ter-
tius item sacerdotalis 1, 16). Quorum quod solis quinque primis adscrip-
tum est p(a)tr(oni) vocabulum, ad neglegentiam scriptoris referendum est.
Similiter in Canusino enumerantur primum patroni cc. w.^ deinde paironi
ee. qq, BB,
II. Magistratus inveniuntur ii quibus ex antiquo instituto ius est sen-
tentiae dicendae in senatu duoviri aediles quaestores, praeterea curator.
1. curator unus (1, 18) creatus omnino ab imperatore itaque nomina-
tus primo inter magistratus loco (Ulpianus Dig. 50, 3, 2: in albo decurionum
in municipio nomina ante scribi oportet eorum^ qui dignitates principis iudicio
consecuti sunt, postea eorum, qui tantum municipalibus konoribus functi sunt). —
Defensor civitatis quod non nominatur, vel inde explicari potest, quod ii
instituti esse videntur a. demum 364 (C. Th. 1, 29, 1), ante quem fieri
potest ut album propositum sit.
2. duoviri duo (1, 20 — 22; nam Papirius Vitalis mihi est duovir alter
itemque flamen perpetuus).
3. aediles duo (2, 25—27).
4. quaestores (2, 28. 29), quorum cur alter deficiat, nescio.
III. Sacerdotes observandum est ne post medium quidem saeculum
quartum antiquum statum mutasse. Quod inveniuntur in ordine, novum
est, nisi quod flamini Diali ipsa liberae rei p. aetate Romae ius fuit in
senatum introeundi (Liv. 27, 8). Inde profecti hoc saeculo, certe in Africa,
sacerdotes maiores omnes in ordine locum habent, scilicet provinciales, fla-
mines perpetui, pontifices, augures, ut adeo, cum praesertim sacerdotia haec
omnia perpetua sint, ordo maiore ex parte ex sacerdotibus compositus sit.
Inde quodammodo explicantur sacerdotum Afrorum in re publica gerends^
partes et alias testatae et maxime legibus Constantini Magni his a. 335:
quoniam Afri curiales conquesti sunt quosdam in suo corpore post flamonii
Jionorem et sacerdotii vel magistratus decursa insignia praepositos compelli
fieri mansionum^ quod in singulis curiis sequentis meriti et gradus homines
implere consuerunt cet. (C. Th. 12, 1, 21) et a. 337 data ad concilium pro-
vinciae Africae : sacerdotales et flamines perpetuos atque etiam duumvirales ab
annonamm praeposituris immunes esse praecipimus (C. Th. 12, 5, 2). Has
leges apparet eos ipsos ordines respexisse quos iam nobis proponit album
Thamugadense.
1. sacerdotales duo (1, 15 — 17), omnino provinciae, de quibus confe-
rendi sunt Hirschfeldius (ann. inst. 1866 p. 69 seq.) et Marquardtius (in
hac ephemeride 1, 212 et Staatsverwaltung 1, 372). Hi non solum inter
6
82 MOMMSEN
sacerdotia primam locum obtinent, sed praeponuntur ipsi curatori utpote
electi non ab ordine, sed a concilio provinciae accedente fortasse auctori-
tate praesidis provinciae. Dignitate eos non multum fuisse infra senatores
luculenter apparet etiam ex poenis inflictis Donati sectatoribns Africanis
ab Honorio imperatore (Cod. Th. 16, 5, 52. 54), nam exaequantur ibi se-
natores et sacerdotales, sequuntur longo intervallo principales et decuriones
vel, ut est in aitera lege, decem primi curiales et reliqui decuriones, Quod
si recte viri docti statuunt in singulis provinciis singulos sacerdotes annuos
creatos esse eoque sacerdotio functos sacerdotales appellari, casu factum
est, quod duo hic provinciae universae sacerdotes in ordine Thamugadensi
reperiuntur.
2. flamines perpetui postponuntur duoviris, anteponuntur sacerdotibus
magistratibusque coloniae reliquis omnibus. Sunt omnes numero XXXVI,
ex quibus XXXII (1, 23 — 2, 15) alium honorem nullum enuntiant, quat-
tuor reliqui praeter flamonium aut patronatum minorem habent (1, 13) aut
sacerdotium provinciae (1, 17) aut curam rei publicae (1, 19) aut (si recte
vidi) duoviratum (1, 22). Accedit is cui titulus dedicatur et ipse ilamen
perpetuus. Singulare est, quod ne iis quidem flaminibus,' qui uno ordine
perscribuntur, flaminum perpetuorum index praescribitur, ut fit in reliquis
tribus sacerdotum ordinibus, sed singulis hominibus sacerdotium adicitur.
Recte id ni fallor Wilmannsius in litteris eo revocavit, quod flamines
singulis deis divisve potissimum addicti sunt neque ita collegium efficiunt
ut pontiflces auguresque, quamquam, si recte titulum (edendum aliquando
in vol. VIII n. 782) Wilmannsius explevit, {collegiulm flaminum perpetuo-
rum Apisae maioris Valentiniano Theodosio Arcadioque statuam dedicavit.
Quod olim coniecimus Hirschfeldius (1. c. p. 54) et ego in municipiis Afri-
canis singulos flamines quotannis creatos esse eoque flamonio,annuo functi
cum honores gesti sacerdotii in perpetuum retinerent, eos appellatos esse
flamines perpetuos, haud scio an hoc titulo invento abiciendum sit; nam
nisi admodum tenera aetate id sacerdotium dabatur, ita numerus flaminum
perpetuorum qualem hic videmus vix effici potuit. Mihi iam magis placet
de quo olim quoque cogitavi (v. apud Hirschfeldium p. 47) singulis divis
singulos flamines perpetuos datos esse; nam aetate Constantii vel luliani
videntur fuisse divi numero circiter XXXVII ^).
Notae Ex ct adscriptae flaminibus duobus (1, 33. 34) cum alibi non
compareant, componendae videntur cum notis titulorum duorum repertorum
1) Scilicet cum a. 224 divi publice colerentur numero viginti {Staatsrecht 2, 769.
780), postea accesserunt Domna, Maesa, Alexander, Gordianus III, Decius, Saloninus,
Gallienus, Claudins, Aurelianus, Probus, Cainis, Numerianus, Constantius I, Galerius,
Constantinus I, ut fiant quinque et triginta. Aliarum quarundam consecrationum me-
moriam in exilibus huius aetatis annalibus desiderari consentaneum est, nec desunt
qui praeterea recte consecrari potuerint, ut sunt Mamaea, Gordiani primus alterque,
Tacitus, Diocletianus.
OBSERVATIONES EPIGRAPHICAE. 83
Neapoli Africae (Guerin voy. 2 p. 248. 249 = vol. VIII n. 969. 970), quo-
rnm in altero est Coelius Titianus v(ir) h^pnestissimus)^ ex t, et na»., ex mU'
n(erario) et ex cur(atore) r(ei) p(ublicae), in altero [M^arius Busticus [<]r.
et nav, Ibi quem conieci significari transvecturarium et navicularium, is
redit hic opinor sub Graeco nomine c(a)t(abolen8i8), quo item utitur in
rescriptis duobus a. 368 datis ad praefectum urbis (C. Th. 14, 3, 9. 10).
Immunitas autem a muneribus civilibus naviculariis data (Cod. Th. 13, 5, 5. 7)
nullo modo obstat, cum hi duo non catabolenses dicantur, sed ex catabo-
lensibus, plane ut centurio cum equum publicum habere nequeat, si eum
reddidit ut centurio fieret, appellari solet centurio ex equite Romano (v.
vol. III n. 750. 1480; I. R. N. n. 1072). — Diversa commendaverunt quos
de his rebus consului viros doctos, quorum alteri ex c(en)t(urione) in men-
tem venit, alteri ex c(ura)t(ore), At illud cum rei militaris ordinationi,
qualis fuit aetate luliani, parum conveniat, hoc ut speciosius est, ita obstat
lex syllabaria in eiusmodi breviationibus constanter, ni fallor, retenta, ut
exempli gratia scribitur b(e)n(e) m(e)r(enH), p(a)tr(onus)^ p(er)p(etuu8)^ m(u)'
n(i)c(ipe8) (vol. VIII n. 779), ut adeo appareat huius generis compendia
originem ducere ex nota interpunctione syllabaria. Requiritur igitur voca-
bulum, cuius secunda syliaba a littera T incipiat.
3. poniifices quattuor (2, 16 — 20). Pontificatum minus honoratum
fuisse quam flaminatum iam Hirschfeldius (1. c. p. 53) demonstravit, ut
Romae quoque in ordine sacerdotum flamines maiores supra pontifices erant.
Nnmerus pontificum in municipiis qui fuerit alibi quod sciam non traditur,
nisi quod coloniae Capuam deducendae secundum Rulli legem (Cicero de
1. agr. 2, 35, 96) pontifices sex destinati fuerunt, quot Romae quoque
olim videntur fuisse (Staatsrecht 2, 20).
4. av^ures quattuor (1, 21. 2, 21 — 24). Hoc quoque collegium quot
homines habuerit in municipiis parum notum est. Frimitivus numerus au-
gurum publicorum populi Romani sex fuit; Capuae ex RuIIi lege dabantur
augures decem (Cicero I. c).
IV. Curiales reliqui sunt duoviralici soli (2, 30 — 42) numero duode-
cim. Itaque quod olim obtinuit ut per aedilitatem quaesturamve in curiam
perveniretur, id hac aetate in Africa certe sublatum est, ut aediles quae-
storesque, dum fungerentur magistratu, in ordinem admissi gesto eo extra
curiam rursus essent, fere ut obtinuit Romae antiquissima aetate. Vel de
eo dubitari potest, utrum ex duoviraliciis omnes in curiam recepti sint an
certus tantum numerus; mirum enim est, cum bini quotannis crearentur,
non plus duodecim in ordine recenseri. Sed hoc ne sequamur obstat, quod
probabile est longe plerosque ex sacerdotibus item fuisse duoviralicios, ho-
norem tamen hunc utpote minorem non adscripsisse. — Hanc ordinationem
ad Africam solam pervenisse crediderim, quippe ubi ea aetate ex sacerdotiis
magis quam ex honoribus curiales adsciscerentur; sane Ulpianus quae ha-
bet de albo decurionum quaeque sua fecit lustinianus (Dig. 50, 3, 1), ad
antiquum ordinem solum respiciunt, qualem exhibet album Canusinum, nec
nego in Italia vel hac aetate mansisse, ut per quaesturam potissimum in
6*
84 MOMMSEN OBSERVATIONES EPIGRAPHICAE.
curiam perveniretur adsciscerenturque praeterea decuriones pedanei quoque,
id est non ex honore gesto, sed ex lectione facti. Sed ad ipsam Romanam
curiam quod attinet, fieri potest, ut talis fere ibi ordinatio obtinuerit,
qualem in Africa obtinuisse iam patet, scilicet ut in senatu praeter sacer-
dotes magistratusque non essent nisi consulares. Nam praetores quaesto-
resque qui creabantur potuerunt aut extra curiam in clarissimis manere aut
una cum magistratu codicillos accipere consularitatis. Quod de praetoribus
confirmatur quodammodo Polemii laterculo ad lan. 9 (C. I. L. I p. 335):
suffecti consules designantur sive praetores. Denique in senatum qui adlege-
bantur, eo tempore videntur adlecti esse inter consulares omnes (C. Tb.
6, 2, 2 ibique Gotbofredus). At difficillimam quaestionem de senatus Ro-
mani huius saeculi constitutione his meis dubitationibus non solvere volui,
sed aliis commendare solvendam.
Numerum decurionum album, si recte id intelleximus, certum nullum
habuit, sed pendentem ex numero duoviralium qui adviverent. Nominan-
tur in albo homines LXXII numerato eo cui statua dedicatur. Sunt
esseve debent in ordine sacerdotes XLVII (sacerdotales II, flamines per-
petui XXXVII, pontifices IIII, augures IIII), magistratus VII (curator I,
II viri II, aediles II, quaestbres II), sed ut quidam et inter magistratus
et inter sacerdotes nominentur deficiatque ex quaestoribus alter. Accedunt
duoviralicii XII, denique patroni XIII.
Th. Mommsen.
Prodiit d. 22 Aprilis 1876,
Formis Academicis (G. Vogt).
/
HEMEROLOGII ALLIFANI FRAGMENTVM
ALTERVM.
F
astoram Allifanorum, quorum dudum noramus particulam eam, quae
continet dies luL 23 — 30, Aug. 22 — 29, adservatam hodie Neapoli in
museo publico (voL I p. 299; I. R. N. 4741; Fiorelli cataL mus. Neap.
n. 448), nuper fragmentum alterum eruderatum est AUifis ex fundamentis
domus q. d. Cancelleria vecchia una cum Herma bicipite hodie apud me
adservato ex dono amici mei cuiusdam AUifani. Fastorum fragmentum
cura Matthaei Angeli Yisco factum municipii AUifani ibidem adservatur in
curia. Nobis autem idem Yiscus exemplum misit diligenter factum stabi-
litumque satis ectypis adiectis; unde iam edimus.
Aug.
11
12
13
14
15
16
17
18
19
CHERCVLI • II
V-V-H'V-V-
'a E I
B
IN^
FELICIT
XIX
XIIX
xvn
XVI
F
C
C
VI D I A N
VORTVMNO • IN AVENTINO HER
INVICTO AD PORT • TRIGEMINAM CAST
POLLVCI IN CIRCO FLAM • FLORAE AD
MAXIMVM
P O R T ISP
C
F E R
PORTVNO • AD PONTEM AEMILIVM
lANO • AD • THEATRVM • MARCELLI
DIVO • IVLIO AD FORVM
V I N F
F I O V L
86 MOMMSEN HEMEROL. ALLIFANVM.
Ab altera parte lapidis scriptum est seve litteris maioribus.
Apparet hoc fragmento non continuari quidem alterum antea notum, sed
paucos versus inter ea excidisse; hoc enim complectitur dies Aug. 11 — 19.
Unde quid notitiae nostrae de Romanorum rebus sacris accedat, iam enarrabo.
Aug. 12. Sacrificium utrumque, Herculi invicto ad circum maximum
et Veneri victrici, Honori Virtuti, Felicitati in theatro Pompeii aliunde nota
sunt (v. p. 399). In secundo tamen fasti hi litteram singularem v inserunt
inter Honorem Virtutem et Felicitatem, quae quid significet, non liquet.
Numina haec ea sunt, quibus Pompeius theatrum suum quodammodo con-
secravit; fieri potest, ut ad Honorem et Virtutem adiunxerit item Valentiam,
qpamquam id numen in urbe cultum esse aliunde quod sciam non constat.
De Victoria enim non cogitaverim, cum ea sit ipsa Venus victrix (v. Becker
top. p. 676 quaeque observavi voL I p. 397 ad lul. 19).
Aug. 13. Notae sunt feriae lovi, Dianae in Aventino, Vortumno in
Aventino, Gastori Polluci in circo Flaminio; novae accedunt binae Herculis
et Florae.
Herculis victoris duas aedes Romae fuisse Varro scribit (apud Macro-
bium sat. 3^ 6. 10 et Servium ad Aen. 8, 363), unam ad portam trigeminam,
alteram in foro boario sive in circo maximo, nam utraque indicatione
eundem locum significari Rossius (ann. inst. 1854 p. 31 seq.) luculenter de-
monstravit. £t haec quidem antiquissima est Euandrea coniuncta cum ara
maxima eiusque Herculis Victoris ferias celeberrimas modo vidimus celebrari
die proxime praecedente. Alter Hercules victor cum praeterea non com-
memoretur (cf. Becker top. p. 476), sane notabile est ferias eius incidere in
diem subsequentem.
Florae aedes ad circum maximum ut satis nota est (Tacitus ann. 2, 49 ;
Becker top. p. 473. 673), ita ferias eius deae nullas adhuc noramus prae-
ter celeberrimas Apr. 28 et Mai. 3 cum ludis Floralibus coniunctas (v. vol. I
p. 392). Quod iam intellegitur eidem item die Aug. 13 sacrum factum esse,
componi potest cum nota consuetudine bis per annum violatione et rosatione
sepulcra celebrandi; tempora tamen nequaquam conveniunt.
Aug. 17 quae adscribuntur feriae Portuno ad pontem Aemilium, lano
ad theatrum Marcelli, item quod Aug. 18 sacrum fit divo lulio ad forum,
omnia nota sunt.
Aug. 19 dies Vinalium notam habet in his fastis ut in Antiatinis F,
cum in aliis sit f-p, in aliis ^p (vide supra p. 8). Feriae lovi autem huic
diei adscriptae ut a Festo (p. 265) testatae sunt, ita in fastis marmoreis
nunc primum comparent (vol. I p. 399).
Denique ut amicis, qui horum fastorum copiam nobis fecerunt, etiam
eorum qui haec legent nomine gratias agimus, ita vota nuncupamus, ut
egregiae hae reliquiae mox data opera investigentur. Nam postquam duo
fragraenta ita casu emerserunt, non sine causa sperari potest fore ut reli-
qua quoque non omnia tempus aboleverit, sed supersint alia adhuc defossa.
Th. Mommsen.
LEGIS COLONIAE
IVLIAE GENETIVAE VRBANORVM SIVE VRSONIS
DATAE A. V. C. DCCX
FRAGMENTA NOVA.
ADDITAMENTVM AD CORPORIS VOL. II.
I
neunte a. 1874 publici iuris facta sunt in huius ephemeridis volumine II
(p. 105 ss.) legis coloniae Ursonensis fragmenta inscripta tabulis aereis tri-
biis secundum ectypa nobiscum liberaliter communicata ab Immanuele Ber-
langa et editionem eiusdem viri doctissimi. Quae in editione nostra in
Germania principe varias ob causas minus recte administrata erant non
multa sane, ea pauUo post correcta sunt in retractata tabularum editione
inserta eidem ephemeridi (p. 221 ss.). Tabularum illarum duae priores unam
olim effecerant quinque columnis sive paginis scriptam; tertia alterius cu-
iusdam pars est tres tantum paginas priores continens; reliquae duae pe-
rierunt. Ex numeris capitum, qui adscripti sunt partibus superstitibus, hanc
totius legis nonam fere fuisse tabulam, illam septimam cum probabilitate de-
duci potuit; periisse igitur aut latere inde consequens erat tabulas sex priores
et octavam integras, fortasse quinarum paginarum unam quamque, nonae pa-
ginas duas; praeterea post nonam incertum aliarum numerum, sed fortasse
non magnum. Atque nonae particulam minorem non periisse sed extare
editor Hispanus statim suspicatus est; non illam tantum, sed tabulas inte-
gras complures (atque adeo plures quam omnino unquam fuisse probabile
est) repertas esse et callide celari propter auri sacram famem fama addidit
inter eius regiones homines inprimis rerum novarum et inauditarum fertilis.
Spes autem illa Berlangae de recuperanda nonae tabulae particula sane vi-
detur eum fefellisse; neque vero prorsus mentitam esse famam mox apparuit,
Etenim autumno a. 1875 Franciscus Martinus Ocana civis Ursonensis viris
doctis qui museis nostris praesunt indicavit litteris humanissimis, servare
se domi tabulas duas ad legem Ursonensem pertinentes easque, cum
desperaret de pretio, quale aequum esse existimaret, in patria sua
obtinendo, velle vendere museo potissimum Berolinensi. De loco quo tabulae
illae nOvae repertae sint et utrum nuper prodierint an antea iam una cum
iam notis tribus (quod sane licet suspicari) verbum ille non addidit. Post
varias quales in eius modi negotiis solent obtinere tractationes (nam pretium
venditor exegerat satis magnum) et post victa alius generis obstacula, quae
rei ad finem perducendae utrique parti optatum moram faciebant in-
7*
90
ADDITAMENTVM VOL. II
i
Itaque etiam hoc novum repertum quamquam bonae frugis plenui
gratissimum sine dubio non nobis tantum sed omnibus antiqaitatis R<
nae iurisque cultoribus, eius partis, quae aut periit aut nondum in li
prodiit, desiderlum magis auget quam explet. Neque vero videtur pr(
desperandum esse, quin qui tabulis septimae et nonae addiderit sextj
quintae partes, idem casus artis huius epigraphicae deus summas^
invidus et condus^ sed non raro item propitius et promus, non ultii
hoc nobis donum largitus sit.
Prodeat interim textus tabularum novarum ad ectypa accurate
excussus; sequitur infra Mommseni commentarius. Litteraturam, ut in
tibus iam notis, aetatis Flaviae esse claram plerumque et perspicuam, q\
quam non prorsus aequabilem (prioris enim tabulae pagina tertia, all
fortasse secunda ab alio qnadratario videntur incisae esse atque reliqi
paginas singulas versuum 38, 39 et 40 esse, vix est quod diserte moni
Ceterum errores quidam, quos commiserunt aut quadratarii aut scribae,;
verba legis exceperunt, item litterulae paucae^ quae perierunt in lacunit
fra notabuntur in commentario critico.
Aem. HUBNl
ad pag. 90
c. 66—69
Ve PVBLICI • VACATIO • SACRO • SANCTIVS • ESTO • VTI • PON
TIFICI • ROMANO • EST • ERIT • EAQVE MILITARIA • EI • OMNI $ie
A • MERITA SVNTO DE AVSPICllS QVAEQyE AD EAS RES • PER
TINEBVNT AVGVRVM IVRIS • DICTIO • IVDICATIO ESTO • EIS
ft QVE • PONTIFICIB • AVGVRIBVSQVE LVDIS • QVOT PvBLICE MA #<c
GISTRATVS FACIENT • ET CVM EI PONTIFIC • AVGVRES • SA
CRA PVBLICA • C • G • I • FACIENT • TOGAS PRAETEXTAS HABEN
DI IVS POTESTASQ_ESTO eIsQVE • PONTIFICIB • AVGVRIB •
Q_ • LVDOS GLADIATORESQ, • INTER DECVRIONES SPECTA
10 RE • IVS • POTESTASQVE ESTO
Q^ I CVMQVE PONTIF • QVIQVE AVGVRES • C • G • I • POST H L DA
Lxvii Tam in conlegivm Pontific AVGVRVMQ_ • In DEMOR
TVI • DAMNATIVE • LOCO • H • L • LECTVS • COOPtaTVSVE • ERIT
IS PONTIF • AVGVRQ^- In • C • IVL • IN CONLEGIVM • PONTiFeX
15 AVGVRQ^^ ESTO ITA • VTI • Qvi • OPTVMA • LEGE • In QVAQVE
COLON • PONTIF • AVGVRESQ^' SVNT • ERVNT NEVE QVIS
QVEM • IN CONLEGIVM PONTIFICVM • KaPITO SVBLE
GITO COOPtATO NISI • TVNC • CVM MINVS • TRIBVS PON
TIFICIB EX iIs QVI • C • G • SVNT • ERVNT NEVE QVIS QVEM
20 IN • CONLEGIVM AVGVRVM SVBLEGITO COOPTATO NI
SI TVM CVM MINVS TRIBVS AVGVRIBVS EX • EIS QVI
COLON • G • I • SVNT ERVNT
ffviRI • PRAEFVE • COMITIA • PONTIFIC • AVGVRVMQ,^ QVOS • H • L
sic LXVII HABERE • OPORTEBIT • ITA HABETO PrODICITO ITA VTI
25 IIVIR CREARE FACERE SVFFICERE H • L • O
IIVIRI • QVI • POST • COLON • DEDVCTAM • PrIMI • ERVNT eI IN SV
LXIX O • MAG • ET • QVICVMQ^nVIR IN • COLON • IVL • ERVNT • ll • IN
DIEBVS Lx • PROXVMIS • QVIBVS • EVM • MAG • GERERE • COE
PERINT • AD DECVRIONES REFERVNTO • CVM • NON • MINVS
80 XX • ADERVNT VTI REDEMPTORI • REDEMPTORIBVSQVE
QVI • EA REDEMPTA • HABEBVNT QVAE • AD SACRA RESQ^
DIVINAS OPVS ERVNT • PECVNIA EX LEGE • LOCATIONIS
ADTRIBVATVR SOLVATVRQVE • NEVE QVISQVAM • REM ALI
AM AT • DECVRIONES • REFERVNTO • NEVE • QVOT • DECVRI
85 ONVM DECRET FACIVNTO • ANTEQVAM • EIS REDEmP
TORIBVS • PECVNIA • EX LEGE LOCATIONIS • ATTRIBVATVR
SOLVATVRVE D D DVM NE • MINVS X/X • ATSINT • CVM
E • R • CONSVLATVR QVOT • ITA • DECREVERINT EI • IIVIR $ie
21 hss videtur in aere pro Eis
37 XXX af«, sed deleta est postea x media
38 DECRiVERiNT aes
ad pag. 90
c. 79—82
ERIT AD • EOS • RIVOS • FONTES • LACVS • AQyASQVE • STA
GNA • PALVDES • ITVS • ACTVS • AQVAE • HAVSTVS • IIS • ITEM
ESTO QVI • EVM AGRVM HABEBVNT POSSIDEBVNT • VtI
lIS FVIT QVI • EVM AGRVM HABVERVNT • POSSEDERVNT
5 ItEMQVE IiS QVI EVM • AGRVM HABENT • POSSIDENT • HA
BEBVNT • POSSIDEBVNT • ITINERIS AQVARVM LEX IVS
QVE • ESTO
Qj^ OT • CVIQVE • NEGOTlI • PVBLICE In COLON DE DECVR • SEN
LXXX TENTIA DATVM ERIT • IS CVI • NEGOTIVM • ERIT • E
10 IVS REI • RATIONEM DECVRIOnIb • REDDITO • REFERTO
QVE IN DIEB CL PROXVMIS IT NEGOTIVM CONFECERIT sic
QVIBVSVE IT • NEGOTIVM GERERE DESIERIT • QVOT EIVS
FIERI • POTERIT • S • D • M
Qyi CVMQVE • IfVIR AEDVE COLON IVL • ERVNT • ll • SCRIBIS
15 LXXXI-SVIS • QVI • PECVNIAM • PVBLICAM COLONORVMQVE
RATIONES • SCRIPTVRVS ERIT • ANTEQVAM TABVLAS
PVBLICAS • SCRIBET • TRACTETVE • IN CONTIONE • PALAM
LVCI • NVNDINIS • IN FORVM • IvS IVRANDVM • ADIGI
TO PER lOVEM • DEOSQVE PENATES SESE PECVNIAM Pv
30 BLICAM EIVS • COLON CON CVSTODIT VRVM RATIONES
QVE VERAS HABITVRVM • ESSE V-Q_«R^F-E^V^S^D-M^NE
QVE • SE FRAVDEM PER LITTERAS FACTVRVM • ESSE • S • C sic
D • M VTI • QVISQVE SCRIBA Ita • IvRAVErIt • IN TABVLAS
PVBLICAS REFERATVR FACITO QVI • ITA NON IVRAVE
25 RIT • IS TABVLAS PVBLICAS • NE SCRIBITO NEVE AES
APPARITORIVM MERCEDEMQVE • OB • E • R • KAPITO
QVI IVS • IVRANDVM NON • ADEGERIT • EI • HS LdD MVL
TAE ESTO EIVSQ_ • PECVNIAE CVI VOLET PETITIO PER iic
SECVTIOQ, EX H • L • ESTO
30 Qyi AGRI QVAEQyE SILVAE • QVAEQ^ AEDIFICIA C • C • G • I
LXXXII QyiBVS • PVBLICE VTANTVR • DATA ADTRIBVTA • E
RVNT • NEQyiS • EOS AGROS NEVE • EAS • SILVAS • VEN
DITO NEVE LOCATO LONGIVS QVAM IN QyiNQVEN
NIVM • NEVE AD • DECVRIONES • REFERTO • NEVE DECV
35 RIONVM • CONSVLTVM • FACITO • QyO • El • AGRI • EAEVE
SILVAE VENEANT ALITERVE • LOCENTVR NEVE SI • VE
NIERINT • IT • CIRCO MINVS C G • IVL • SVNTO QyiQyE lls
REBVS FRVCLVS • ERIT • QVOT • Se • EMISSE DICAT • IS In sic
IVGA • SING • INQyE • ANNOS • sInG • HS • C C C G IvL • D • D
LEX COL. GENETIVAE. 91
LEGIS COLONIAE GENETIVAE
C. LXI — LXXXIL
Tab. IV
[LXI] Cui quis ita md] | - 9, i
num inicere iussus erit, iudicati iure man|u8 iniectio esto itque 2
ei 8(ine) f(raude) s(ua) facere liceto. Vinjdex arbitratu Ilviri 3
quique i(ure) d(icundo) p(raerit) locuples | esto. Ni vindicem 4
dabit iudicatumque faci|et, secum ducito. lure civili vinctum 5
habeto. | Si quis in eo vim faciet, ast eius vincitur, du|pli e. 7
damnas esto colonisq(ue) eius colon(iae sestertium | XX milia) s
d(are) d(amnas) esto, eiusque pecuniae cui vo|let petitio, Ilvir(o) 9
quique i(ure) d(icundo) p(raerit) exactio iudicati|oque esto. 10
Ilviri quicumque erunt, ii[s] IIviri[s] in eos singulos | lictores bi- 11. 12
LXII nos, accensos sing(ulos), scribas bijnos, viatores binos, librarium, 13
praeconem, | haruspicem, tibicinem habere ius potestas|que esto. 14. 15
Quique in ea colonia aedil(es) erunt, | iis aedil(ibus) in eos 16
aedil(es) sing(ulos) scribas sing(ulos), publi]cos cum cincto limo 17
IIII, praeconem, haruspi|cem, tibicinem habere ius potestasq(ue) is
esto. Ex eo | numero, qui eius coloniae coloni erunt, habejto. le. 20
lisque Ilvir(is) aedilibusque, dum eum mag(istratum) ha|bebunt, 21
togas praetextas, funalia, cereos ha|bere ius potestasq(ue) esto. 22
Quos quisque eojrum ita scribas lictores accensos viatorem | 23. 34
tibicinem haruspicem praeconem habebit, iis | omnibus eo anno, 25
quo anno quisque eorum | apparebit, militiae vacatio esto, neve 26
quis e|um eo anno, quo mag(istratibus) apparebit, invitum | mi- 27. 28
litem facito neve fieri iubeto neve eum | cogito neve ius iuran- 29
dum adigito neve ajdigi iubeto neve sacramento rogato neve | 30. 31
rogari iubeto, nisi tumultus Italici Gallicijve causa. Eisque 32
merces in eos singul(os), qui IIvi|ris apparebunt, tauta esto: 33
in scribas sing(ulos) | H€r oocc 34
in accensos sing(ulo8) hb dcc
9, 3 immo qvive || 4 immo ivdicatvmve || 9 im^no qvive || 11 iK iT viRi aes.
92 ADDITAMENTVM VOL. II
Tab. 17
in lictores | sing^ulos) m dc 9, 35
in viatores 8ing(ulos) H& CCCC
in libra|rio8 sing(ulos) HS ccc 36
in haruspices sing(ulo8) m d
prae|coni H& CCC 37
qui aedilib(us) appareb(unt) :
in scribas | sing(ulos) m dccc ss
in haruspices sing(ulos) H& C
in ti||bicines sing(ulos) HS CCC 10, 1
in praecones sing(ulos) hs ccc
I lis s(ine) f(raude) s(ua) kapere liceto. 2
Ilviri, qui primi ad pr. k. lanuar. mag(istratum) habebunt, appa- 3
LXIII ri|tores totidem habento, [quot] 8ing(ulis) apparitores ex h(ac) 4
l(ege) ha|bere lice[t]. lisque apparitorib(us) merces tanta esto, | 5. 6
quantam esse oporteret, si partem^IIII anni a[ppar]|uissent, ut 7
pro portione, quam diu apparui8s[e]nt, mer|cedem pro eo kape- ^
rent, itque iis s(ine) f(raude) 8(ua) c(apere) l(iceto).
Ilvir(i) quicumque post colon(iam) deductam erunt, ii in die|bus 9. 10
LXIIII X proxumis, quibus eura mag(istratum) gerere coeperint, at
I decuriones referunto, cum non minus duae partes { aderint, quos 11. 12
et quot dies festos esse et quae sacra | fieri publice placeat et 13
quos ea sacra facere place|at. Quot ex eis rebus decurionum u
maior pars, qui { tum aderunt, decreverint statuerint, it ius ra- 15
tum{que esto, eaque sacra eique dies festi in ea colon(ia) | sunto. 16. n
Quae pecunia poenae nomine ob vectigalia, quae | colon(iae) G(e- is. 19
LXV netivae) lul(iae) erunt, in publicum redacta erit, eam | pecuniam 20
nequis erogare neve cui dare n[e]ve attrijbuere potestatem ha- 21
beto nisi at ea sacra, quae in { colon(ia) aliove quo loco co- 22
lonorum nomine fia[n]t, { neve quis aliter eam pecuniam s(ine) 23
f(raude) s(ua) kapito, n[e]ve quis { de ea pecunia ad decuriones 24
referundi neve quis | de ea pecunia sententiam dicendi ius po- 25
testat(em){que habeto. Eamque pecuniam ad ea sacra, quae | in 26. 27
ea colon(ia) aliove quo loco colonor[um] nomine ( fient, Ilviri 2s
s(ine) f(raude) s(ua) dato attribuito itque ei facere j ius potes- 2»
tasq(ue) esto. Eique cui ea pecunia dabi{tur s(ine) f(raude) 3u
s(ua) kapere liceto.
Quos pontifices quosque augures G. Caesar, quive { iussu eius co- 31. 32
LXVI lon(iam) deduxerit, fecerit ex colon(ia) Ge{net(iva), ei pontifices 33
ei[q]ue augures c(oloniae) G(enetivae) I(uliae) sunto, eiq(ue) { 34
ponti[fi]ces auguresque in pontificum augujrum conlegio in ea 35
9, 38 pro H&'C malim hs d {{ 10, 2 ils] malim itqvE' iis ({ 4 qvot
addidi \\ 5 liceto aea \\ 6. 7 arrip(vissent aes \\ 7 apparyissint aes
20 nive aes \\ 22 fiat aes \\ 23 nive aes \\ 27 colonorinomine aes
33 EiovE aes
LEX COL. GENEITVAE. 93
Tab. IV
colon(ia) sunto, ita uti qui | optima lege optumo iure in qua- 10,36
que colon(ia) | pontif(ice8) augures sunt erunt. lisque pontifi- 37
cibus I auguri[b]usque, qui in quoque eorum coilegio | erunt, 38. 39
liberisque eorum miiitiae munerisq||ue publici vacatio sacro sanc- 11 ^ 1
tius esto, uti pon|tifici Romano est erit, [a]e[r]aque militaria ei 2
omni|a merita sunto. De auspiciis quaeque ad eas res perjtine- 3. 4
bunt augurum iuris dictio iudicatio esto. Eis|que pontificib(us) 5
auguribusque ludis, quot publice majgistratus facient, et cum ei 6
pontific(es) augures sa|cra publica c(oloniae) G(enetivae) I(uliae) 7
facient, togas praetextas habenjdi ius potestasq(ue) esto, eisque 8
pontificib(us) augurib(us)|q(ue) ludos gladiatoresq(ue) inter de- 9
curiones specta|re ius potestasque esto. 10
Quicumque pontif(ices) quique augures c(oloniae) G(enetivae) l(u- 11
LXVII • liae) post h(anc) l(egem) da|tam in conlegium pontific(um) au- 12
gurumq(ue) in demor|tui damnative loco h(ac) l(ege) lectus 13
cooptatusve erit, | is pontif(ex) augurq(ue) in c(olonia) lul(ia) 14
in conlegium pontifex | augurq(ue) esto, rta uti qui optuma lege 15
in quaque | colon(ia) pontif(ices) auguresq(ue) sunt erunt. Neve le
quis I quem in conlegium pontificum kapito sublelgito cooptato 17. 18
nisi tunc cum minus tribus pon|tificib(us) ex iis, qui c(oloniae) 19
G(enetivae) sunt, erunt. Neve quis quem | in conlegium augurum 20
sublegito cooptato nijsi tum cum minus tribus auguribus ex eis, 21
qui 1 colon(iae) G(enetivae) I(uliae) sunt, erunt. 22
Ilviri praef(ectus)ve comitia pontific(um) augurumq(ue) , quos 23
LiXVII[ri h(ac) l(ege) | [fac]ere oportebit, ita habeto prodicito, ita uti 24
I Ilvir(um) creare facere sufficere h(ac) l(ege) o(portebit). 25
Ilviri qui post colon(iam) deductam primi erunt, ei in su|o ma- 26. 27
LXIX g(istratu) et quicumq(ue) Ilvir(i) in colon(ia) lul(ia) erunt, ii
in I diebus LX proxumis, quibus eum mag(istratum) gerere 28
coelperint, ad decuriones referunto, cum non minus | XX ade- 29. 3o
runt, uti redemptori redemptoribusque , | qui ea redempta ha- 3i
bebunt quae ad sacra resq(ue) | divinas opus erunt, pecunia ex 32
lege locationis | adtribuatur solvaturq(ue). Neve quisquam rem 33
alijam at decuriones referunto neve quot decuri|onum decret(um) 34. 35
faciunto antequam eis redemp|toribus pecunia ex lege locationis 36
attribuatur | solvaturve d(ecurionum) d(ecreto), dum ne minus 37
XX atsint, cum | e(a) r(es) consulatur. Quot ita decreverint, 38
ei llvir(i) || [r]edemptori redemptoribus attribuendum | [s]olven- V 12,i. 2
dumque curato, dum ne ex ea pecunia | [s]olvant adtribuant, 3
quam pecuniam ex h(ac) l(ege) | [ad e]a sacra, quae in colo- 4
n(ia) aliove quo loco pu|blice fiant, dari adtribui oportebit. 5
10, 38 AVGVRIEVSQVE a€S \\ 11, 1 SANCTIVS] immo SANCTA || 2 EAQVE
aes II 24 lxvii aes \\ facere] habere aes \\ ita ante habeto c?eZ || 27 11 del \\
30 qve delendum (cf. 12, 1)
94 ADDITAMENTVM VOL. II
i
— ^ _ ■ — ________—___—--_——————--_-——————-_————________-___ j
Tab.^
[Iljviri quicu[m]que erunt ei praeter eos, qui primi | post h(anc) 12,6.
LXX l(egem) [fa]cti erunt, ei in suo mag(i8tratu) munus lujdosve 8
scaenicos lovi lunoni Minervae deis | deabusq(ue) quadriduom 9
m(aiore) p(arte) diei, quot eius fiejri [poter]it, arbitratu decurio- 10
num faciun|to inque eis ludis eoque munere unu8quis|que eorum 11.12
de sua pecunia ne minus (sestertium bina milia) | consumito 13
et ex pecunia publica in sing(ulos) | Ilvir(os) d(um) t(axat) u
(sestertium bina milia) sumere consumere liceto, it|que eis s(ine) 15
f(raude) s(ua) facere liceto, dum ne quis ex ea | pecun(ia) sumat le
neve adtributionem faciat, | quam pecuniam h(ac) l(ege) ad ea n
sacra, quae in co|lon(ia) aliove quo loco publicae fient, dari is
I adtribui oportebit. is
Aediles quicumq(ue) erunt in suo mag(istratu) munus lujdos scae- 20.21
LXXI nicos lovi lunoni Minervae trijduom maiore parte diei, quot 22
eius fieri pote|rit, et unum diem in circo aut in foro Veneri | 23.24
faciunto, inque eis ludis eoque munere unus|quisque eorum de 23
sua pecunia ne minus (sestertium bina milia) | consumito deve 26
publico in sing(ulos) aedil(es) (sestertium singula milia) | sumere 27
liceto, eamq(ue) pecuniam Ilvir praef(ectusve) | dandam adtri- 2s
buendam curanto itque iis | s(ine) f(raude) s(ua) c(apere) liceto. 2y
Quotcumque pecuniae stipis nomine in aedis | sacras datum inla- 30. 31
LXXII tum erit, quot eius pecuni|ae eis sacr[i]s superfuerit, quae sacra, 32
uti h(ac) l(ege) d(ata) | oportebit, ei deo deaeve, cuius ea aedes 33
erit, facjta [fuerint], ne quis facito neve curato neve interce|dito, 34. 35
quo minus in ea aede consumatur, ad { quam aedem ea pecunia 36
stipis nomine dajta conlata erit^ neve quis eam pecuniam alio | 37. 3s
consumito neve quis facito, quo magis in {| alia re consumatur. 13, 1
Ne quis intra fines oppidi colon(iae)ve, qua aratro j circumductum 2. 3
LXXIII erit, hominem mortuom { inferto neve ibi humato neve urito neve 4
homi{nis mortui monimentum aedificato. Si quis { adversus ea 5. 6
fecerit, is c(olonis) c(oloniae) G(enetivae) lul(iae) (sestertium
V milia) d(are) d(amnas) esto { eiusque pecuniae cui volet pe- i
titio persecujtio exactioq(ue) esto. Itque quot inaedificatum | 8. »
erit Ilvir aedil(is)ve dimoliendum curanto. Si { adversus ea lu
mortuus inlatus positusve erit, { expianto uti oportebit. 11
Ne quis ustrinam novam, ubi homo mortuus { combustus non erit, 12. 13
LXXIV pro[p]ius oppidum pas{su8 D facito. Qui adversus ea fecerit, i4
(sestertium V milia) c(olonis) { c(oloniae) G(enetivae) lul(iae) i5
d(are) d(amnas) esto, eiusque pecuniae cui volet peti{tio perse- le
cutioq(ue) ex h(ac) l(ege) esto.
t2, 7 Ei del \\ 10 poterit] oportebit aes (cf. v. 22) {{ 32 sacriIs aes
34 fverint] it aes \\ 13, 13 proprivs aes
LEX COL. GENETIVAE. 95
Tab.V
Ne quis in oppido colon(ia) lal(ia) aedificium detegito | neve 13,i7.i8
LXXV demolito neve disturbato, nisi si praedes | Ilvir(um) arbitratu 19
dederit se [re]aedificaturam , aut | nisi decariones decreverint, 20
dum ne minus L ad|8int, cum e(a) r(es) consalatur. Si quis 21
adversus ea fece[rit], | q(uanti) e(a) r(es) e(rit), t(antam) p(ecu- 22
niam) c(olonis) c(oloniae) 6(enetivae) lul(iae) d(are) d(amnas)
e(sto), eiasq(ae) pecuniae qui volet pe|titio persecutioq(ue) ex 23
h(ac) l(ege) esto.
Figlinas teglarias maior[e]8 tegularum CCC tegu|lariumq(ue) in 24. 25
LXXVI oppido colon(ia) lul(ia) ne quis habeto. Qui | habuerit, i[t] 26
aedificium isque locus pablicus | colon(iae) lul(iae) esto, eiasq(ue) 27
aedificii quicumque in c(olonia) | G(enetiva) lul(ia) i(ure) d(i- 28
cundo) p(raerit), 8(ine) d(olo) m(alo) eam pecuniam in publicum
redigito.
Si qais vias fossas cloacas Ilvir aedil(is)ve publice | facere inmit- 29. 30
LXXVII tere commutare aedificare mu|nire intra eos fines, qui colon(iae) 31
lul(iae) erunt, volet, | quot eius sine iniuria privatorum fiet, it 32
is face|re liceto. 33
Qaae viae publicae itinerave publica sunt fuerunt | intra eos fines, 34. 35
LXXIIX qui colon(iae) dati erunt, quicumq(ue) | limites quaeque viae 36
quaeque itinera per eos a|gros sunt erunt fueruntve, eae viae 37
eique limites | eaque itinera publica sunto. 38
Qui fiuvi rivi fontes lacus aquae stagna paludes | sunt in agro, 39. 4u
LXXIX qui colon(is) h[u]iusc(e?) colon(iae) divisus || erit, ad eos rivos 14, 1
fontes lacus aquasque stajgna paludes itus actus aquae haustus 2
iis item | esto, qui eum agrum habebunt possidebunt, uti | iis 3. 4
fuit, qui eum agrum habuerunt possederunt. | Itemque iis, qui 5
eum agrum habent possident hajbebunt possidebunt, itineris 6
aquarum lex ius|que esto. 7
Quot cuique negotii publice in colon(ia) de decur(ionum) sen|tentia 8. 9
LXXX datum erit, is cui negotium datum erit ejius rei rationem decu- 10
rionib(us) reddito referto|que in dieb(u8) CL proxumis [quibus] 11
it negotium confecerit | quibusve it negotium gerere desierit, 12
quot eius | fieri poterit s(ine) d(olo) m(alo). 13
Quicumque Ilvir(i) aed(iles)ve colon(iae) lul(iae) erunt, ii scribis u
LXXXI I suis, qui pecuniam publicam colonorumque | rationes scriptu- 15. le
rus erit, antequam tabulas | publicas scribet tractetve, in con- 17
13, 19 RERAEDiFiCATVRVM aesi mogis fuit reaed- {vel redaed-, quod
'praefert Hu^hner) quam peraed- || 22 fece (ow rit) aes \\ 24 maioris aes '\\
26 ITA • AEDiFiciVM aes I 27 post aedificii quaedam videntur excidisse; vide
p. 112 II 35 — Slfortasse scribendum QyiQVE limites per eos agros svnt ervnt
(deletis vocabulis cvm et qy aeqve viae QyAEQVE itinera et fvervntve): cf.
p, 106 II 40 h/ivs • c • colon aes; vix licebit solvere qui colon(iae) huius
c(olonis) colon(iae) || 14, 1 qve del || 11 qvibvs om, aes
96 ' ADDITAMENTVM VOL. II
Tab.y
tione palam | laci nundinis in foram ius iurandam adigi|to per 14, is. 19
lovem deosque Penates 'sese pecuniam pujblicam eius colon(iae) 20
'concustodituram rationesjque veras habiturum esse, u(ti) q(uod) 21
'r(ecte) f(actum) e(sse) v(olet) s(ine) d(olo) m(alo), ne|que se 22
'fraudem per litteras facturum esse sc(ientem) d(olo) m(alo)*. 23
Uti quisque scriba ita iuraverit, in tabulas | publicas referatur 24
facito. Qui ita non iurave|rit, is tabulas publicas ne scribito 25
neve aes | apparitorium mercedemque ob e(am) r(em) kapito. | 26. 27
Qui ius iurandum non adegerit, ei (sestertium V milium) mul|t[a] 28
esto, eiusq(ue) pecuniae cui volet petitio per|secutio(que) ex 29
h(ac) l(ege) esto.
Qui agri quaeque silvae quaeq(ue) aedificia c(olonis) c(oloniae) 30
LXXXII G(enetivae) I(uliae), | quibus publice utantur, data adtributa 31
e|runt, ne quis eos agros neve eas silvas ven|dito neve locato 32. 33
longius qnam in quinquen|niam, neve ad decuriones referto, neve 31
decu|rionum consultum facito, quo ei agri eaeve | silvae veneant 35.36
aliterve locentur. Ncve, si ve|nierint, itcirco minus c(oloniae) 37
G(enetivae) lul(iae) sunto. Quique iis | rebus fruc[t]us erit, 38
quot se emisse dicat, is in | iuga sing(ula) inque annos sing(u- 39
los sestertios) C c(olonis) c(oloniae) G(enetivae) lul(iae) d(are)
d(amna8) || [estOy eiusqne pecuniae cui volet petitio persecutioque
ex hac lege esto,
14, 28 MVLTAE aes \\ 38 frvclvs aes.
LEX COL. GENETIVAE. 97
COMMENTARIVM.
Commentarium ita institui, ut quae ex his. tabulis ex ordine inventio-
nis quarta quintaque accedunt, adiungam quodammodo ad interpretationem
quam in huius eph. vol. II p. 119 — 148 dedi tabularum trium antea pro-
latarum, ut quatenus fieri potest, eundem ordinem eandemque rationem
hic quoque sequar.
Quod ibi monui p. 119. 120 quaedam reperiri in lege, quae scribi non Lex quo
potuerint nisi Caesare vivo, id in tabulas quae accedunt etiam magis cadit; te™pore
ita legitur c. 66 in.: quos pontifices quosque augures G. Caesar quive
iussu eius coloniam deduxerit fecerit. Erunt fortasse qui propterea conten-
dent legem scriptam esse oportere ante idus Martias a. 710, legemque An-
toniam memoratam 5, 12 latam esse non post obitum dictatoris, sed iussu
eius a collega consule. Neque nego id ita fieri potuisse; magis tamen credi-
derim, cum praesertim per universam legem colonia dicatur modo dedu-
cenda, modo deducta, cerni hic perturbatis illis temporibus propriam con-
fasionem actorum dictatoris defuncti consulisque superstitis.
Interpolatio quatenus in has tabulas grassata sit, inde intellegetur, Interpo-
quod formula^ de qua dixi p, 121, cum plerumque in his ita reperiatur, ^^ti^^^s
ut proferri solet in prima et secunda tabula: eiusque pecuniae cui volet
petiiio persecutioque esto (13, 15. 22. 28), uno loco (13, 22) adeo reman-
sit pristinum qui volet praeterea in universa lege male mutatum in cui,
Quod solet addi in tabula tertia recuperatorio iudicio apud Ilvirum prae/ec-
tumve, in his nusquam legitur; uno tamen loco 9, 8 quod scribitur: eiusque
pecuniae cui volet petitioy Ilviro quique iure dicundo praeerit exaciio ivdicatioque
esto, re eodem redit. Altero autem (13, 7) quod ei qui volet datur petitio
persecuiio exaciioque^ plane perturbatum est; nam exactio in iudicio populari
ad magistratum pertinet. Omnino igitur hae quoque tabulae quamquam
non subierunt interpolationem talem, qualem tertia perpessa est, et ipsae
pariter fere atque prima secundaque passim corruptae sunt et in minoribus
etiam interpolatae.
De orthographicis non colligam quae iam accedunt exempla ad ea Ortho-
quae composui p. 122. 123. Addi potest reperiri quadriduom 12, 9, quod graphica
solum probandum esse viri periti non ignorant; item conlegium quinquies
scribi 10, 35. 11, 12. 14. 17. 20, semel collegium 10, 38, quarum formarum in
hac ephemeride alio loco (vol. I p. 79) demonstravi illam Caesaris aetate
obtinuisse, hanc sub impcratoribus, quo demum tempore lex in aere incisa
est. Soloecismos nuUos oiFendi praeter alterum aderini 10, 12 et publicae
12, 18 pro publice; accedunt verborum divisiones insolitae man\us 9, 1/2,
q\ue 10, 39/11, 1, arrip\uissent 10, 6/7.
Litterae singulares et ipsae aut aliunde satis notae sunt aut certe in- Litterae
terpretationis facillimae, ut c^apere) l{iceto) 10, 8 (cf. 10, 2). singulares
98
ADDITAMENTVM VOL. II
Locutiones quae data opera illustrandae essent, nullas repperi. Nam
quod scribitur modo scribis qui erit 14, 14, Ilviri dato 10, 28, modo quis-
quam referunto 11, 33, Ilvir curanto 12, 27. 13, 4, accedit ad exempla si-
milia multa notaque. Cum dubium reliquerint tabulae antea notae enun-
tiatum 1, 1 in ea col{onid) oppido utrum stare possit an substituendum sit
in eius coloniae oppido (v. p. 134), hae nostrae coniecturam refellunt, cum
legatur 13, 1 intra finis oppidi colon(iae)ve , qua aratro circumductum sit
Unde consequitur item 13, 17. 25 legendum esse in oppido colon(ia) Iul(ia\
non colon{iae) Iul(iae),
Conspec- Capita cum antea recuperaverimus XCI — CVI. CXXIII — CXXXIV
tuscapi-(^ p 124. 125), iam prodeunt LXI— LXXXII, ut novae tabulae, quae
nobis sunt quarta et quinta, ordine potius prima et secunda dicendae essent.
Conspectus capitum nunc repertorum qui subicitur denuo confirmat quod
antea observavimus, rerum ordinem certum nuUum in lege fuisse videri.
Paginae adscriptae remittunt ad commentarium quod sequitur.
[LXI] 9, 1—10
LXII 9,11—10,2
LXIII 10, 3—8
LXIV
10,9
17
LXV
10, 18-
-30
LXVI
10, 31-
-11, 10
LXVII
11, 11-
-22
LXVIII
11, 23-
-25
LXIX
11,26-
^12,5
LXX
12,6—
19
LXXI
12, 20-
-29
LXXII
12, 30-
-13, 1
LXXIII
13,2
11
LXXIV
13, 12-
-16
LXXV
13, 17-
-23
LXXVI
13, 24-
-28
LXXVII
13, 29-
-33
LXXVIII
13, 34-
-38
LXXIX
13, 39-
-14,7
LXXX
14,8-
■13
LXXXI
14, 14-
29
LXXXII
14, 30-
-39
De manus iniectione p. 109
De magistratuum apparitoribus et insignibus,
item de mercedibus apparitorum p. 107
De magistratuum anni primi apparitoribus eo-
rumque mercedibus p. 108
De sacris coloniae quotannis ordinandis p. 101
Poenae propter vectigalia solutae in sacra ut
erogentur p. 106
De pontificum augurumque iure et insignibus
p. 99
Pontifices auguresque quando creandi sint p. 99
et quo modo p. 99
Redemptoribus eorum, quae ad res divinas per-
tinent, ut pecunia singulis annis primo
quoque die attribuatur p. 106
De ludis duoviralibus p. 102
De ludis aediliciis p. 102
De stipe eroganda p. 106
Mortui in oppido ne sepeliantur p. 110
Ustrina nova in agro suburbano ne fiat p. 1 1 1
Aedificia in oppido ne diruantur p. 109. 111
Figlinae teglariae in oppido ne fiant p. 112
De viis novis instituendis p. 112
Viae publicae ut sint quae fuerunt p. 105
Fluvii publici ut sint qui fuerunt p. 105
Publici negotii ratio ut decurionibus reddatur
p. 104
De iure iurando scribarum p. 108
Agri coloniae ne veneant longiusve quinquen-
nio locentur p. 104
LEX COL. GENETIVAE. 99
Duo sola sacerdotum coUegia coloniae data esse ut antea iam per- Pontifices,
spexeramus, ita nunc diserte confirmatur legis c. 66. Quot loci in utroque augures
coUegio secundum antiquissimam populorum Latinorum ordinationem fuerint,
adhuc parum constabat; iam vero ex hac lege c. 67 = 11, 16 seq. intellegitur
ternos in utroque coUegia sacerdotes fuisse, idque etiam cum institutis Ro-
manis recte conciliatur. Nam ad pontifices quod attinet, senos quidem sub
regibus fuisse Cicero tradit (de re p. 2, 14, 26; cf. Staaisrecht 2, 20 n. 1),
qno numero item pontifices creati sunt in coloniam Capuam (Cicero de 1.
agr. 2, 35, 96); sed eum numerum pariter atque tribunorum militum et vir-
ginum Vestalium similesque ex antiquissima duplicatione descendere eo fa-
cilius admittemus, quod scribarum pontificum sive pontificum minorum nu-
merus postea quoque ternarius videtur fuisse (Cicero de harusp. resp. 6, 12).
Similiter de auguribus statuendum est, quos ante legem Ogulniam sex fuisse
satis constat (Cicero 1. c. ; Liv. 10, 6), cum ad eum numerum quomodo per-
ventum sit auctores varie tradant. Decem augures quod creati sunt in Capuam
coloniam (Cicero de 1. agr. 1. c), sine dubio ab antiqua consuetudine recedit.
Utut de singulis iudicabitur, inventa lege Genetiva vix poterit dubitari ter-
narium namerum a pristinis tribubus tribus deductum origine etiam in collegiis
sacerdotalibus Latinorum peraeque regnavisse. — Ceterum de eo numero ita
in lege cavetur, ut qui primum collegia ordinaturi sunt eo non teneantur
iisque liceat vel supra eum numerum pontifices auguresque creare; quod si
factum erit, pontificum augurumque creatio hac lege ordinata tum dcmum
incipiet^ cum collegia infra ternarium numerum esse coeperint.'
Primam sacerdotum constitutionem ad eum pertinere qui coloniam de- Creatio
ducturus sit et per se intellegitur et de Capua colonia diserte Cicero scri- P^^^^""
cimi et
bit (de 1. agr. 2, 35, 96: htu) isti decemviri cum 100 colonorum deduxerint, aug^pnm
centum decuriones, decem augures, sex pontifices constituerint), Deinde comi-
tiis sacerdotes creantur a duoviris, pariter atque ipsi duoviri (c. 68); ut
Modestinus quoque (Dig. 48, 14, 1,1) lege lulia ambitus ait teneri, qui in
municipio contra eam legep magistratum aut sacerdotium petierit. Indicta
comitia si per aliquam causam irrita fiunt, a duoviro prodicuntur. Creatio
per minorem partem populi, qualis Romae obtinuit, ad colonias non videtur
porrecta esse. Sacerdos per comitia creatus nihilo minus dicitur lectus coop-
tatusve (11,* 13; cf. Staatsrecht 2, 27 n. 2). — Creatur non solum in mortui
locum^ sed etiam in locum damuati (11, 13), cum auguratus populi Romani
non adimatur viventi (Plinius ep. 4, 8, 1 ; Plutarch. q. R. 99).
Pontifex augurque coloniae Genetivae ut quis fiat, nihil requiritur nisi
ex ea colonia ut sit (10, 31); id quod cum legibus Romanis convenit
{Staatsrecht 2, 17 n. 4).
Privilegia sacerdotum coloniae ea fere sunt, quae constat obtinuisse ^"^*^®g^*
, T, sacerdo'
apad Romanos. tum
1. Praetextam gerunt sacerdotes non omni tempore locoque, ut ma- Praetexta
gistratus, sed tum demum, cum sacra publica faciunt, item cum magistratus
coloniae ludos publice faciunt (11, 5). De illo usu exposui alibi (Staats-
recht V, 406); hoc ius ut nunc primum testatum habemus, ita, cum etiam
:i
100 ADDITAMENTVM VOL. II
magistratu functos ludis praetextam resumpsisse constet (1. c. p. 421), sa-
cerdotes id ipsum fecisse consentaneum est.
Sedes in 2. Ludis publicis sacerdotes publici sedent inter decuriones. Dixi
tbeatro de privilegio eo Staatsrecht P, 390 n. 5.
Vacatio 3. Militiae vacationem in perpetnum sive, ut ait lex, ut aera omnia
militiae militaria merita sint, lex sacerdotibus liberisque eorum ita dat, ut datur
pontifici Romano. Qualis autem vacatio pontifici Romano fuerit, efficitur
ex lege a Plutarcho (Camill. 41) allata ^(pslT^nt rovg le^slg crToaTstag %(*i§tg
uu fjLYJ TaKccTixog vi no>jE\xog, nisi quod Gallico, quem pro re auctor solum
nominat, addendus est tumultus Italicus, locumque hic habet formula, qua
Cicero utitur (Phil. 5, 19, 53) vacationem militiae ipsis liberisque eorum esse
placere extra tumultum Gallicum Italicumque, Idem alio loco (Phil. 8, 1,3)
maiores nostri^ inquit, tumultum Italicum, quod erat domesticus, tumultum
Gallicum, quod erat Italiae finitimus, praeterea nullum nominahant^ adsentien-
tibus Festo (v. tumultuariis p. 355) et Servio (ad Aen. 2, 486. 8, 1), deni-
que ipsa hac lege altero loco (9, 31), ubi apparitores magistratuum vetan-
tur sacramento rogari nisi tumultus Italici Gallicive causa, Eodem pertinet
quod refert Livius in annali a. 547 (27, 38), coloni maritimi Romanorum
cum sacrosanctam militiae vacationem se habere dicerent, senatum omnes
eos populos Romam evocasse cumque suas quisque vacationes recitassent,
nullius, cum in Italia hosiis esset, praeter Antiatem Osiiensemque vacationem
observatam esse, Scilicet coloniae pleraeque in legibus sibi datis vacationis
exceptionem eam habebant^ de qua diximus, quam senatus recte omnino
decrevit cessare, donec Hannibal in Italia esset. Antiates autem et Ostien-
ses probabile est vacationem. plenam accepisse. Similiter post aliquot annos
eaedem coloniae cum apud senatum disceptassent, num rei militaris vacatio
etiam ad rem navalem perveniret, non magis obtinuerunt (Liv. 36, 3). Legis
verba militiae vacatio sacro sanctius esto corrupta crediderim; certe com-
parativum quo referam non reperio nec adverbium pro adiectivo rationem
habet. Quod et sacerdotum et colonorum colonj^rum maritimarum vacatio
sacro sancta dicitur, redit ad quaestionem, quaenam sint leges sacratae sive
sacro sanctae, quae huius disputationis fines excedit. Nobis satis erit verbo
monuisse sacrosanctam legem olim fuisse eam, in quam post iussionem publi-
cam universi cives etiam sacramento adigerentur, posteriore autem tempore
ita appellatam esse legem, quae, ut Cicero ait (pro Balbo 14, 33), caput
eius qui contra eam fecisset consecraret (v. Staaisrecht 2, 276 n. 3). Hanc
significationem hoc loco accipiendam esse patet.
Liberis autem quod vacatio aeque procedit, fortasse ad omnes vacatio-
nes pertinet; certe Ciceronem supra vidimus, cum veteranis quibusdam mi-
litiae vacationem decernit, eam ipsis liberisque eorum decrevisse, omnino
tralaticie. Utrum vacent liberi, quamdiu in potestate sint, an in perpetuum,
quaeri potest; mihi hoc magis probatur.
Vacatio Vacatio sacerdotibus datur ut militiae, ita omnino muneris pu-
muneris blici, ut item iungitur in legis repetundarum v. 79 eius militiae munerisque
^^ ^^^ poplici, Sane immunitas si qua publice conceditur, consentaneum est eam
LEX COL. GENETIVAE. 101
ad munera publica omnia pervenire, quamvis plerumque solius militiae
mentio fiat utpote omnium munerum gravissimi. Similiter Cicero quoque
(acad. pr. 2, 38, 121) sacerdoies deorum ait vacationem habere universe (cf.
Marquardt enchir. 4, 171); explicatius Dionysius vacare duoviros sacris
faciundis (rrgctTsmv hui twv «XXdyi/ twi/ Hccra tyju noXiv n^ayfxarBtulu (4, 62),
regem sacrorum a7raTr,g XsiTov^ytag TroXe^i^iJ'? xat TroXtTixvjg (5, 1 ; cf. 4, 74);
idem 2, 21 de curionibus scribit: Bta iravTog toxj (itov (rr^arsttjov ixtv airo'
XsXufxsvovg Sta Ttji; i^Xixtav, tuUv Ss xaTa ty,v ttoXii; o<^yi^'S}v Sta tov vofxov,
Quod si quaeris, quaenam ea munera sint, certe eo pertinent quae poste-
riore tempore personalia dicuntur, qualis est cura fanorum legis nostrae
c. 128 provisa, item munus iudicandi, quamquam aliquando apud Romanos
iudicatum est vacaUonem augures^ quo minus iudiciis operam darent, non
habere (Cicero Brut. 31, 117). Denique bonores eatenus muneribus aequi-
parabuntur, quatenus qui creatus est eos suscipere cogitur; quod ut in
urbe Roma mature fieri desiit (Staatsrechi l^, 474), ita in municipiis colo-
niisque probabile est semper obtinuisse. Ea autem munera, quae patrimo-
niorum magis sunt quam personalia, num hac antiquissima immunitate com^
prehensa fuerint si quaeris, respondent annales Livii 33^ 42: magnum cer-
iatnen cum omnibus sacerdotibus eo anno fuit quaestoribus urbanis .... quae-
stores db auguribm pontificibusque quod stipendium per bellum non contulis-
sent petebant ab sacerdotibus : tribuni appellaii omniumque annorum, per quos
non dederanty exactum est Aperte sacerdotes negaverunt se tributo teneri
propter immunitatem lege sibi concessam, sed non obtinuerunt, cum ea
contributio rei magis quam personae esse videretur.
Neque apparitores sacerdotum liberi hon&ines neque publici attributi
eis in lege nominantur, videnturque adeo nulli tales in colonia fuisse, cum
aliter vix praeteriri potuerint.
De auspiciis, lex ait (c. 66 p. 11, 3), quaeque ad eas res pertinebunt Ividicaiio
augurum iuris dictio iudicatio esto. Id ipsum Cicero (de leg. 2, 8, 21) ita angurum
enuntiat: (augures) qui agent rem duelli quique popularem, auspicium prae-
monento ollique obtemperanto . . . quaeque augur iniusta nefasta viiiosa dira
deixerit, inrita infectaque sunto, quique non paruerit capital esto, cautius et
prudentius ille quam lex coloniae; nam proprie augures nec ius dicunt
neque iudicant, sed consulti decernunt. Contra enim si qui fecerint, tantum
abest, ut augurum sit rem exequi poenamque repetere, ut id semper spectet
ad magistratus (cf. Staatsrecht 2, 290 n. 2). At magistratibus cum in eius-
modi re iure auguribus obtemperandum esset, non sine causa ipsi augures
ita rem videbantur iudicavisse; plane ut in causis privatis proprie praetoria
iudicium est summoque iure solus is causarum iudex habetur, sed cum pri-
vatum iubet sententiam ferre, vulgo is et iudicasse dicitur et iudex appellatur.
Quod legis c. LXIV duoviri decurionesque cuiusvis anni principio Feriarum
statuere iubentur, qu^s et quot dies festos esse ei quae sacra fieri publice pla- ordinatio
ceaty a consuetudine rei publicae Romanae recedit, quippe in qua a Numae
inde tempore partim ex publicis fastis, partim legibus moribusve sacra
stata procederent. Coniunctum autem est caput hoc cum altero CXXYIII
8
102 ADDITAMENTVM VOL. II
de cara fanorum ex decurionum consulto a magistratibus quotannis ordinanda,
de quo diximus p. 128 ibique ostendimus Romae non ut Ursone quotannis
singulis templis curatores delectos esse, sed curam eam collegiis maxime
in perpetuum permissam.
Cura De ludis in colonia faciendis cum antea nacti essemus capita ea qui-
ludorum bus agitur de locis spectatorum, scilicet CXXV. CXXVI. CXXVII, quinam
ludos edidissent eatenus tantum apparebat, quod a curatoribus fanorum cir-
censes factos esse ex c. CXXVIII (8, 19)"intellectum est, item scaenicos
ludos a magistratibus coloniae quotannis curatos esse c. CXXVI confir-
maverat, cum coloniarum municipiorumque magistratus pariter atque urbanos
quotannis ludos facere oportuisse in universum antea quoque constaret
Ludi (Cod. Theod. 15, 4, 1). Nunc vero c. legis LXX. LXXI edocemur, qui
uovira- magistratus quos ludos quotannis ediderint. Scilicet ut Romae eo tempore
j-^-| ex patriciis magistratibus praetores et aediles curules ludos edebant, ita in
colonia tam duoviris quam aedilibus idem munus iniungitur aequabiliter,
scilicet quaternorum dierum utrisque iisdemque impensis de suo faciendis,
cum Romae notum sit aediles multo plus in ludos impendisse quam prae-
tores. Quibus diebus ludi faciendi sint cum lege non determinetur, fortasse
huc pertinet quod cavetur c. LXIV singulis annis intra X dies postquam
magistratus inierint decurionum decreto statuendum esse^ qui et quot dies
festi eo anno futuri sint. — Novum autem est, ni fallor, quod lege cavetur
diem ludorum tum demum numerandum esse, si ludi facti sint maiore parte
eius (cf. Friedlaender apud Marquardtium 4, 489. 506),
Ex octo illis diebus quattuor ludorum duoviralium et ex aediliciis tres
dantur lovi lunoni Minervae* deis deabusque; hi igitur ludi imitantur Ro-
manos^ quamquam in his tria numina Capitolina sola commemorantur (Cicero
Verr. 5, 14, 36) nec quod sciam mentio fit deorum dearumque in huius legis
c. LXX adiunctorum. — Quartus dies aedilicius destinatus Veneri (p. 12, 23)
imitatur ludos institutos a. 708 devicto Cn. Pompeio, dictos modo Victoriae
Caesaris divi luli, modo Veneris (v. C. I. L. vol. 1 p. 397). Unde confir-
matur coniectura, quam olim mecum communicavit Otto Hirschfeld, ipsam
coloniam Genetivam a numine gentis luliae tutelari Venere genetrice nomen
traxisse.
Impensae Ludi sicut in urbe impensis publicis fiunt, ubi magistratibus in ludos Ro-
ludorum manos ad bellum usque Punicum quotannis ex aerario praebebantur H&*CC
publicae milia nummum (Dionys. 7, 71; Pseudo-Asconius p. 142 Orell.), ita colonia
quoque duoviris singulis bina milia, aediiibus singulis singula milia annua
expendit, ut in summa publice sena milia quotannis in ludos erogentur. Sed
privatae cum Romae consuetudine obtinuisset, ut magistratus qui ludos ederent de
suo plus minus ad eam summam adderent, lex haec magistratus coloniae
singulos non minus bina milia de sua pecunia in ludos impendere iubet,
nec dubium est similem legem etiam in reliquis coloniis municipiisque de
ludis magistratuum obtinuisse, sacerdotesque, quoscumque pro introitu ludos
edere oporteret, simul certam summam in eos ludos impendere iussos esse.
Unde iam certius pleniusque quam antea intelleguntur tituli frequentes, qui
LEX COL. GENETIVAE. 103
pecuuiam aiunt a magistratibus sacerdotibusve in aliam quandam rem im-
pensam esse pro ludis, verbi causa, ut est in pagi scito a. u. c. 660 (vol. I
n. 571), magistros lovis compagi pecuniam consumpsisse in porticum paga-
nam reficiendam itaque locum in theatro iis attribui tam quasi si ludos fecis-
sent Eiusmodi enim decreta licet non necessario requirant, ut certa pecunia
privato sumptu in ludos impendenda lege finita sit, postquam de tali lege
certiores facti sumus, recte ad eam referentur. Quid quod ipsa summa
bonoraria, quam aetate imperatoria in coloniis municipiisque sacerdotes et
magistratus et decuriones pro introitu numerare solebant, si non inde repe-
tenda est^ certe ad summam legitimam in ludos impendendam quodammodo
sese applicuit tamquam augmentum quoddam eius, in alios usus tamen ero- ,
gandum. De ea summa vide quae composuerunt O. Hirschfeld ann. inst.
1866 p. 63 et Marquardt rom, Staatsverw, 1, 499.
Magistratus num ludos ita fecerit, ut lege iubetur, iudicat senatus; id iQdiciam
enim efQcitur ex verbis 12, 10 arbitratu decurionum, ^® ^^^^
Ludi qui fiunt lovi lunoni Minervae dicuntur munus ludive scaenici Genera
(12, 7. 11. 20. 24), ubi munus significet necesse est non gladiatores tantum l«dorum
modo, sed etiam circenses, cum alibi (11, 9) solito more ludi gladiatoresque
sibi opponantur. Veneri qui eduntur^ fiunt m circo aut in /oro (12, 23),
scilicet in circo, si circenses sunt, in foro, si gladiatores praebentur. Ludos
a curatoribus fanornm edendos circenses fuisse efficitur ex legis c. CXXVIII
8, 19 (cf. p. 139). — Ordinem sedendi in ludis determinant capita antea
edita, scilicet in universum c. CXXV, ludorum scaenicorum c. CXXVI.
CXXVII (cf. p. 130). Ad eos, quibus ex hac lege ius fuerit spectandi
inter decuriones (c. CXXVII p. 7, 6, comm. p. 131), iam accedere ponti-
fices auguresque modo (p. 100) vidimus.
Decreta decurionum, quae in hac parte legis commemorantur, ut fiant, Becurio-
in uno (c. 64) requiritur, ut adsint eorum partes duae, in altero (c. 75) ut °"°^
non minus L, in tertio (c. 69), ut non minus XX adsint, qui est ^^"^^rus , «^
omnium eiusmodi in hac lege adhuc inventorum minimus; et convenienter
agitur eo loco de re iam quodammodo decisa et propterea exigui momenti.
In solo primo decreto quod enuntiatur^ sane de omnibus obtinet^ ut eorum
qni adsunt maior pars si consenserit, decretum recte factum sit.
Causis, propter quas magistratus hac lege decuriones consulere iuben- Becurio-
tur, octo antea notis (p. 137 seq.) iam accedunt hae. nesqui us
. de rebns
9. Fastos dies secundum c. 64 in singulos annos ordinari decurionum ^ecgfnant
consulto supra p. 101 vidimus. Id decretum Ilviri, ut par est, facere iu-
bentur in ipso principio anni sui, id est intra dies X postquam inierunt.
10. Ludos utrum magistratus ex lege ediderint necne, iudicant decu-
riones (v. supra).
11. Pecunia publica redemptoribus ex lege locationis debita singulis
annis eis attribuitur decurionum consulto (c. 69), qua de re infra dicemus,
ubi de pecunia publica agetur. Ea pecunia quatenus datur propter sacra res- Quo or-
que divinas faciendas, duoviri id decretum iubentur facere intra diem LX post- "*°® ®*
quam magistratum inierunt neque ante hunc diem de alia re uUa ad decurio- ^^^^
8*
104 ADDITAMKNTVM VOL. II
nes referre (c. 69); quae ordinatio aut parum caute scripta est aut in nu-
mero erratum. Nam cum lex hoc decretum fieri iubeat ante quam decer-
natur de diebus festis ex c. 64, de his autem decernendum sit intra diem
decimum^ sane inutile fuit adicere prius decretum faciendum esse intra diem
LX. Hoc utut est, ipsa res sine dubio Romae quoque obtinuit. Nam non
solum in universum de rebus divinis prius quam humanis ad senatum re-
ferebatur (Yarro apud Gell. 14, 7), sed erant etiam quaedam soUemnia re-
ligionis, de quibus ante omnia novos consules referre aut more aut lege
oportebat (Gicero cum pop. grat. egit 5, 11 ; Liv. 9, 8, 1. 37, 1, 1; Becker
enchir. 2, 125. 422). Inter ea iam opinor nemo dubitabit primaria fuisse
^ decreta de pecunia propter res sacras debita in hunc annum attribuenda,
scilicet de pecunia debita ex ultro tributis iis^ quae a censoribus in primis
locabantur, de cibariis anserum Gapitolii et de love Gapitolino miniando
(v. Staatsrecht 2, 404) et si qua similia alia fuerunt.
12. Aedificium in oppido si qui deicere vult nec restituere, decurio-
num decreto ad id opus est (c. 75). De ipsa re infra videbimus.
De ratlone 13. Cui negotium publice de decurionum sententia datum est, eius
^f ®^ * rationem decurionibus reddere referre iubetur legis c. 80 in diebus GL post-
aecuno- ,
nibus ^^^^ ^^ negotium aut perfecerit aut certe gerere desierit. Pervenit id im-
primis ad legatos, quos ut notum est legationem referre renuntiareve debuisse
(v. Staatsrecht 2, 651), ita novum est, quamquam fortasse et ipsum a Ro-
manis institutis traductum, id eos iure facere oportuisse intra dies GL post
legationem finitam. Sed comprehunduntur hac lege quicumque aliquod ne-
gotium publicum ex decreto decurionum susceperunt, ut sunt magistri fano-
rum huius legis c. GXXVIII itemque curatores, quales sunt annonae et
aquarum similesque alii. Nam curae ab honoribus, quibus opponuntur
(Orell. 2532), eo nomine potissimum differunt^ quod non mandantur a po-
pulo, sed plerumque ab ordine decernuntur, ut invenitur apud lulianum
Dig. 3, 5, 29 [30] curator ad siliginem emendam decreto ordinis constitutus,
Nisi quod qui eorum pecuniam publicam tractant, iis probabile est ratio-
nem reddendam fuisse non ex hoc capite legis, sed ex alio de ratione
reddenda ab eo, ad quem publica pecunia negotii cuiusdam gerendi causa
pervenerit, quale superest in aere Malacitano (c. LXVII, LXVIII collato
comm. p. 451).
Ad reditus publicos pecuniamque publicam quae spectant^ haec sunt.
Silvae et 1. Agri silvae aedificia c. LXXXII in publicum usum coloniae ita dantur
pascua attribuuntur, ut ea neque vendere ei liceat neque longius quam in quinquen-
co oniae jjjmjj locare. De his Frontinus (grom. p. 17): de iure territorii. inquit. contro-
ne vene- \o * x x
ant '^^^io. est de his quae ad ipsam urbem pertinent (ea postea ait solum agreste,
quod in tutelam rei fuerit adsignatum urhanae) sive quid intra pomerium eius
urbis erit quod a privatis operibus obtineri non oporteat (vel, ut postea de-
finit, urbanum solum quod operibus publids datum fuerit aut destinatum), eum
dico locum, pergit auctor, qu£m nec ordo nullo iure a populo poterit amo-
vere, Similia habet Hyginus de lim. p. 127, 20 seq. Alio autem loco
(p. 54, 17seq.) quod distinguit Frontinus inter silvas et pascua publica Au-
LEX COL. GENETIVAE. 105
gustanorum^ quae videntur hominihus data quaeque vendere possint, et silvas
et pascua data coloniae Augustae, quae videntur ad personam coloniae ipsius
pertinere neque ullo modo ahalienari posse a re puhlica, id cum lege nostra
non convenit accurate, quoniam quae vetat venire, non coloniae, sed
colonis dat. Ceterum collatis his Frontinianis apparct legis capite hoc
agi non tam de solo urbano, quamquam semel adscribitur aedifLcium
(14, 30), quam de agris et silvis, quae sunt ipsae silvae et pascua Fron-
tini; poena quoque quae additur in fine legis his solis recte convenit. In
universum autem cum Romae more magis quam lege obtineret^ ut solum
publico usui destinatum vendere ne liceret, colonis a populo Romano de-
ductis municipiisque ab eodem constitutis ager ipsa lege ita attribuebatur,
ut publicus quidem eorum fieret, sed emptio venditio nullo iure procederet
adeoque, si fieret, irrita esset solumque nihilo minus populi eius maneret. —
Locari autem ager eiusmodi ut potest et solet, ita hac lege locari vetatur neve
longius quam in quinquennium; id quod recedit ab eo iure quod in colo-"^*'"*^"^""
niis municipiisque certe imperatoria aetate obtinuit. Nam in perpetuum *^^^""^""
locari solere Gaius (3, 145) ait praedia municipum quae ea lege locantur,
ut quam diu id vectigal praestetur, neque ipsi conductori neque heredi eius
praedium auferatur (cf. Paulus Dig. 6, 3, 1. 39, 4, 11, 1), et passim inveni-
tur ager eiusmodi qui vectigalis dici solet. At ut agri publici populi Ro-
mani iocatio eiusmodi nulla fuit (Staatsrecht 2, 433), ita Caesar quoque
huic certe coloniae agri ita locandi ius lege ademit, neque omnino eum lo-
cari voluit nisi in quinquennium, ut duo viri quicumque fierent quinquen-
nales censoria potestate omnia municipum praedia ex integro locarent.
Itaque locatio exempli causa in annos centum, qualis Romae ob certas
causas facta esse reperitur (Hyginus de cond. agr. p. 116; Staatsrecht 2, 433),
et ipsa hac lege ordini interdicitur. Videntur autem agri illi vectigales in
perpetuum locati non tam proficisci a silvis et pascuis coloniae in ipsa
constitutiohe adsignatis quam a donationibus agrorum privatorum ita elFec-
tis, ut ab iis qui eos rei publicae donavissent mox reciperentur vectigali
imposito, quod negotium luculenter enarrat Plinius ep. 7, 18. Sed hanc
quaestionem huius tractationis terminis nequaquam concludendam satis erit
tetigisse. — Quod si quis contra hanc legem agrum coloniae possederit
emptionis longiorisve locationis titulo, in singula iuga singulosque annos
poena ei iniungitur centenorum sestertiorum, quae et ipsa tralaticia fuisse
potest, quamquam alibi quod sciam non commemoratur,
2. De viis fluviisque quae caventur c. LXXVIII. LXXIX, in summa Viae et
re eo redeunt, ut quales fuerunt ante coloniam deductam, tales deducta ea ^^X^}
maneant nec minus quam antea publici sint. Id caveri solitum esse in
coloniis deducendis gromatici quoque aiunt; ita Hyginus p. 120, 13: semper
auctores divisionum sanxerunt^ uti quaecumque loca sacra, sepulcra, deluhra,
viae puhlicae ac vicinales^), fontes fossaeque puhlicae vicinalesque essent, ....
^) Deluhra viae puhlicae ac vicinales scripsi pro eo quod traditur delubra adq.
puhlice aquitenales, Aquae cum postea nominentur, hic locum non habent; viae autem
eo magis hic requiruntur, quod quae seqnuntur de limitibus adiectis, omnino flagitant
viarum quae ante coloniam deductam fuerunt in praecedentibus commemorationem.
publici
106 ADDITAMENTVM VOL. II
ea omnia^) eiusdem condicionis essent cuius ante fuissent: adiectumque ius^ ut
et limites^ id est decumani et cardines, aperii populo essent; item Siculus
Flaccus p. 157, 11: auctores divisionis adsignationisque leges quMsdam colonis
describunt, ut [et codex] qui agri sacris [sacris addidi] deluhris sepulcrisve,
publicisque solis itineris, viae, actus, ambitus ductusque aquarum [quae pnbli-
cis delevi] utilitatibus servierint ad id usque tempus, quo agri divisiones fierent,
in eadem condicione essent qua ante [inter cod,] fuerunt^ nec quicquam utili-
tatibus publicis derogaverunt, His accurate respondent legis capita duo^ nec
limites ibi desiderantur. De re conferendus est Rudorffius institut. grom.
p. 398. 400.
Peciiniam 3. lus pecuniae publicae dandae attribuendae apud duoviros fuisse
publicam jjj^g confirmatur, quod pecuniam publicam in ludos suos consumendam
. . duoviri ipsi sibi sumunt, contra impendenda in ludos aedilicios aedilibus
daovin '^ . . t
in suum attribuitur a duoviris (c. LXX. LXXI). — Maioris momenti est quod effi-
quique citur ex c. LXIX, duoviros pecuniam non attribuisse nisi in suum annum,
annum itaque redemptione facta in annos plures uniuscuiusque anni Ilviros sum-
mam suo anno praestandam redemptoribus attribuisse. Id ut institutis
populi Romani optime convenit, ita ad censores quoque populi Romani
recte referetur, modo distinguamus inter pecuniam ipsis attributam, quam
exsolverent cum vellent quibusque pensionibus vellent, et pecuniam sol-
vendam ex locatione quidem ab ipsis facta neque tamen de pecunia iis
attributa.
Poenae a 4. Pecuniam poenae nomine ob vectigalia coloniae in publicum re-
couducto-^j^(jtam lex c. LXV iubet non impendi nisi in sacra coloniae; quibus non
revec g^^ ^.Qmprehendi lu^os intellegitur ex clausula extrema capp. LXIX. LXX.
tae ut in Qnaenam eae poenae sint in ea parte legis quam habemus non inventae,
sacra im- in universuiy facile apparet; scilicet eae, quae conductori ob pecuniam non
pendanturiusto tempore solutam vel rem male habitam lege locationis iniungantur.
Ipsa lex nova est, sed causa aperta: scilicet ii, quibus iudicandum erat
poenae eae commissaene essent, sive magistratus ii fuerunt sive decuriones
sive recuperatores, cum eorum interesset pecuniae publicis usibus destinatae
quam maximam copiam aerario esse, ne de sua causa quodammodo iudicare
viderentur, hac lege cavebatur, ea pecunia ne in usus publicos erogaretur,
sed tantummodo in rem sacram. Quod si non obtinuisset, fieri poterat, ut
angustiis aerarii hac via male subveniretur.
Stips ut 5. Simile quiddam cavetur c. LXXII de stipe. Scilicet collectis pecu-
in sacra niig certi cuiusdam numinis sacrorum causa (Liv. 25, 12, 14: ludos praetor
erogetur ^.^ ^^^^^ maximo cum facturus esset, edixit^ ut populus per eos ludos stipem
Apollini quantam commodum esset conferret, ut alios similes locos mittam),
id quod praesertim obtiniut in sacris Magnae matris^), factisque inde sacris
^) ex omni codex; emendavit Rudorff grom. auct. 2, 398.
') Cicero de leg. 2 , 9 , 22 : praeter Idaeae matris famulos eosque iustis diehus ne
quis stipem cogito et c. 16, 40: stipem sustulimus nisi eam quam ad paucos dies pro-
priam Idaeae matris excepimus: implet enim superstitione animos et exhaurit domus cet.
LEX COL. GENKTIVAE.
107
eis, propter quae collata est, si quid superest, id quod passim usu venisse
videtur, iure pecunia ea utpote sacra facta et ita quodammodo populi (cf.
Frontinus de contr. agr. p. 56: lucos sacros, quorum solum induhitaie p. R,
est; Staatsrecht 2, 59) in usus publicos erogari poterat. Sed cum caven-
dum esset, ne ita sub specie sacri quasi quoddam tributum illicitum exige-
retur, iubet lex eam e contrario in ea aede consumi^ ad quam collala est;
plane ut ex lege Furfensi (vol. 1 n. 603) pecunia ex locatione luci sacri
donariisque aedis divenditis redacta ita impendenda est^ quo id templum
melius honestius seit, Eodem referemus, quod in titulo Campano vol. 1
n. 569 anni u. c. 655 locus privatus de stipe Dianae emptus esse dicitur
itemque de stipe quaedam posita inveniuntur Aesculapio (vol. VI n. 7) et
lovi (vol. I n. 1105), denique numinis nescio cuius signum fit ex s^ipe, quae
ex lacu V[elino e\xsemta erat (Henzen n. 5129). — Plane igitur de stipe
valet quod de sacramento: pecunia est populi, sed hac lege, ut consumatur
necesse sit, ut ait Festus p. 347, in rebus divinis.
Magistra-
Magistratus huius coloniae ita creatos esse, ut annus exiret pariter tus qua
atque Romae pridie K. lan., ex c. LXIII p. 10, 3 intellegitur. dieineant
Quod cavetur c. LXII de insignibus magistratuum, ut tam duoviri quam Insignia
aediles et togas praetextas gerant et funalia cereosque habeant, de ea re hoc i^agistra-
loco non dicam; illud enim pervulgatum est, hoc satis illustratum in se- '
^ " . praetexta,
cunda editione commentariorum meorum de iure publico Romano (1, 408); fanalia
hanc enim partem legis tum iam nactus eram, cum eam curavi.
Eodem capite quae continentur de apparitoribus duovirum aediliumque, Appari-
eam partem institutorum Romanorum nova claraque luce illustrarunt. Re- ^®'|^°* *^^"
praesentantur ea tabula hac. quam proposui item in iisdem commentariis '
^ • . ' -1 r- jr mercedes,
1, 321, hic autem repetam ad aes emendatam: 1^,.^
Apparitores duovirum
scribae duo; sing. sest. mcc
Apparitores aedilium
unus sest. dccc
accensus unus;
n
n
DCC
lictores duo;
w
n
DC
•
haruspex unus;
D
r>
D
unus
n
C
viatores duo;
r>
»
CCCC
praeco unus;
n
»
CCC
unus
n
ccc
lihrarius unus;
»
n
CCC
tihicen unus;
n
n
• . • •
unus
j)
ccc
C , nisi in numero erratum est.
Cf. in universum Marquardt in enchir. 4, 157. Optandum autem est, ut tota haec de
stipe sacra thesaurisque templorum quaestio diligenter retractetur. Quod ut fiat, item
hortatur inscriptio aetatis Ciceronianae reperta nuper inter Spoletium et luteramniam
editaque a Rossio nostro in actis inst. arch. 1876 p. 36. Cernitur in summo lapide
foramen destinatum arcae quadratae recipiendae ; subscriptum est : P, Crastinus P, /.
Paulus, C, Tittiems Q. /. Macer tesaurum /. c.
108 ADDITAMENTVM VOL. II
De singulis quae ibi disputavi, non repetam; verbo moneo confirmari
sic, quod antea non satis perspiciebatur, scribas quaestorios dictos origine
summis magistratibus potissimum apparuisse (1. c. 1, 335 n. 4); viatores
hic quoque aedilibus non magis attribui quam lictores (I. c. 1, 345 n. 4);
locum dignitatemque ordinum horum omnium optime perspici ex mercedum
diversitate; denique praeter notas apparitiones scribarum accensorum lictorum
viatorum praeconum hic comparere alias librariorum (1. c. p. 331 n. 1), haru-
spicum, tibicinum (1. c. p. 351) raro praeterea memoratas quaeque videantur
recentioris originis omnes, id quod inde maxime apparet, quod hi appari-
tores sing*uli omnes procedunt, cum antiqua consuetudo et magistratus et
apparitores duo pluresve ut essent requireret (v. Staatsrecht l^, 33). —
Etiam militiae vacatio apparitorum ex hac demum lege innotuit (I. c. 1, 322
n. 4); fuit autem ea non perpetua, ut pontifiicum augurumqne, sed anno
apparitionis conclusa. Comparari potest, quod bello Hannibalico qui publi-
cum quoddam redempturi erant postularunt et obtinuerunt, ut militia vaca-
rent, dum in eo publico essent (Liv. 23, 49, 2). — De mercede apparitorum
anni primi quae ordinantur c. LXIII impedita sunt et corrupta; videntur
tamen aliquatenus piosse expediri, si sumamus apparitori nuUi mercedem
annuam solutam esse^ nisi partem quartam anni sui apparuisset. Ab hac
lege primi anni apparitores ita videntur solvi, ut pro portione temporis quo
apparuerint mercedem accipiant nec minus parte quarta.
lus iu- Paullo maioris momenti est iusiurandum scribarum, de quo tractat legis
randum ^. LXXXI. Confirmatur inde quod alio loco ostendi (Staatsrecht 1, 332),
scn ^^*'"^ gQi.j|3as occupatos fuisse potissimum in rationibus tractandis; sed id eos
facere debuisse iuratos alibi non memini me legisse. — Forma iuris iurandi
aliunde satis nota est maxime ex lege Bantina vol. I n. 197 v. 17: [eis
consistunto pro ae]de Castorus palam luci in forum vorsus et eidem . . . apud
q(uaestorem) iuranto per lovem deosque [Penateis'] quaestorque . . . eos
quei ex h. L apud sed iurarint facito in taholeis [popliceis perscribat], lurant
scribae tantummodo per lovem deosque Penates, ut solebant libera etiamtum
re publica (Stadtrechte von Salpensa p. 460; Staatsrecht 1, 598) non adiecto
Caesaris genio, cum imperatoria aetate ad lovem deosque Penates addan-
tur genius principis qui est et divi principes qui fuerunt. Novum unum
accedit, quod iusiurandum adigitur non tantum in contione palam, quod item
Nundinae est in legis Malacitanae c. 59, sed etiam nundinis, Unde probabile est Ur-
sone idem fere obtinuisse, quod nuper senatus consultum a. 138 de nun-
dinis saltus Beguensis in Africa (huius eph. 2, 273) et tituli provinciales
alii (1. c. p. 280; Bullett, delV inst. 1876 p. 80) aperuerunt, scilicet ut bis
per mensem statis diebus nundinae ibi agerentur.
Servi pu- Servi publici quod nuUi dantur duoviris, //// puhlici cum cincto limo
blici adsunt aedilibus (c. LXII p. 9, 16), recte respondet institutis urbis Romae,
ubi item publici servi aedilibus praecipue ministrant (Staatsrecht l^, 313).
Nos de hoc quoque loco alibi diximus ibidemque egimus de insigni pu-
blicorum cincto limo (1. c. l^, 310 n. 1).
LEX COL. GENETIVAE. 109
Magistra-
De magistratuum iure officiisque praeter ea quae supra iam tetigimns, ^^^^^ Qfg,
non multa ex his capitibus nova emergunt. Notandum est c. LXXY de- cia
moliendi aedificii contra legem facti ius non tantum aedilibus concedi, qualus demo-
de re satis constat (v. Staatsrecht 2, 477. 482), sed duoviris quoque, scili- li®^^^
cet quod summum magistratum, cum res urget, semper oportet minoribus
magistratibus opitulari eorumque munia quodammodo in se recipere (I. c.
^' ^^^^* Resiudi-
Multo maioris momenti sunt, quae de re iudiciaria addiscimus ex c. LXI. ciaria
Id si integrum ad nos pervenisset^ plenius aliquanto de manus iniectione Manus
constaret; sed vel sic utilia sunt quae inde intelleguntur. Quae praecesse- ^°*®^"^
rint necesse est de actione adversus reum aliquem populi nomine instituta
factaque condemnatione , desiderantur ; incipit lex a verbis iis quae per-
tinent ad manus iniectionem ob iudicatum, quam enarrat Gaius 4, 2L At
manum hic inicit non is qui egit ipse, sed alius ab eo qui egit iussus; quo
videtur significari in priore iudicio populi nomine egisse duovirum, quem
alibi quoque videmus in eiusmodi causis praetoris petitorisque partibus simul
fungi (v. p. 141 seq.), manus autem iniectionem non tam per eum quam
apud eum fieri.
Presso pede hoc loco lex coloniae sequitur legem XII tabularum. Quae
in illa leguntur verba: vindex arbitratu Ilviri quive iure dicundo praeerit locu-
ples esto respondent noto loco earum et sine dubio ipsi capiti de manus in-
iectione inserendo adsiduo vindex adsiduus esto, Vindex locuples ut detur,
requirit etiam lex Rubria c. 21 (vol. I n. 205) idemque vocabulum est apud
commentatorem XII tabularum Gaium (Dig. 50, 16, 234, 1). Arbitratus duo-
viri quo pertineat, explicat idem, cum requirit (Dig. 2, 2, 5, 1) fideiusso-
rem sistendi causa locupletem pro rei qualitate.
Quae sequuntur in lege coloniae ni vindicem dabit iudicatumve (male in
aere est iudicatumque) faciet, secum duciio, plane expressa sunt ex XII ta-
bulis: ni iudicatum facit aut quis endo eo in iure vim dicit, secum ducito,
Item cum pergit lex coloniae: iure civili vinctum habeto, adlegat quo-
dammodo caput XII tabularum de eadem re: vincito aut nervo aut compedi-
bus: XV pondo ne minore aut si volet maiore vincito: si volet, suo vivito et
quae sequuntur.
Vinctum deinde tabulae cavent triuis nundinis in comitium producen-
dum esse, deinde venire posse. De vendendi iure cum lex coloniae taceat,
inde coUigemus Caesaris aetate manus iniectionem iudicati et ducendi ius
ita mansisse, ut qui ductus esset, vinctus remaneret quamdiu creditor vellet,
vendendi vel occidendi iure sublato. Qua de re etsi aliunde quoque con-
stat (v. e. c. Cicero pro Flacco 21, 49; 1. Rubria vol. I n. 205 11, 19. 46),
nihilominus testimonio id ut tacito, ita certo et evidenti nunc confirmari iuris
prudentes opinor magni facient.
Extrema quae sunt in hoc capite legis Hispanae: si quis in eo vim
fadet, ast eius vincitur, dupli damnas esto et ipsa proficisci ex antiquissima
lege Romana vel sola particula asi pro si satis ostendit in iure nondum
inventa nisi in excerptis ex XII tabulis. Vim autem fecit opinor vin-
110 ADDITAMENTVM VOL. II
dex is, qui iudicatum adseruit in libertatem, si sacramentum eius iniustum
iudicatum est; videnturque verba legis Hispanae qui in eo vim facit respon-
dere quodammodo verbis, quae tradita habemus ex lege XII tabularum qui
endo eo vim dicity ut hic sit vindex qualiscumque, ille vindex iniustus.
Nam ne credas qui vim facit e contrario eum esse qui contra ins manum
iniecerit quemque ita vindex recte repulerit, obstat primum quod vindici
eive quem vindicavit adsertione iusta iudicata dupli actionem in adversarium
datam esse nec traditum est nec veri simile, constat autem de dupli actione
in vindicem falsum, unde postea enata est actio in duplum iudicati. Ob-
stat deinde quod propter manus iniectionem iustam iniuste elusam recte
colonis actio datur, cum per eam reum condemnatum sibi perdiderint; at
manus iniectio non iusta tantum abest ut colonis damnum inferat, nt e
contrario eo casu ipsi quodammodo videantur ei cui manus iniecta est
damnum fecisse. Itaque recte huc referemus locum tabularum a Festo ser-
vatum p. 376 (XII, 4 Schoell): si vindiciam faham tulit^ si velit^ is [prae']-
tor arbitros tris dato: eorum arbitrio [rei et] fructus duplione damnum deci-
dito, nisi quod his verbis praeterea forma iudicii determinatur. Ab ea
forma lex recentior, ut modo diximus, ita recedit, ut praeter duplam an-
tiquam^) iniusto adsertori in causa coloniae poenam iniungat sestertium
milium XX.
Agri privati condicionem lex capitibus quinque a LXXIII ad LXXVII
et contihuis inter se et re coniunctis ita determinat, ut quid in agro suo
domino facere non liceat accurate et plene caveat.
Sepulcrum I. Quod est in lege XII tabularum hominem mortuum in urbe ne se-
in oppido ^g/jfo neve urito, ut alibi passim redit, ita huius quoque legis c. LXXIII
^® ^ continetur. Cautum id esse non tam propter ignis periculum, ut ait Cicero
de leg. 2, 23, 58, quam, ut habent iuris auctores, ne funesientur sacra ci-
vitatis (Paulus s. r. 1, 21, 2), ne sanctum municipiorum ius polluatur (Cod.
lust. 3, 44, 12), eo comprobatur, quod id ius obtinet etiam hac lege teste
non intra continentia aedificia, sed intra pomerium solummodo. — Cum
sanctione legis, scilicet ut magistratus coloniae publice demoliantur quod
contra hanc legem factum erit, item qui contra fecerit poenam H& V milium
sustineat, componi potest quod rescripsit Hadrianus (Dig. 47, 12, 3, 5), si
quis in civitate sepulcrum fecerit, locum publicandum esse poenamque XL
aureorum fisco inferendam. Sepulcrum propter legem violatum nihilo minus
expiandum fuisse consentaneum est; neque aliam ob causam Paulus post-
quam de hac lege exposuit sic pergit (s. r. 1, 21, 4): qui corpus perpetuae
sepulturae tradiium .... nudaverit et solis radiis ostenderit piaculum committit.
^) Quod amicus quidam mihi significavit fieri posse ut caput hoc pertinuerit ad
iudicatum aliquod poenae causa factum sestertium XX milium itaque de una poena
solummodo agi, mihi non probatur: duplicem enim condemnationem requirit quod in
lege bis repetitur damnaa esto.
LEX COL. GENETIVAE. 111
II. Ustrinam novam qui facere volet, id ei non licere propius oppi- Ustrina
dum passus D cavetur capite quod sequitur LXXIV, scilicet propter ignis ^ova ad
periculum ; ut ob eandem causam monumentis quoque passim inscribebatur "^ ^™ "®
ustrinum iis applicari non licere (Orell. 4384; Grut. 1044, 8). Vetusta
consuetudine e contrario tam sepulcra quam ustrinae ante ipsas portas in-
stituebantur; id quod Romae certe ita obtinuit et Ursone quoque similiter
obtinuisse lex ostendit eo ipso, quod solas ustripas novas probibet.
III. Legis buius c. LXXV edocemur Caesaris aetate ius obtinuisse, Aedifici-
ut aedificium urbanum domino demoliri ne liceret nisi aut decuriones id ei ^^ ^^ ^P"
permisissent aut praedes populo dedisset aedes deiectas se reaedificaturum ^]
esse. Neqne enim boc ius singulare est coloniae Genetivae, sed clausula
baec legis ut pleraeque aliae ad colonias municipiaque a populo Romano
constituta communiter pertinuit, ut ne hoc quidem a specie veri abborreat
vel in urbe eandem legem obtinuisse. Eius legis vestigia alibi quoque
passim reperiuntur. Simillimum buic caput est LXII legis Malacitanae:
Ne qui8 in oppido municipii Flavi Malacitani quaeque ei oppido continen-
tia aedificia erunt, aedificium detegito destruito demoliundumve curato nisi
decurionum conscriptorumve sententia, cum maior pars eorum adfuerity
quod restituturus intra proximum annum non erit, Qui adversus ea fecerit
et reliqua, plane ut in bac lege cavetur. Sic Alexander quoque a. 224
(C. lust. 8^ 10, 3): an in toium, inquit, ex ruina domus licuerit non eandem
faciem in civitate restituere, sed in hortos convertere, et an hoc consensu tunc
magistratuum non prohibentium, item vicinorum factum sit, praeses provinciae^
prohatis his quae in oppido frequenter in eodem genere controversiarum servata
sunt^' causa cognita statuet. Item Diocletianus coUegaeque (C. lust, 11, 29
[30], 4): si secundum legem civiiatis res publica^ cuius meministi, ruina coU
lapsis aedificiis tuis distraxit aream^ nihil contra huius legis tenorem rector
provinciae fieri patietur, Ex iuris auctoribus ad curaioris rei publicae offi-
cium spectat, Paulus ait (Dig. 39, 2, 46), ut dirutae domus a dominis extru-
antur: domum sumptu publico extructum^ si dominus ad tempus pecuniam im-
pensam cum usuris restiiuere noluerit, iure res publica distrahit, Item Ulpia-
nus (Dig. 1, 18, 7): praeses provinciae inspectis aedificiis dominos eorum causa
cognita reficere ea compellat et adversus detractantem competenti remedio de-
formitati auxilium ferat, Addo constitutionem a. 377 (C. lust. 8, 10, 8):
Singularum urbium curiales etiam inviti vel reparare intra civitates quas olim
habuerint domos vel ex novo aedificare cogantur , , , Possessores vero qui non
erunt curiales in urbibus, in quibus domos iiossident^ easdem domos dirutas
neglectasque reparent iudiciaria ad conservandum hoc praeceptum auctoritate
retinendi.
Curam aedificiorum urbanorum non diruendorum nisi reficiendi causa
iam apparet ipsa aetate liberae rei publicae colonis municipiisque legibus
suis commissam esse; neque tamen tum ea res pertinuit ad eos qui Romae res
cnrabant. At procedente tempore certis casibus hi quoque intervenire coepe-
runt, ut senatus consulto auctore Claudio facto domini vetabantur aedificia ne-
gotiationis causa diruere, scilicet ut iam ne consentientibus quidem rei publi-
112 ADDITAM. VOL. II LEX COL. GENETIVAE.
cae eius decurioDibus eiusmodi demolitio perfici posset. Similiter Hadriani
aetate publice cautum est ne in ulla civitate domus dirueretur transferendae
ad aliam urbem ullius materiae causa (vita Hadriani 18); id est eiusmodi
demolitionem decuriones permittere vetabantur. Labente deinde aetate cum
cura rerum publicarum ad imperatorem quodammodo transferretur curato-
resque is rebus publicis dare inciperet, ipsa privatorum aedificiorum in mu-
nicipiis cura ita quodammodo a decurionibus ad imperatorem magistratus-
que ab imperatore constitutos translata est, unde iam de ea etiam Ulpianus
et Paulus tractaverunt. Fusius de hac re dixi in commentario ad legem
Malacitanam p. 480 seq.
Figlinae 1^« Figlinas teglarias tegulariumque (quod a figlinis teglariis quomodo
in oppido difFerat, frustra quaesivi) etsi noramus institui solitas esse extra oppida (ut
ne fiant jpg^ fundorum nomina inscripta habent tegulae quaedam apud Marinium
Arv. p. 608), ita nunc demum innotescit ne licuisse quidem eas in oppido
facere, si maiores essent tegularum CCC, diurnarum opinor; conferri po-
test quod ex tegulis quibusdam Sisciensibus nuper intelleximus operis per
dies singulos tegulas talis certe generis, quales sunt illae, faciendas fuisse
ducenas vicenas (v. eph. 2, 434). — Contra si quis fecerit, locus publicus fit;
quocum componemus, ne eius generis poena ab institutis liberae rei publi-
cae abhorrere credas, quod ait Frontinus de aq. 77: agri, qui aqua publica
contra legem essent inrigati, publicabantur, Ea publicatio quomodo effectam
habeat, non satis perspicitur, cum verba legis, ut recte monuit Krueger,
impedita sint et fortasse quaedam exciderint. Expectamus s^ne talia: eius-
q(ue) aedificii \^qui volet petitio esto^ quantique ea res erit^jj quicumque in
c(olonid) .... i(ure) d(icundo) p(raeerit) . . . eam pecuniam in publicum re-
digito. Scilicet probabile est de tegulario commisso per formulam petito-
riam colonorum nomine agere potuisse qui vellet; deinde victo reo eum
aut restituisse fundum rei publicae itaque absolutum esse, aut condemna-
Viae pu- tum esse tantae pecuniae, quantae fundus esset, eamque pecuniam solito
blicae ne jjjQj.^ magistratum exegisse (cf. 10, 8: eiusque pecuniae cui volet petitio,
fiant in ^r • ^- . ^
. llviro . . exactto . . . esto).
agro pri- ^ ^
vato invi- ^" Denique quae c. LXXVII caventur de viis fossis cloacis instituen-
todominodis muniendisve eo redeunt, ut magistratibus eius rei causa libere uti liceat
agro coloniae, agro privato uti ne liceat nisi consentiente domino. Con-
venit id in universum cum iis quae in commentario ad c. XCIX p. 137
exposuimus de aqua publica per agrum privatum ducenda.
Th. Mommsen.
ADDITAMENTA
AD CORPORIS VOL. VH.
V^uod triennio post volumen corporis septimum editum vix elapso supple-
mentum eius hic proponitur titulos continens recens detectos plus minus
quinquaginta, id accidit cum eas ob causas, quae ubique fere obtinent in
provinciis imperii olim Romani, tum propter hasce duas peculiares. Primum
enim casu factum est non satis commodo, quod volumen meum prodiit an-
tequam ad finem perductum erat Brucii mei Uapidarium septentrionale'^ de
quo olim dixi in corporis vol. VII p. 106, nuper plenius in ephemeride lit-
teraria lenensi a. 1875 p. 868 ss. In ea autem sylloge, atque in appendice
eius potissimum, scriptor non pauca edere potuit monumenta a me
nondum visa, quae eo magis hic putavi esse edenda, quo pauciores
libro illo in Germania raro uti posse intellexi. Siqui vero erunt, qui eo
utentur, eorum commoditati ita existiniavi consulendum esse, ut conspectum
numerorum eius operis comparatorum cum meis hic proponerem plenum, sci-
licet tam titulorum eorum, quos nondum attuli neque in ipso opere neque in
additamentis, quam reliquorum. Deinde vero illud accedit rei ipsi atque doctri-
nae epigraphicae utilissimum, syllogae vero meae incommodum, quod inde ab
ipso anno MDCCCLXXIII stationes aliquot valli Britannici coeptae sunt multo
maiore quam adhuc factum erat cura explorari atque effodi per lohannem
Claytonem civem Aelianensem de re cpigraphica vallari optime meritum.
Ita Cilurni Procolitiae aliarum stationum tituli novi prodierunt per hos ultimos
annos non pauci prodeuntque paene continue; quos statim mecum commu-
nicare solet Brucii officiosa soUertia. Similiter inde ab eodem fere tempore
Eburaci in effodiendis fundamentis ad novam viae ferreae stationem extruen-
dam tituli aliquot in lucem protracti sunt argumenti partim minime vilis. Ea
igitur omnia una cum emendationibus quibusdam lectionum mearum et cum
illustrationibus titulorum ab aliis, veluti a Guilelmo Thompson Watkin,
114 ADDITAMENTA VOL. VII
prolatis in hoc primo voluminis septimi supplemento coniunxi. Viliora quo-
que, quae alibi solemus secludere, sepulcralia instrumenti titulos alia, exi-
stimavi statim proponenda esse cum reliquis. Ubi enim infrequentes sunt
tituli ut in plerisque Britanniae regionibus, illud ipsum quod omnino tituli
cuiusvis argumenti prodierint saepe non levis momenti esse ad quaestiones
gravissimas solvendas non ignorant doctrinae epigraphicae periti. Omisi
tantum vasculorum aliquot titulos Londinii et in vicinia^ item Isurii nuper
erutos; id enim genus peculiarem postulat retractationem , quae post vo-
lumina syllogae Gallicae et Germanicae edita maiore cum fructu institui
poterit.
Ad n. 1. Edidit etiam Gilbert survey o/ Cornwall p. 199, sed secutus
Borlasium.
Ad n. 12. Hacc videntur tantum in lapide fuisse
N E R o N I
CLAVDIO ci DIVI
E R M A N
EPOTI (S T
5 RONEPOTI DIV
ci CAESARI • AVG
R cs PlV • IMP • pTv • COS cs IV
S • C • V • M
Reliqua Gough aut eius amicus suppleverunt. Haec ita esse W. Th. Wat-
kin observavit, fortasse recte.
53 (ins. post n. 35). Sarcophagus marmoreus rep. a. 1867 in Clapton,
Superest versus tituli ultimus solus
MARITIMVS
Price transactions of the London and Middlesex archaeological socieiy 3
p. 196 (inde W. Th. Watkin archaeol journ. 31, 1874 p. 352).
Ad n. 63. Prope Aquas repertum esse aliquando, sed periisse postea titu-
lum, in quo nomen
alae Proculeianae
distincte scriptum fuisset, ex indicatione quadam manu scripta rettulit
W. Th. Watkin.
BRIT ANNIC AR VM. 115
54 (ins. ante n. 65). Rep. in Cirencester a. 1871.
SILVANO
SABIDIVS
M AXIMVS
W. Th. Watkin archaeoL joum. 31, 1874 p. 346.
Ad n. 67 — 71. Tituli n. 67 et 69 servantur nunc in museo Glevensi (Glou-
ce8ter)y n. 68. 70. 71 in museo Durocornoviensi (Cirencester) ^ ut monuit
W. Th. Watkin.
Ad n. 74. Servari nunc in Watercombe House^ Bislay, W. Th. Watkin
testatur.
Ad n. 75. Vitae spatium ita indicari contra morem
vuc(it) an(ni8) XX m(en8es) V d(ies) XXXVIIII
F. Buecheler in censura voluminis VII inserta ephemeridi littcrariae
lenensi a. 1874 p. 46 observavit, quam hic semel accuratius indico, infra
interdum memorabo. Sunt talia non nimis rara neque solemus ea curare
nimis sedulo, praesertim ubi de lectione non satis constat, ut in hoc ipso
titulo.
55 (ins. post n. 77). Prope Bristol a. 1873 in loco stationis Romanae
dictae the Sea Mills^ ad flumen Avon^ circiter m. p. l^ ab oppido, rep.
est fragmentum cippi.
protome
pueUae
cania gaUus
S P E S CJ
C S E NTl
Descripsi ex imagine photographa missa a. Car. Knight Watson et H.
M. Scarth. Scarth archaeol, journ, 31, 1874 p. 41.
Ut tituli vol. VII 58 et 134 ita hic quoque falso a nonnullis pro christiano
habitus est. Puella, cuius protome rudi opere exculpta est in cippi fastigio
una cnm cane et gallo conlusoribus olim, Spes fortasse dicta est non proprio
nomine, sed utpote pupula nomine adhuc carens defuncta spes parentum
vocatur, ut alibi infantes mortui deliciae appellantur et aliis eius modi vo-
cabulis.
116 ADDITAMENT A VOL. VII
56 (ins. post n. 77). Castor prope Peterborough , Northamptonshire, in ta-
bella lapidea parva rep. ad latus castrorum septentrionale.
MARTO
A. Trollope archaeol, journ, 30, 1873 p. 133.
Prodiit inde adhuc miliariura unum tantum Floriani vol. VII 1156.
Ad n. 83. Aram extare inde ab a. 1800 in Broome Park prope Canterbury
(the seat of Sir H, C Oxenden Bart.), sed prorsus evanidam W. Th. Wat-
kin mihi scripsit.
51 (ins. post n. 86). In Newburtjy Berks, urna sepulcralis repleta cineri-
bus reperta est inscripta
D o M
s JVl L
Gentleman*8 magazine 1837 m. Febr. p. 161 (inde W. Th. Watkin archaeol,
journ, 31, 1874 p. 346).
V. 1 D • M fuisse coniecit Watkin probabiliter.
Ad n. 88. Testimoniis adde hoc C. R. Smith assoc, journ, 2, 1847 p. 38.
58 (ins. post n. 91). Cantabrigiae in museo Fitzwilliam; dicitur reperta
esse Camuloduni.
CONSIDIA VENERIA
FILIA*V'A'III-D'XXX
CONSIDIA • NATALIS
MATER • V • A • XXXV
Museum Disneianum 1 p. 99 tab. 45 fig. 15 (inde W. Th. Watkin archaeol.
journ. 31, 1874 p. 346).
Novi, sed urbanam putavi.
59 (ins. post n. 93). Camuloduni rep. est a. 1850 pars dextra lapidis se-
pulcralis inscripta ita
D
AVR
AAI
Assoc, journ. 6, 1850 p. 446 (inde W. Th. Watkin archaeoL journ, 31,
1874 p. 346).
Ad n. 94. Edidit nuper denuo Llewellyn Jewitt gravemounds and their
contents (Lond. 1870 8.) fig. 327 (inde Archaeologia Cambrensis ser. IV
1, 1870 p. 349).
BRITANNICARVM.
117
60 (ins. post n. 98). Iscae. ^ A few years since an altar of reddish stone
hrought from Caerleon was sold at Thomas^s Auction Rooms^ on which I
read the initials
I • O • M
A. L K. gentleman^B magazine 1865 Oct. p, 234 (inde W. Th. Watkin
archaeoL journ. 31, 1874 p. 349).
Ad n. 103. Exemplum tituli paullo accuratius indagavit W. Th. Watkin
hoc:
10
in facie:
in latere:
N N
D D
A V G G
VIIII
GEN lO
LEG
KAL
OCO
PR GR
II AVG
EIML
IN HoNo
COS
REN MITV^
CVR
M V A/
FE /^
VRSO
m/
AGTae
L
EI IVS
sL
IPPO^^^
D D
10
Exhibetur ita apud G. W. Manby an historic and piciuresque guide
from Clifton through the counties of Monmouth Glamorgan and Brecknock etc.
(Bristol 1802 8.) in tabula ad p. 55.
Confirmantur hoc exemplo quae de imperatoribus et consulibus olim ad-
notata sunt. Titulum supra integrum esse apparet; legendum igitur n(umi-
nibus) Aug(ustorum) e. q. s. Faciei titulus inferior fortasse legendus: in
hono[rem] mil[it(um)] M, Vallerius] Fe[lix] m[iles] l[eg{ionis) eiusd(em) devo-
tus n(uminibus) Phil]ippo[rum'] d(onum) d(at)*
Ad cap. XV (p. 43 Cambriae oppida varia).
Loyentii situm prope Llandovery collocare nuper studuit Guil. Rees
Loventium, its geographical position and reasons for assigning it to Llun-
dovery, Archaeologia Cambrensis ser. IV 4, 1873 p. 113 ss.
Prope Caergwele iam a. 1828 reperta est ara Romana inscripta, cuius ta-
men nalla memoria servata est. Monuerunt hoc Lewisii lexicon topogra-
phicum Gambriae secuti W. Thompson Watkin Archaeologia Cambrensis
ser. IV 1, 1870 p. 341 et R, V. Kyrke ibid. 2, 1871 p. 97.
9
118 ADDITAMENTA VOL. VH
61 (ins. post n. 109). Iscae, in croasing the stile on the other side of the
Broadway, Mr, Evans pointed out to me a Roman terminus, used as one
of the capstones, bearing the inscription
TERMIN
Coxe history of Monmouthshire p. 82 (inde W. Th. Watkin 1. s. s. p. 349).
■
62 (ins. post n. 108). Iscae (Caerleon) rep. a. 1874, lapis centurialis; lit-
terae in tabella ansata inscriptae altae et graciies sunt.
CoH * I * iLVlTvrsA PEd
X
Ectypum misit Eduardus Lee, ex quo descripsi. Lege:
Coh(ortis) I o(centuria) Liviana, ped(es) XXX
D ultima vocabuli quod est pedes interposita est tribus x numeri.
63 (ins. post n. 117). Iscae, extabant in a bathing house belonging to Mr.
Butler. Lapides centuriales sunt, tituli scripti in tabellis ansatis.
a D CONDD b VIBI
FIII AD PROCIS
G. W. Manby 1. s. s. p. 287 (inde W. Th. Watkin 1. s. s. p. 347).
Fortasse fuerunt o(enturia) Co[meli Philjad^espoti) et Vibi Proc[li],
64 (ins. post n. 130). Iscae rep. et olim servata apud W. Manby; periit.
IV • L
IVL • CA • •
RIVS FIL •
V • ANN • XXV
5 OPTIO^AN^II
F • C
G. W. Manby an historic and picturesque guide from Clifton through the
counties of Monmouth Glamorgan and Brecknock etc. (Bristol 1802 8.) p. 286
(inde W. Th. Watkin 1. s. s. p. 347).
Lege Iul(io) [TiUano] Iul(ius) Ca^prayius jil(ius) — v(ixit) ann(is) XXV^
optio an(nis) II — f(aciendum) c(uravit),
Si recte lecta est, patris anni et condicio posita sunt loco non suo.
Optionem intellege fortasse centurionis leglonis secundae.
BRITANNICARVM. 119
65 (ins. post n. 130). Iscae^ in a wall belonging to Mr» Williams, currier,
D M
IVLIA
IVNDA
X
5 ANNO XXX
'Gentleman'8 magazine 59, 1789 p. 1072 et 69, 1799 p. 934 male (inde
ego ad vol. VII 124); G. W. Manby 1. s. s. p. 56 tab. fig. 4 (inde W. Th.
Watkin 1. s. s. p. 349). In Caerwent repertam esse dicit I. Seyer history
o/ BHstol (1821) 1 p. 134, errore.
Apparet diversam esse a. n. 124 et sic fere legendam: D, M, lulia \Iuc\unda
\v{\x{it^ anno(ji) XXX,
66 (ins. post n. 136). Iscae, fragmentnm.
AL
TR
G. W. Manby 1. s. s. p. 287 (inde W. Th. Watkin 1. s. s. p. 347).
Ad n. 142. Cacrnarvon, fragmentum in a wall of a field adjoining the
turnpike ro(zd, inscriptum
svc
R. C. Hoare Giraldus Cambrensis 2 p. 94 (inde W. Th. Watkin archaeol.
joum. 31, 1874 p. 350).
67 (ins, post n. 145). Tomen-y-Mur. Titulos n. 143 — 145 nuper descrip-
sit addito hoc nondum noto
p • cxxv
E. L. Barnwell Archaeologia Cambrensis ser. IV 2, 1871 p. 197.
Ad n. 148. 149. Descripsit nuper Guil. Rees Archaeologia Cambrensis
ser. IV 4, 1873 p. 116.
68 (ins. post n. 161). Viroconii a. 1867 duo fragmenta prodierunt,
a lapis inscriptus
CAAM
b pars parietis picti cum litteris
ARCA
Gentleman^s magazine a. 1867 Oct. p. 514 (inde Th. Wright Uriconium
p. 113 et W. Th. Watkin archaeol. joum. 31, 1874 p. 358).
9*
120 ADDITAMKNTA VOL. VII
Ad n. 167. Servatur in museo societatis archaeologicae Devensis in Chestery
ubi vidit W. Th. Watkin. Is* de eo rettalit loco indicato infra ad n. 69.
Ad n. 168 a. Ibidem vidit idem legitque ita
D E A B
MATRI
6VS
69 (ins. post n. 174). Chester, rep. on the Roodee (the Chester race course)^
in the course o/ the excavations for the new intercepHng sewer; lapis are-
naceus ruber, supra anagljpho ornatus. Servatur Devae apud societatem
archaeologicam.
Vir et puer in lecio recumbente»;
infra menMa adpoeita eetj in qua
lucema et vasa tria dittinguuntur
D M
FJ • CALLIMOR
PHI • VIX • AN • XXXXII
ET • SERAPIONI • VIX
5 ANN • III • M • VI • THESA
EVS • FRATRI • ET • FILIO
F • C
Archaeologia Cambrensis ser. IV 5, 1874 p. 260; W. Th. Watkin trans-
actions qf the historic society of Lancashire and Cheshire ser. III vol. 4, 1876
p. 69 sft. q. V.
2 FE traditur. 5. 6. fuit aut Thesa[l]us pro Thessalus aut, quod magis
crediderim, Thesaeus pro Theseus barbare scriptum.
Apparet titulum eiusdem omnino generis esse atque n. 174.
70 (ins. post n. 175). Devae, fragmentum tabulae marmoreae rep. a. 1863,
litteris bonis.
W. Th. Watkin archaeoL joum, 31, 1874 p. 352.
71 (ins. post n. 177). Littleborough, Notts^ ara rep. a. 1718; tituli supererat
versus ultimus solus
LIS • ARAM • D • D
Stukeley itin. curios. p. 89 (inde W. Th. Watkin archaeol, joum, 31,
1874 p. 352).
BRITANNICARVM. 121
72 (ins. post n. 178). In Melandra Castle rep. est fragmentum tabulae
magnae, qnod servatur in HolUngworth HalL Tituli olim fortasse lon-
gioris nihil snperest praeter initium
IMP
Assoc, journ. 7, 1851 p. 19 (inde W. Th. Watkin archaeol. journ. 31,
7S r^ ^^CkY
1874 p. 359).
73 (ins. post n. 178). Charterhouse-on-Mendip, Derbyshire, rep. a. 1875
in removing an old building; dimidia tantum pars servata est.
M cs
A V C
V O R E S
R CK FE€T
5 IV €NT e
0OROM A
O RM I P S A
IC»^R
H. W. Scarth ectypum misit.
V. 5 legi potest etiam lvceni vel ivceni. — V. 7 lectio non satis certa;
videtur etiam ita legi posse crmlps. a post s incerta est. — V. 8 prorsus
incertae lectionis.
Solutionem propono talem fere, sed dubitanter:
[Z)(«s)] M{anibu8) [C. Titio'] Auc\to fratri 8\uo Ee8[tituta so]ror /ecity mil{iti)
coh(orti8) IV cent{uriae) [Flavi d^omo Boma
74. 75 (ins. post n. 178). Charterhouse-on- Mendip^ una cum instrumentis
fodinarum plumbariarum reperta sunt fragmenta inscriptionum duarum
{two fragments of wrought sione with the letters well cut):
a DOM^O
SEPT^MI
h m
ri
FI
H. M. Scarth assoc. journ, 31, 1875 p. 142.
76 (ins. post n. 210). Reperta in llkley hoc saeculo ineunte; servabatur
apud the Eev, Mr, Care; hodie non extat.
D • M
PVDENTIS
lESSEI • MIL
LEG'II»AVG
Whitaker history of Craven ed 11 (1812) p. 218 (inde W. Th. Watkin
archaeol, journ, 31, 1874 p. 345).
V. 3 sine dubio male lectus; fuitne [*]es«e[r(am)]?
122 ADDITAMENTA VOL. VII
11 (ins. post n. 230). Anno 1874 Eburaci rep. in effossionibus ad stationeov
viae ferreae institutis. Statua parva lapidea, cuius caput periit, alta cir-
citer p. 2.
7iomo nudut ttatu cingulo
tantum cinctut, dextra {qua^
periit) haculumf sinistra
clave$ geren»
in basi inscripium est:
VOL • lKE]naeue et
D / aevof
AKl IA.N\\ 8 potuerunt
I. Raine (qui edidit in catalogo musei Eburacensis ed. YI 1875 p. 138)
et I. Wordsworth imaginem photograpbam et ectypum mihi miserunt.
Imaginem edidi et explicui in annalibus Bonnensibus fasc. 58 a. 1876 p. 147
tab. VIII.
Cogitatum est primum de supplementis hisce: D(eo) [m(agnoy\ Vol(u8iu8}
Ire^naeus] Arimani[o po8uii\\ sed v. 2 clare V litterae pars laeva in lapide
apparet. Unde legendum d(eo) [Aevol Vol(u8ii) Ire[naeu8 et\ Arimaniu[8 po-
^ueruntl. Deum enim esse Aeonem demonstrant similes eiusdem dei ima-
gines, quae extant; Arimanius autem hominis Persicae fortasse originis
cognomen esse posse consentaneum est, quanquam etiam deum illum Romae
cultum esse constat (C. I. L. VI 47 et III 3414. 3415).
78 (ins. post n. 234). Eburaci, rep. 1875 in effossionibus ad stationera viae
ferreae novam construendam institutis. In museo, ara rudis litteris malis.
d • E • o
G E N I O
L O C I
V • S • L • JVl
I.Raine^carfmy 1875 vol.2 p. 388 et in catalogo musei (ed.VI 1875) p. 138.
79 (ins. post n. 244). Eburaci a. 1875 fragmentum in museum inlatum
est, quod coniunctum cum fragmento altero a me edito n. 259 a, quocum
convenire mensura et forma demonstrant, hunc efficit titulum
1 M
^IL IVS
(IES6S
k • veT
L E gL ^V.M^
c aJ
P R I
I. Raine et I. Wordsworth mecum communicaverunt.
Lege et supple ita fere: [d(is)] M(anihu8) [M. Maydius [-. fil'] Cresces
. . . . a vet(eranu8) leg(ioni8) [ VI] Vic(tricis) Ca[eciliu8] Pri[mitivus] et M^an-
liu8 Victor heredes fecerunt].
BRITANNIC ARVM. 123
80 (ins. post n. 247). Sarcophagus lapideus rep. a. 1873 in via ferrea
prope Eburacum (near the Scarborough Railway Bridge), Servator ibi
in museo, litterae dicuntur esse malae.
D . M
FLoVI . BELLATORIS • DEC • COL • EBORACEN
VIXIT . ANNIS • XXVIIII • MENS • I
I. Kenrick, I. Raine (qui edidit in catalogo musei Eburacensis ed. VI
1875 p. 44), I. Wordsworth mecum communicaverunt.
Saeculo fere tertio Eboracum nominis formam pro Eburaco in usum ve-
nisse docuerat iam seviri coloniae titulus n. 248, qui eiusdem fere aetatis
est atque hic decurionis. — V. 2 fl///vi in lapide est.
81 (ins. post n. 249). Eburaci, rep. cum praecedente; tabnla lapidea non
magna. Servatur in museo.
M E M O R I A E
BASSAEI • IVLI
ani et /«LICIS FILI SVI
d V L C I S S I m I
I. Raine Academy 1875 vol. 2 p. 388 et in catalogo musei ed. VI 1875
p. 139.
82 (ins. post n. 251). Eburaci, rep. cum praecedentibus, columna lapidea
alta ped. 4.
H Y L L o
ALVMNO
CARISSIMO
I. Raine Academy 1875 vol. 2 p. 388 et in catalOgo musei ed. VI 1875
p. 139.
83 (ins. post n. 255). Eburaci, rep. cum praecedentibus, in urna plumbea
(a large ossuarium o/ lead); in latere tabella est sic inscripta
D • M
VLPIAE FELICISSIMAE
QJV AE VIXIT ANNIS
. . . MENSES XI DIES
5
Po«tterttNT VLPIVS FELIX ET
ANDRONICA
parenTES
I. Raine Academy 1875 vol. 2 p. 388 et in catalogo musei ed. VI 1875
p. 142.
Nomina eadem redeunt in titulis^ ut Raine observavit. Scilicet vulgaria
erant temporibus Traiani.
I
I
124 ADDITAMENTA VOL, VII
Ad n. 258. Eburaci in museo; fragmenta a et b coniungenda esse ita
vifcp • p • svA
/il • ET -l M • COSSJ
I. Raine et I. Wordsworth perspexerunt.
Noli autem cogitare de consulibus ; erat potius [ . . . pai]ri et M, Co8s[utio
. . .fratril vel similia.
Ad n. 263. Lapis extat in Aldboroitgh^ in Mr, Lawsons museum.
D • M •
F E L c V L E
C O I V G I
K A R ' S
C M P
F • CVR
I. Wordsworth descripsit legitque v. 2 feLc • vlp. Est potius
D(i8) M{anihus) Felicule coiugi karis^sime) C, M{anliu8?) P(rimu8?) /(a-
ciendum) cur(avit),
Ad n. 284. Servatur apud Thomam Henricum Dalzell in Clifton Hall^
Workington, Vidit et edidit in actis societatis historicae of Lancashire
and Cheshire ser. III vol. 4, 1876 p. 95 ss. in tab. fig. 2 W. Th. Watkin.
Legitur ut edidi; v. 4 tantum SANCtssi in lapide est et v. 7 ita in fine
mancus em ex decv .... Itaque de lalono Contrebi nominibus iam non
videtur dubitandum esse.
Ad n. 285. Lapis in Halton Hall olim servatus non comparuit. Nurae-
rum barcariorum v. 5 intellegendum putat W. Th. Watkin loco ad n. 284
indicato.
Ad n. 287. Octavium Sabinum huius tituli non puto diversum esse a G.
Octavio Appio Suetrio Sabino consule a. 214^ de quo egit Mommsenus
in hac epbemeride I p. 130 ss.; credo eum Britanniam rexisse sub
Alexandro.
Ad n. 289. Yide quae infra adnotabo ad n. 865.
Ad n. 292 (p. 72). Servatur nunc in Kendal in museo.
Ad n. 294. Y. 4 Brucii imago ita exhibet
P/OTVS
ut in lapide fortasse fuerit plotvs.
Bruce lap. p. 387 n. 749.
BRITANNICARVM. 125
84. 85 (ins. post n. 294). Arae duae in Brougham repertae, servantur in
Brougham Hall; ara prior alta est p. 2, lata p. 1 dig. 2, altera alta p. 1
dig. 8^^ lata dig. 11. Litterae utriusque arae videntur esse saeculi fere
alterius exeuntis tertiive ineuntis.
a DEO BELATVCAD b D E O
RO BACVLO PR BELATV
O SE ET SVIS V CA>RO • A
L S M V R O
5 SIVITVS
TINC-SC
EX CVNE
V A^ V I S
I VW V S
10 \ • JV \
R V M
Bruce lapid. p. 412 n. 806. 807.
a Deo Belatucadro Baculo pro se et suis v(otum) l^ibens) 8(olvit)
b Deo Belatucadro a muro? Si(liu8?) F[e]ft*sft*w[ws] s^ingularis) c^onsularis)?
ex cune(o) rum
a lectionis certae est; in b dolendum quod vv. 8 — 11, qui cunei nomen
continebant, plane confusi sunt. Latent fortasse equites Stratoniciani tituli
infra n. 86. Etiam versuum 5. 6 lectionem vel interpretationem, quanquam
in Brucii imagine omnino perspicui sunt, incertam esse vix est quod moneam.
Cuneus Frisionum Aballavensium memoratur in titulo n. 415 (v. infra p. 130).
Ad n. 296. Vv. 1. 2 soli exhibentur in Hodgsonis beauties of England
and Wales vol. 15 pars 2 p, 90 (inde Bruce lapid. p. 385 n. 745).
86 (ins. post n. 298). Prope Brougham castle a. 1874 i-ep. est arula la-
pidea alta p. 2, lata 1 litteris saeculi alterius quam maxime evanidis.
Servatur in Brougham Hall,
DEO MARTItf
V I / / V T / / O
A^R lANVARIVS
EX III S N ECLQ^
5 STRATONICIANo
R O M A V II I Ni
PRO SE ET SOVIS sic
Bruce lapid. append. p. 471 n. 941.
Lectionem frustra temptaverant Lord Brougham, Watkin, C. R. Smith,
Bruce; quam supra dedi Brucius proposuit a me indicatam secundum ec-
typa et imagines photographas. Sed scito eam minime certam esse. Co-
gitavi de interpretatione tali fere:
126
ADDITAMENTA VOL. VII
Deo Marti (sequitur cognomen dei aliquod barbarum) Aur(elius) lanua-
rius ex III (trecenario?) s(eniis)? n(umeri) e(quitum) Stratoniciano{rum) Roma
(i. e. domo Roma) v{ptum) [s(olvit)'] m(erito) pro se et souis,
Equites Stratonicianos aliunde non novi. Pro EX iii expectaveris sane ex ccc.
Observa diphthongiim in souis, qui clare legitur, eo certe tempore memorabilem.
87 (ins. post n. 300). • Tabula lapidea rep. et servata una cum titulo qui
praecedit; litterae videntur esse tertii fere saeculi.
p L V M A
LVNARId -
TiTVL POS
CoNIVGI
5 C A R I S I
M
Bruce lapid. append. p. 472 n. 942; B. Lewis proceedings o/ the soc.
of antiq, ser. II 6, 1875 p. 387.
Brucius lectionem a me propositam exhibet hanc, quam puto probabilem
esse propterea quod omnium quae propositae sunt simplicissima est,
Plum[ae] Lunaris titul(um) pos(uit) coniugi carisim(ae)
Quamquam nec Plumae mulieris nec Lunaris viri nomina mihi aliunde nota
sunt.
Ad n. 301 (p. 74). Servatur nunc apud loh. Beli in Appleby. Bruce
lapid. p. 386 n. 748.
88 (ins. post n. 302). Tabula lapidea magna longa p. 6 dig. 2, alta p. 2
dig. 3 , servata hodie huilt into the back of Clifton Hall; reperta dicitur
esse in Brougham» Litterae vix distinguuntur.
Victoria alata
stans paimam
et corollam
tenens
V I X L T O
COLIM POS
MIVLEG SVD
I I /
Victoria alata
staiM palmam
et coroUam
tenens
VCO S
Bruce lapid. p. 415 n. 816.
Apparet titulum fuisse imperatori fortasse dicatum a vexillatione legionis,
cuius legatus cum aliis ordinatis adscriptus erat, addita in fine anni indi-
catione. Singula restitui nequgunt.
BRn ANNICARVM. 127
89 (ins. post n. 303a). Rep. in Brotigham, servatur in Brougham Hall,
Cippns altus p. 3 dig. 9, latus p. 2 dig. 11, anaglypho ornatus non inele-
ganti, litteris saeculi alterius. Caput pueri deest; nomen eius fortasse
supra in fastigio cippi inscriptum erat.
Pmv stan$
paenula involutus
ANNAMORIS • PATER
ET RESSONA • MATER
F • C
Bruce lapid. p. 414 n. 813.
90 (ins. post n. 303a). Rep. in Brougham, servatur in Brov^ham Castle.
Cippus supra in fastigium desinens, altus p. 4 dig. 8, latus p. 3 dig. 2^;
. litteris saeculi tertii.
pinea
D M_
C RE S CE N T INV
S • VIXIT ANNIS ♦
XVIII « VIDARIS
5 PATER POSVIT
Bruce lapid. p. 414 n. 812.
Germanici homines multi in statione illa degebant; Annamoris RessonaVida-
ris nomina peregrina non Germanicae sed Celticae potius originis esse puto.
Ad n. 303« (cf. n. 1352 add. p. 314) Kirby Thore.
F I L lA
CRESC
I M A G
N I E R
Bruce lapid. p. 388 n. 752 ita rectius exhibet.
Legendum sine dubio filia Cresc^entis) ma^[i]r2i[/]«r(i).
91 (ins. post n. 303a). Rep. in Brougham, ubi extat built into the headway
of one of the upper galleries of the castle, Lapis altus p. 2 dig. 6, latus
p. 1 dig. 11; litteris saeculi tertii.
D CA
T I T I V s It,
VIXIT ANNIS
\S MINVS 2K PA^
5 FRATER TRVLV^
^_T
Bruce lapid. p. 415 n. 814.
Ita Brucii iraago; sed estne in lapide v. 1 d e m — v. 4 in. vs — v. 5
TiTVLVM? Ut fuerit D(is) M(jmihus) Titius M.. .. vixit annis [pl]us minus
XXX, pa\ter ei\ frater t^itlulum [p(psuerunt)'\?
128 ADDITAMENTA VOL. VII
Ad n. 309 (p. 76). Ara reperta est a 1837 in Whitley Castle (cf. Hodgson
hist. of Northumberland 2, 3 p. 432; Richardson table-book 4 p. 386).
D E o
a//ollinI
VII I V s
N I I C //CR
5 cOH ni NER
Bruce lapid. p. 381 n. 738.
Haec ita possunt suppleri: Deo A[p]ollini V[eiur]iu8 N , , . , or [m(ile8)
c]oh(orti8) III Ner(viorum). Gogitari etiam potest de c^uy^aiore) [c]ohortis
eius generis, de quo dixi ad n. 587, ubi curator aliquis alae II Asturum,
memoratur.
^-~-— ^— ^— — ~^~~~"~~~~"^^~~~^~'~~~~~~~~"~*"^~^~~^~"^~~"~~~^~~^~~~~^~^~~~~"~"~~"~— ~~~~^~""~"""^"^^""~""~"'~~^~^^^~"»
Ad n. 319.
y. 4 legendus est ita
to|^t[^t«6] domui divine ae[orum]
Ad n. 332. Extat at Nunnery prope Kirk Oswald, Bruce lapid. p. 406
n. 793.
Ad n. 335 (cf. add. p. 344) Arula dicitur reperta esse in Old Carlisle;
servabatur deinde in Lowther castle^ antequam in museum Britannicum
translata est. Brucii exemplum hoc est:
lOCMAT
VT A T M
COCIDO
T O A E A
AAIIA
Bruce lapid. p. 421 n. 826.
Uilde fortasse legendum : [D]o o Ma(rti) Tutati c» Cocid ts io be[ne] mer(enti),
Mars Toutates est in titulo vol. VH n. 84.
92 (ins. post n. 337). Ara rep. prope Old Carlisle; servat Miss Peat,
Greenhill, prope Wigton, Alta est p. 2 dig. 3, lata p. 1 dig. 2.
D E o
BELATVCA
DRO • SANCTO
AVR • TASVLVS
5 VET • V • S • L m
Bruce lapid. p. 424 n. 831.
Deo Belatucadro sancto Aur(eliu8) Tasulus vet(eranu8) v, s. l, [m,].
BRITANNICARVM. 129
Ad n. 345. Comparandum cum Brucii exemplum vetustius Hutchinsonis,
quod mihi ignotum mansit; unde ambo hic repeto.
Hutchinson: Bruce:
MO I o M o
ROSALV ROSALV
N N y M
V AVGV
5 EG lOV 5
OP O • PI E
M COIS ACOIVS
NS FCRM ^NSECRAV
Q- CL
W. Hutchinson excursions to the lakes^,2Sl; Bruce lapid. p. 418 n.819.
Initium videtur fuisse I{ovi) o(ptimo) Qapitolino) pro salute . . . Augusti
e. q. s.
Ad n. 353. Nomen quod esse traditur mablinivs secvndvs fuisse potius
M • ALBiNivs coniecit I. Wordsworth; probabiliter, potuit enim scriptum
esse sic m - asinivs.
Ad n. 370. Supra in arae fastigio faciei anterioris inter capita duo ma-
iora intra aediculam protome parva, ut videtur^ cernitur; nisi potius me-
rum ornamentum est^ veluti pinea. Infra uvae duae suspensae sunt.
Ad n. 386. 390. 394. T. Attium Tutorem, qui in his titulis nominatur^
notum iam esse ex titulo Solvae in Norico reperto C. I. L. III 5331
(= Henzen 5263) recte observaverunt Brucius lapid. p. 436 n. 858 et
Buechelerus in censura voluminis VII.
Ad n. 388. Basis cum anaglypho omnino diversa est ab ara lovis, ut
docet Brucii lapid. p. 431 n. 848.
93 (ins. post n. 389). Maryport, tabula lapidea (alta p. 2 dig. 7, lata p. 2)
rep. m. Dec. a. 1873 iuxta prioris effossionis locum^er loci dominum
Humphrey Senhouse^ ex posteris homini» eius inlustris, qui Camdeni
amicus fuerat. Utrimque ansae in formam parmae arcuatae sunt et ana-
glypho. opere ornatae.
lOVI OPTIM • MAXI •
CAPITOLINO
PRO SALVT'AN
T O N I N I • A V G •
5BII'POSTVMI
VS • ACILIANVS
PRAEF • CoH • T • DELM •
Bruce lapid. p. 449 n. 888.
Praefectus iam notus est ex titulis n. 367 388 400.
130 ADDITAMENTA VOL. VII
94 (ins. post n. 398). Maryport, Eodem quo arae reliquae loco duo praeterea
fragmenta prodierunt^ quae ad eiusdem generis aras videntur pertinuisse.
a c~o^ir\ b DiARi
TIRVNCl
Bruce lapid. p. 451 n. 897 898.
(Ad n. 415) Papcastle, Lapis insignis servatur nunc in Peiworth, SusseXy
quo eum transtulit ex Cockermouth Castle qui possidet Lord Leconfield.
Quia in Brucii imagine accurata aliquot litterae melius leguntur quam
in ectypo mecum olim communicato^ titulum integrum hic repetendum duxi.
Litterae sunt optimae.
VM ABALLAV
5 aMSIVMMILIP
P XIIII • KAL • T XIII KA
n8 • GoR • II T Po Mfeano p.C. 241.242
CoS . T ATtCo ff PREte
XTATo CoS • V • S • L . M
Bruce lapid. p. 456 n. 907.
V. 2 re vera ita legi ex imagine lithographa facta ab H. T. Wake (o/
Cockermouth) tum cum lapis inventus est W. Th. Watkin probat; homi-
nem enim illum rei ipsius prorsus ignarum fideliter omnia imitatum esse.
Sed utrum cv an ci, ce, cl, ct in lapide fuerit discerni nequit.
Apparet hic et in titulo n. 416 qui sequitur eiusdem anni non numerum
sed cuneum Frisionum Aballavensium noniinari (unde Aballavae situm prope
Papca&tle quaerendum esse observavi voi. VII p. 104) atque supplendum
esse ita fere:
\deo illi aram voverat ille t]eg{atus) Aug(usti) in c\u\neum Frisionum
Aballavensium Philipp(ianorum); XIIII kal(endas) et XIII kal(endas) No-
• • •••• •
v(embres) Gordiano II et Pompei[ano'\ co(n)s(ulibus) et Attico et Prelte^xtato
co(n)s(ulibus) v(otum) s(olvit) l(ibens) m(erito)
Philippianorum cognomen, quod postea erasum esse sed tamen adhuc legi
posse Bruce affirmat, cuneo non posse datum esse antequam Philippus im-
perator factus est apparet; unde voti titulum pdstea demum positum esse
credendum est. Quae proposui initii supplementa incerta sunt. Verba quae
sunt in cuneum certa videntur esse; num idem significent atque pro cuneo
valde incertum. Ceterum diebus XIV kal. Nov. armilustrium, XIV ad XI
kal. Nov. ludi Solis Romae celebrabantur (C. I. L. I p. 404).
BRITANNIC ARVM. 131
95 (ins. post n. 416). Rep. in Papcastle; lapis centurialis longus p. 2 altus
dig. 10.
D I VICTORINI
Bruce lapid. p. 457 n. 909 qui legit c(enturia) J(ulii) Victorini, fortasse
recte.
Ad n. 417. Edita est a Mannix et Whellan history and directory for
Cumherland (Beverley 1847 8). Bruce lapid. p. 453 n. 903.
Ad B. 440. Antistium Adventum legatum imperatoris M. Aurelii Augusti
ex titulo Batavo apud Brambachium C. I. Rh. 55 notum etiam Germa-
niae inferioris legatum fuisse, ut Buechelerus monuit, potui addere.
96 (ins. post n. 477). Urna sepulcralis rep. in Corbridge, servata quondam
in Alnwick Castle, inscripta
D • M • AVRELIAE ACHAICES *
Mackenziec history o/ Northumberland (Newcastle 1825 8.) 1 p. 453
(inde W. Th. Watkin archaeoL journ, 31, 1874 p. 350).
Fortasse non diversam esse a n. 1055 observavit Bruce.
Ad n. 481. In fine quae traduntur bE • s ita solvenda esse
die 8(oUs)
dubitanter proposuit Buechelerus; fortasse recte.
Ad n. 484. Extare quidem titulum m Hexham, sed repertum esse in
Northallerton, Torkshire N. E,<, ex libro quodam mihi non viso (Ingle-
dew the history and antiquities of Northallerton Lond. 1858 8., Appen-
dix, cuius paginae non numerantur) adnotat W. Th. Watkin. Dicitur
ibi prodiisse when cutting through the Castle Hills in i838 et videri the
upper part of a votive altar, ita autem inscriptum esse
IN s T AN E
E L A • H YR O
LEG • VI • V •
Unde apparet recte huc referri.
97 (ins. post n. 497a). In Southshields repertum est a. 1876 fragmentum
tabellae lapideae (longum m. 0,28) inscriptum litteris evanidis his
OCVLVS P P
Robertus Blair misit.
132 ADDITAMENTA VOL. Vn
98 (ins. post n. 497a). Lapis rudis calcareus repertus item in Southshields
a. 1876 longus dig. Angl. 14, altus et crassus 7. In facie anteriore infra
ad dextram incisae sunt litterae
AC
Robertus Blair misit.
Compara tegulam infra editam n. 1226. In a c litteris fortasse alae ali-
cuius nomen latet.
99 (ins. post n. 499). Ad Pontem Aelium (Newcastle-upon-Tyne) ex Tina
(Tyne) fluvio hausta est m. lunio a. 1875 ara haec operis elegantis:
NEPTVNO » LE
'^ tridens VI
P cum F
delphino
Bruce misit.
Neptuno le(gio) VI vi(ctrix) p(ia) /(idelis)
Operae a sextanis coUocatae in valli parte orientali extruenda frequens
memoria superest.
Ad n. &02b. Repertam esse Procolitiae ex Abbot Boman Wall (1849)
p. 26 demonstravit W. Th. Watkin.
Ad n. 513. In codice bibliothecae Bodleianae Ashmoh mss. 826 f. 37 ex
epistula quadam a. 1670 ad Dugdalium scripta a doctore Georgio Da-
venport (one of the chaplains to the now Bishop of Duresme) titulus ac-
curate describitur (lapis totus dicitur esse longus pedes 3 digitos 3, latas
digitos 20; tabella inscripta lata^est digitos 16), textusque bis additar
hic emendatior, ut apparet, quam qui adhuc innotuerunt omnes.
VICTORIA
Oeniut
XGG ALFE
Oenius
alatut
NO SEECO
rl CoS FELIX
alatus
M
ALA I AST
PRa
V. 3 scribitur ci ®, errore.
Legendum igitur Victoriae Augg, Alfeno Senecion[e'] co(n)s(ulari) felix ala
Ast(urum),
Senecioni pro casu sextu fortasse positum est barbare. Manifestum est,
alam ipsam felicem dictam lapidem dedicavisse (ut infra in n. 100 huius
additamenti); sed quid m et pra litterae signiflcent, quae iam non possunt
coniungi cum reliquis, ignoro; nisi fuit M(arciano) pra(efecto). Expectamus
cognomina alae imperatoria, veluti Antoniniana^, Ceterum in altero textus
exemplo omnino desunt. Observa Genios, non Victorias, in lateribus. Haec
mecum communicavit W. Th. Watkin.
BRIT ANNIC ARVM. 133
100 (ius. post n. 585). Cilurni effossa a Ciaytone a. 1875 in foro stationis.
Tabula lapidea est longa p. 2 dig. 4, alta p. 1 dig. 6.
/
«yALVIS AVGG 9
/ffiLIX • ALA • II • AST\^
A
homo galeatus vexiUum
ienens, in quo vocabula
virtua Augg.
imcripta 9unt
Bruce lapid. append. p. 472 n. 943 qui adnotat alteram G in vocabulo
AVGG utroque loco eradi coeptam esse. Idem accidit vocabulo [Antoninian]a.
Brucius non sine probabilitate propter titulam n. 585, in quo Antoninia-
nae cognomen item erasum est, cogitavit de Eiagabalo et Alexandro Au-
gastis. Alam II Asturum Cilurni in castris fuisse ad quintum usque sae-
culum notum est. Ceterum caput galeatum, quod infra superest solum,
utrum viri an mulieris fuerit dignosci nequit; illud probabilius est.
101 (ins. post n. 605, cf. n. 1353 1354). Ad turrim vallarem inter Cilur-
num et Procolitiam nuper per lob. Clayton effossus, lapis centurialis
litteris perquam rudibus.
AD A^ c I
P V D
Bruce ectypum misit, ex quo descripsi, in lapidarium autem suum non-
dum videtur inseruisse.
c^enturia) Adauc[ti{] Pud(^enti8)?
102 (ins. post n. 617). Procolitiae, ara rep. in parietinis villae rustioae ali-
cuius ad occidentem a statione sita. Alta est p. 1 dig. 2, lata dig. 8;
litteris bonis.
D A E • FCH.
VI T AL I S •
FE • C IT •
LIB • MER •
Bruce lapid. append. p. 465 n. 924.
Dae For(tunae) Vitalis fecit lib(ens) mer{ito)
Ad dae formam cf. C. I. L. VII 234. 273 et do pro deo ibid 181 751.
10
1
134 ADDITAMENTA VOL. VII
103 (ins. post n. 617). Procolitiae, arula rep. a. 1874 in media fere sta-
tione effossionibus a Cla^tone institutis. Alta est p. 1 dig. 8, lata dig. 8.
Litterae sunt malae.
G E N I o
H V V S L O
C I • T E X A N D
E T • S W I C
5 VEX'COHOl
n • N E RVI O R
V M
Bruce lapid. append. p. 466 n. 925 qui meam lectionem ex ectypo et
imaginibus photographis aegre deductam exhibet.
Lege: Genio hu\i\u8 loci Texand{ri) et Sunic(i) vex(illarii) cohor^tis) II
Nerviorum.
De Texandris (sive Texuandris) et Sunucis (sive Sunicis) monuit me
Muellenhoffius; conterranei enim erant Nerviorum a Plinio (n. h. 4 § 106)
inter reliquos Batavos nominati; vexillarii cohortis secundae Nerviorum,
quam Vindolanae in castris fuisse probabile est (vol. VII p. 129), ita di-
cuntur, ut pagits Vellaus et pagus Condrustis militantes in cohorte secunda
Tungrorum (VII 1072 1073) et quae sunt similia.
104 (ins. post n. 618). Procolitiae rep. m. Maio a. 1875 in effossionibus
a Claytone institutis. Ara alta ped. 2 dig. 6, lata ped. 1, litteris bouis.
Clayion: Bruce: ectypum:
M H R V A M I NIV /// / I Nl. V /
CL« V hiS clV i^ a s q^v n ^s
HCHICI //rchhci /rchici
VSLM VSLM VSLM
Clayton et Bruce miserunt descriptam, hic etiam ectypum subministravit.
Clayton ita legerat Minervae Q, Unias pr(aefectus) ch(ortis); Bruce adnotat
v. 2 V et N fortasse simplices esse litteras, a autem esse incertam. Fuitne
Quintus ,,rchici?
105 (ins. post n. 621). Procolitiae, fragmentum cippi rep. a. 1873 in effos-
sionibus Claytonis. Altum est p. 1 dig. 8, latum p. 1 dig. 2, litteris bonis.
L O NGIi
ni
B VC • C
ok
I Batavoru
m
Bruce lapid. append. p. 467 n. 928 qui supplevit.
Buccinator cohortis hic primus in Britannia prodiit.
BRITANNICARVM. 135
106 (ins. post n. 621). Procolitiae rep. a. 1873 in efTossionibus Claytonis.
Fragmentum cippi fastigiati altum ped. 1 dig. 8^, latum p. 1 dig. 4.
Bruce lapid. append. p. 468 n. 929.
Brucias recte supplevit, quae suppleri possunt; nomina enim signiferi non
facile qualia fuerint divinaveris. Cohors prima Batavorum Procolitiae in
castris erat.
107 (ins. post n. 621). Procolitiae, fragmenta tria cippi unius reperta in
effbssionibus Claytonis^ alta coniuncta p. 1 dig. 9^ lata p. 1 dig. 1.
itT". I • B A T
e jT • H I L AlO
JEREDES'F.C-
Bruce lapid. append. p. 467 n. 927.
Fuit ad hoc exemplum concepta: [dis Manihus illius, militis c6\h{prtis) I
Bat(avorum)\ [Titius e\t Hilario heredes /{aciendum) c(urarunt),
108 (ins. post n. 631). Procolitiae, rep. in effossionibus a Claytone insti-
tutis in suburbiis, ubi lapis facie inversa pro pavimento hypocausti fuit;
altus est p. 3 dig. 7, latus p. 2 dig. 9; litterae sunt saeculi alterius. Su-
pra anaglyphum erat viri in lectu recumbentis, apposita est mensa tripes,
cui cibi inpositi sunt; haec sola superest.
D M
AEL COIVNDO
ANMORVM XXXII
NOBlAnVS • DEC •
5 COl4VGI CARSsJVP
Bruce lapid. append. p. 466 n. 926. Videtur legendum ita:
D(is) M(anibus) Ael(iae) Com\{\ndo annorum XXXII Noh\t\lianu8 dee(urio)
coniugi car[{\ss[t\m(ae) p(osuit).
Sed V. 1 etiam Comudo, v. 3 Nollianus (aut LoWtanws?) legi possunt. Co-
hortes duas, alam nullam Procolitiae in castris fuisse novimus; unde cuius
alae homo hic decurio fuerit incertum est.
109 (ins. post n. 664). Prope Borcovicium in rupe lapicidinae vetustae
adversus castellum miliarium prope Cawfields extabat, sed postea de-
structa est.
l E G • VI
I. Clayton Archaeol. Ael. 4, 1850 p. 34 (inde Bruce lapid. append.
p. 469 n. 933).
10»
136 ADDITAMENTA VOL. VII
Ad n. 846. Lapidem re vera referendum esse ad Plumpton castle demon-
strat Bruce lapid. p. 410 n. 804.
Ad n. 865. Titulus non periit, sed servatur apud virum cl. Bryan Padget
Gregson in Caton prope Lancaster, ubi fuit inde ab a. 1830, quo anno
repertus est; deinde asportatus est Amboglannam.
Baines hist, of Lancashire 4 p. 487; Bruce lapid. p. 474 (add. ad
n. 383) q. v. indicatam a W. Th. Watkin, qui edidit in actis societatis
historicae o/ Lancashire and Cheshire ser. III vol. 4, 1876 p. 95 ss. et ad
eundem referenda esse docuit, quae attuli vol. VII p. 289.
V. 6 wi in lapide est.
Ad n. 906. In c • a latere custodem armorum Buechelerus coniecit pro-
babiliter. Titulus igitur ita legendus videtur esse:
d(isy M(anibus) Gemelli c(ustodis) a(rmorum) Fl(avius) Hilario s(ecun-
dus) h(eres) /(aciendum) c(uravit),
Ad n. 914. V. 6 ad Solvam Norici oppidum rettulit Buechelerus in
censura, recte puto. Itaque solvendum
Mart(i) Coc(idio) m(ilites) leg(ionis) II Aug(usiae) c(enturia) Sanciiana
c(enturia) Secundini d(omo) Sol(venses) e. q. s.
Ad n. 952. Septenarios trochaicos ita restituit Buechelerus in indice lec-
tionum aestate a. 1876 Bonnae habendarum:
[N^^onianus rfe[(f]ec[o].
sed daie* uite iura quarius suppleat votis fidem:
aureis sacrabo carmen mox viriiim litteris,
Nonianum legatum Britanniae provinciae vel certe celsioris dignitatis vi-
rum talem fere sententiam putat expressisse: vobis, o di certi, tribus annis
feiiciter in provincia aut aliqua cura peractis hoc munus dedico, sed date
ut qv^rtus plenam praestet votorum fidem pro re bene gerenda redituque
susceptorum. Sed verba quae ita traduntur vite iura frustra idem tentasse
se fatetur, praetura enim similiave nomina ablativo casn violare metrum,
nominativo discrepare cum quartus, interim tolerabile esse sed date ut per
plura quarius e. q. s. Ad v. 3 idem adnotat in sacrabo ultimam corripi,
viritim a viris ad res translatum etiam alias esse, hic autem numerum res-
picere militum quibus iste praefuerit, totque indicare sacros titulos. Litio-
ris quod traditur recte sine dubio idem emendavit memor Pliniani de pro-
nao Delphico dicti praecepta consecranda aureis litteris (h. n. 7, 119). Sed
viritim cur non idem esse possit atque pro virili parte non perspicio, tan-
tam autem promitti titulorum consecrandorum multitudinem, quantus mili-
tum etiam unius centuriae numerus, id probabilitatem excedere puto. Ce-
terum quo magis exiguas has carminis elegantis reliquias considero, tanto
densiore mihi videntur velari obscuritate.
BRITANNICARVM. 137
110 (ins. post n. 955). Netherhj^ arula alta ped. 1 dig. 7, lata dig. 10. Lec-
tio tam desperata quam in n. 955.
D I A I N JW
VSIVNVINV
3 I M ' * *
w/ I iTl j j j
II NSS\
5 VI S AI N|
I N IM I
Bruce lapid. p. 396 n. 768. Nolui omittere, quia fortasse olim ad ve-
ram lectionem poterit adduci. Cogitari potest de ara deae Nemesis.
Ad n. 960. V. 5 ita vslmf legit Bruce lapid. p. 395 n. 766.
111 (ins. post n. 970). Netherby^ ubi videtur reperta esse. Tabella lapidi
oblongo (longo p. 2 dig. 5, alto dig. 7), centurialibus qui dicuntur simili
insculpta, ad cuius dcxtram phallus longus dextrorsum erectus cernitur.
t N V I D I O
«lis jvenTvla
Bruce lapid. p. 402 n. 779. '
Legendum [i]nvidio[8]i8 mentula(m); scilicet invidiosi oculos avertere iuben-
tur a militibus, qui opus fecerunt, fascini signo, ne noceant. Cf. VII 204.
112 (ins. post n. 970). Netherhy^ ubi videtur repertus esse. Lapis longus
p. 1 dig. 7, altus dig. 7^.
D AE L AN I
Hutchinson Cumberl, 2 p. 535 tab. 3; Bruce lapid. p. 403 n. 782.
Cum in Netherhy lapides externos non paucos collectos fuisse constaret,
omisi ab Hutchinsone solo loco illi attributam; iam Brucii testimonio fides
habenda est. Ceterum in lapide puto esse D • aeLani.
113 (ins. ante n. 974). Rep. prope Bewcastle ad viam Romanam the Mai-
den Way in colli sito a statione versus septentriones, ara alta p. 1 dig. 8,
lata dig. 9^ litteris bonis.
D E o
sanct o
co c I D I
A N N IVS
5 VI C TO R
C ENTVR
L E G I O N 1«
E \ A
Bruce lapid. p. 380 n. 735.
V. 8 SEXTAE fuisse putat Bruce; sed neque ita perscribi solet legionis
nomen omisso victricis cognomine, nec fuisse sextam sextanosve ibi aliunde
constat; secundani tantum et vicensimani una cum cohortis incertae militi-
bus videntur opus castelli eius fecisse (cf. II 978 979),
138 ADDITAMENTA VOL. VII
Ad n. 974 (p. 163). Bruce lapid. p. 379 n. 732 vv. 2—- 4 ita exhibet ex
lapide exceptos
A viwc
FELICESSE
M VS
ut desit praenomen; recte puto. Sed e bis pro i positum in Felicessemus
fortasse ex solita in titulis eius aetatis inter i et e litteras similitudine ex-
plicandam.
Ad n. 977. Ab I. Maughan exceptam ex scheda inserta exemplo libri
Hutchinsonis, quod habuit Howard, Bruce lapid. p. 379 n. 733 exhibet,
similiter atque ego.
114 (ins. post n. 977). Fastigium arae rep. prope Bewcastle iuxta Kirkbeck
rivum, latum p. 1 dig. 6, altum dig. 11, litteris bonis.
Bruce lapid. p. 379 n. 734.
115 (ins. post n. 1139). Duntocher ad vallum Pii. In the dwelling house at
this place is a stone with some letiers upon it horsl. Lapis centurialis
videtur fuisse.
AFR o
Horsley Brit, Rom, p. 195 ScotL II a (inde Goughs Camden 4 p. 99).
Omisi casu magis quam consilio; visus enim erat christianis titulis ad-
scribi posse. Fortasse o{ceniurid) Fro\ntini\
Ad n. 1147 St. Hilary^ Cornwall^ in muro curtis ecclesiae. Titulum eva-
uidum a prioribus non recte lectum hic repetendum duxi.
IMP CAES
F L A V I
CONSTANTINO
PIO INVIC p. C. 337
5 C AE S C
D I V I
' CONSTANTI
P I I
AVG
10 FILIO
Ex ectypo misso ab loh. Maclean descripsit a. 1875 H. M. Scarth, qui
addit non videri lapidem bis fuisse inscriptum, sed caes v. 5 potius erro-
rem esse quadratarii.
BRITANNICARVM. 139
116 (ins. po8t n. 1160). Caermarthen, South Wales^ apud W. H. Barker
vicarium arae Romanae duae servabantur^ altera litteris carens, altera,
quae alta et lata est dig. 18, inscripta ita, videtur periisse.
BONO
RP
NATO
Beauties of England and Wales 18 (South Wales) [Lond. 1815 4.] p. 354
(inde W. Th. Watkin archaeol journ. 31, 1874 p. 344).
Quanquam ara dicitur esse formae cubitalis, tamen sine dubio miliiariis
adscribenda. Cf. VII 1166. 1187.
117 (ins. post n. 1162). Prope Dynevor iuxta Llandilo (sive Llandeilo,
Caermarthenshire^ Wales) a piece o/ an altar, the corner stone o/ a small
/arm lhwyd. Periit.
IMP c
M CL
TACITO
P F IN
5 VI C TO
A ^ G p. C. 27516
Ed. Lhwyd in epistula scripta e Llandilo a. 1697 Archaeol. Cambr. ser.
III 4, 1858 p. 346 (inde ser. IV 4, 1873 p. 130).
Non arae pars, sed miliarium videtur fuisse, quod me fugerat. Lege
imp(eratore) C{aesare) M. Cl(audio) Tacito p(io) /(elice) invicto Augusto.
Ad n. 1166. Edita etiam est in Proceedings o/ the British Archaeological
Association, Gloucester volume tab. 2 fig. 7.
Ad n. 1168. W. Th. Watkin archaeol. journ. vol. 33, 1875 p. 49 ss. ex
imaginibus photographis tribus, quas adiecit ligno incisas (nam ipse lapis
aut periit aut latet), ita legit:
IB POT CoS
I • P P ANA^IO^E
M P X
Nisi fallunt imagines, ut saepius fallacem experti sumus artem photo-
graphicam, concedendum est editori, in a Navione statiohis alicuius nomen
esse agnoscendum. Agnovit ille Ravennatis (5, 30 p. 430, 2) iter hoc:
Lindum colonia, Bannovallum, Nanione, Aquis^ Arnemeza, Zerdotalia,
Mando, Alicinca, Camuloduno. Ibi Navione editi habent; ut rationes geo-
graphicas concedamus convenire, tamen priusquam alia testimonia accedunt^
dubitare praestabit.
140 ADDITAMENTA VOL. VII
118 (ins. post n. 1169). Fragmentam milliarii rep. ad viam the Fosse dic-
tam prope Sex Ilill sive Seg^s Hill, a Ratis (Leicester) m. p. (Anglico-
rmn) circiter 15 (iV. N, E.) et servatum Ratis in museo; litterae hae
tantum leguntur
IMP
I. F. HoUings Boman Leicester (Leicester 1855. 8.) p. 42 (inde W. Th.
Watkin archaeoL journ. 31, 1874 p. 353).
Ad n. 1173. Extare adhuc in Lunecliffe (quae olim fuit Stoddy Lodge)
apud E. B. Dawson testatur W. Th. Watkin transactions of the historic
society of Lancashire and Cheshire ser. III vol. 4, 1876 p. 95 ss.
Ad n. 1175. Milliarium repertum in rivo Artleheck item adhuc extat ita
plane ut dedi apud B. P. Gregson in Caton prope Lancaster teste
eodem, quem ad n. 1173 indicavi.
Ad n. 1176. Titulum servari in Brougham Hall apud Lord Broagham
idem W. Th. Watkin significavit per litteras; de condicione vero eius
nondum quidquam indicavit.
119 (ins. post n. 1176). In Middleton, 3 ad 4 m. p. (Anglicorum) a Kirkby
Lonsdale, rep. est a. 1836 columna alta p. 5 dig. 8, quae ibi servatur
erecta a praedii domino Moore. Inscripta sunt haec tantum, nunquam plura:
M • P • LIII
W. Th. Watkin archaeoL joum. 31, 1874 p. 354.
I I ■ - - - - - - - ■ ■ - ■ — ■ - ,. — - ■- ■ - -.,--■■-■-■ - - —
Ad n. 1180. Titulum nuper examinavit I. W^ordsworth, qui numerum xxcs
in fine perspicuum esse adfirmat. Putat ille ea esse milia passuum a
vallo Hadriano ad hunc locum computata.
120 (ins. post n. 1195). Fragmentum privilegii alicuius militaris, quod omisi
in vol. VII propterea quod satis videbatur memoriae servatum esse in
vol. III p. 90 J, repertum olim in Walcot prope Aquas Sulis atque notum
ex Danielis Lysons exemplo tumultuarie descripto solo (Archaeologia
18, 1815 p. 438 et reliquiae Britannico - Roraanae I p. IV; unde habuit
Hauboldius n. 24) re vera diversum esse a reliquis Britannicis tribus nunc
Londinii servatis in museo Britannico H. M. Scarth mihi adfirmavit (cf.
liber eius 'Aquae Solis* inscriptus p. 36), qui addit cessisse illud ex loh.
Cranchii possessione in manus losephi Barratt alicuius, deinde in
Lilly librarii Londiniensis in Fleetstreet quondam degentis. Num recu-
perandi eius aliquid adhuc spei supersit ignoro.
BRIT ANNICARVM. 141
121 (ins. post n. 1205 1210 1211). Massae plumbi a. 1873 et 1876 reper-
tae at Charterhouse on Mendip^ in a field called tlie Town field.
a massa longa ped. 1 dig. 8, pondus est libr. Angl. 143.
liWP • VESPASIAN AVG a. 69-79
in latere:
BRIT • EX ARG • VE
h fragmentum simile:
IMP • VESPASIANI • AVG
c fragmentum longum ped. 1 dig. 3, latum dig. 3^^ crassum dig. 2.
IMP • VESPASIA . . .
d massa longa ped. 1 dig. 6, lata supra dig. 2^, infra dig. 8;
pondo libr. Angl. 223.
IMP • CAES • ANTONINI • AVG • ?II • P? a. 138/9
e fragmentum longum dig. 8, latum dig. 3^, crassum dig. |-.
imp, duor, Augg. A
\
NTONINI
€t veri ArmeniajlCOKVlA
H. M. Scarth ^^^oceedings of the societij o/ Antiquaries 1874 Apr. 16 et
assocjourn. 31, 1875 p. 138 s., idem in epistulis scriptis m. lulio et Octobri
a. 1876.
Massam d omnium quae adhuc repertae sunt pondo maximam esse recte
observavit editor.
Ad n. 1208. Ad ripam fluvii Carron in Caledonia rep. est a. 1850 eiusdem
massae exemplum, inscriptum, ut fertur, ita
IMP • CAES • HADRIANI • AVG • T • M • LV •
The Stirling Observer d. Sept. 15 a. 1850; M'Caul britanno-roman inscrip-
tions p. 47 (inde W. Th. Watkin archaeol. journ. 31, 1874 p. 354).
Ad n. 1212. Massam servari Devae in museo societatis archaeologicae et
ita inscriptam esse
CAESA»-!-^'' ^-ADOM
W. Th. Watkin testis est loco indicato supra ad n. 69. Is Saudonio
sive Sandonio mansionem a Ravennate (5, 31 p. 428, 17) indicatam intep
Devam et Mediolanium existimat intellegendam esse. Expectandum donec
exemplum aliquod massae eius integrum prodeat.
142 additamp:nta vol. vii
Tegulas has indagavit W. Th. Watkin archaeoL joum, 31, 1874 p. 356.
Ad n. 1224 e. Hilly Wood prope Woodcro/ty Nothampton shire^ rep. 1867.
LEG * IX • HIS
A. Trollope transactions o/theLincoln diocesan archaeological society a. 1868.
Ad n. 1225 c. Whittlebury, Northamptonshire, rep. a. 1822 exemplum simile
in duas partes fractum
LEG et xxw
Baker history o/ Northamptonshire 2 p. 73.
122 (ins. post n. 1231). In South Shields tegulae tres rep. sunt a. 1875
sic inscriptae
a
COH V G
h fragmentum tegulae latum dig. 5, altum 6, crassam 2.
R. Blair ectypum misit.
Punctum et a littera eleganter incisa sunt; infra o aut c inverse
conlocata videtur esse. Cf. supra n. 98.
Bruce et Robertus Blair miserunt.
Lege coh(orti8) V G{allorum), Cf. VII 1083.
Cohors V Gallorum sub Domitiano in Pannonia militans (vol. III p. 855
dipl. XII) ab Hadriano vidctur in Brita^iam deducta esse et in valli ter-
mino orientali conlocata. Sub Pio deinde fortasse in Caledoniam perrexit,
ubi memoria haec eius adhuc unica servata est.
Ad n. 1233. Tegulam repertam in Quernmore Park adhuc servari apud
Miss F/arington in Worden Hall testatur W. Th. Watkin loco supra
ad n. 1173 indicato.
123 (ins. post n. 1233). Tegula rep. a. 1865 in the sione screen o/ Berkeley
churchy Gloucestershire^ una cum fragmento similiter inscripto.
DEC • L • VI
Intellectual Observer vol. 7 p. 312.
124 (ins. post n. 1244). In parietinis villae Romanae prope Chelms/ord, Essex,
Cervi cum lupis pugnantes, litterae saepius repetitae, prorsus ut in n. 1244.
C- 1 • s
infra
a d A
F. Chancellor proceedings o/ the Essex archaeological society vol. 1 p. 59.
BRITANNIC ARVM. 1 43
125 (ins. post n. 1255). Filey, Yorkshire^ a. 1857 cum aliis reliquiis Ro-
manis repertum est fragmentum argillaceum (a hii of shale), a cuius altera
parte scariphata erat una cum lineis aliis^ quae nihil visae sunt signifi-
care, littera
Ab altera parte inscriptio erat versuum duorum, quorum hae litterae su-
pererant :
CAESAR. • SE
QVAM • SPE
Thom. Wright in ephemeride the Intellectual Observer a. 1865 Oct. p. 234
(inde W. Th. Watkin archaeoL journ. 31, 1874 p. 349).
126 (ins. post n. 1259). Callevae in tegula scariphatum
BIRGAI
vs
I. Wordsworth qui descripsit mihi misit atque edidit -4cac?my a. 1874
p. 434.
Birgaius nomen fuisse putat editor.
12*7 (ins. post n. 1263). Tessera ossea longa dig. circiter 5, lata l^, re-
perta intra sarcophagum effossum a. 1873 prope Eburacum in statione
viae ferreae, supra pectus defuncti. Supra et infra margo ornatus est;
a dextra foramen servatum. Litterae sunt elegantes saeculi alterius tertiive.
DOMII^ VICTOR
VINCAS FELIX
Descripsi ex imagine photographa a loh. Kenrick mihi missa; I. Raine
catalogus musei Eburacensis ed. VI 1875 p. 94 j.
Non christianam esse, ut fuerunt qui putarent, sed adclamationem ad
gladiatorem paganum directam monui inscr. Brit. christ. n. 13*.
128 (ins. post n. 1265).
a Londinii, rep. in Finshury m. Aug. a. 1874, servata apud S. M.
Mayhew, tessera rotunda eiusdem formae et magnitudinis atque
n. 1265, sed ex terra fictili rubra facta (unde alteram quoque
non lapideam fuisse sed fictilem suspicatur editor), inscripta
similiter litteris incusis, puncto supra F adiecto
•
F
VI
144 ADDITAMENTA VOL. VII
Tesserae fictiles similes apud eundem, emptae a possessore at the
sale o/ the effects of a Mr, Lucas, in Staffordshire; ubi repertae
sint, ignoratur. Inscriptae sunt ita:
b A
I
C B
VI
d c
VI
e tessera reperta in fovea campi, ut videbatur, Romani at Elmham,
Nor/olk, inscripta
D
VIII
H. Syer Cuming association journal 32, 1876 p. 65 ss. qui a — d vidit,
e autem sumpsit ex ephemeride the Gentleman^s magazine a. 1792 m. Mart.
p. 214.
a ad /rumentum, h ad argentum, e ad denarios, c d ad alias res fortasse
referendas esse proposuit editor, sed modestissima cum dubitatione.
Ad n. 1269 (cf. add. p. 313). Tesserarum plumbearum eius generis, cuius
duobus adhuc in Britannia locis solis, i. e. in Brough Westmorelandiae
et in Felixstowe ad litus Saxonicum exempla prodierunt, atque priore po-
tissimum loco magno numero (i. e. aliquot milium, ut adfirmavit W. Thomp-
son Watkin), mireris nondum plura publici iuris facta esse. A me com-
positis pauca nuper addidit H. Ecroyd Smith, reperta illa in Brough;
edidit ea Henricus Carolus Coote in actis societatis archaeologicae o/
London and Middlesex (jtransactions o/ the L. and M, archaeological society
4, 1873 p. 50 ss.; cf. revv^ archeologique 1874 vol. 2 p. 131). Sunt autem
haec :
41 F.CI (aut IDb) 44 CVlT — TVD
45 //VIR — ILM
46 M F — VCT
Accedit alterum ut videtur exempium tituli n. 1269, 3i. Ab altera tan-
tum parte scriptae sunt 4i 42. Ad 42 cf. 1269, i7.
43 Ala Seb(osiana), Val(^€rius) dec^urio)? Editor Ala Sab{iniand) legit;
minus probabiliter.
44 C(ohors) VI T(hracu7n)? cf. 1269, i5.
45 Est fortasse eadem atque 1269, n.
46 M.. . F. . Vict..?
42
M/
CAD
43
ALA
SIIB
VAL
DEC
BRITANNICARVM. 145
Optime autem idem Coote meritus est de interpretatione monumentorum
exiguorum neque vere spernendorum. CoUatis enim narrationibus in mar-
tyrum actis (Acta sincera ed. Ruinart ed. II Amstelod. 1713 p. 300) ser-
vatis, veluti in actis Maximilliani a. 295, plumba ea esse demonstravit sive
signacula, quae milites cum ad sacramentum adigebantur accipiebant atque
deinde portabant collo suspensa, scilicet ut cum sacramenti testimonio etiam
cuiusnam numeri sint sigillis istis declararetur. Nomina igitur numerorum
inde fere a saeculo tertio medio eis inscripta videntur esse. Itaque optan-
dum est quam maxime, ut accurata omnium eius generis tesserarum sylloge
paretur et edatur a doctis Britannis. Extra Britanniam ego frustra adhuc
similia circumspexi; qui nummorum veterum thesauros servant ex plumbo-
rum numero spreto in universum et in ultimis museorum angulis abdito
fortasse similia promere poterunt.
129 (ins. post n. 1269). Eburaci in effossionibus viae ferreae a. 1873 re-
pertum est sigillum plumbeum, quod secundum titulum inscriptum ad mi-
litem aliquem legionis nonae pertinuisse credunt.
I. Raine catalogus musei Eburacensis ed. VI 1875 p. 97 w.
Titulum non adscripsit editor; si recte lectus est, videtur plumbum hoc
esse antiquissimum eius generis, cuius exempla adhuc nota composui vol. VII
1269.
130 (ins. post n. 1294a). In ansa patellae aereae rep. in Caledonia prope
Ahergele, Denbighshire,
CA V
LVAM • NVS F
H. E. Smith proceedings of the historie soc, of Lancashire and Cheshire
ser. II vol. 9 p. 25 (inde W. Th. Watkin archaeol. joum. 31, 1874 p. 354).
131 (ins. post n. 1294 a). In ansa patellae aereae rep. saeculo proximo in
fluvio Withani.
C • ARAT
Philosophical iransactions, abridged edition vol. 18 p. 39 (inde W. Th. Wat-
kin archaeoL joum, 31, 1874 p. 354).
132 (ins. post n. 1298). Ai Wood Eaton^ Oxfordshire, a broken piece ofthin
metal, stamped with the letters
EDO
R. Hussey accouiU of the Roman road from Allchester to Dorchester •etc.
(Oxford 1841 8.) p. 38 (indeW. Th. Watkin archaeoljoum, 31, 1874 p. 357).
146 ADDITAMENTA VOL. VII
133 (ins. post n. 1298). In manubrio corneo, cui inbaerebat fragmentum
ferri alicuius, reperto in urna supra n. 57, litterae extabant
p • R* M
Gentleman^s magazine a. 1837 Febr. p. 161 (inde W. Th. Watkin archaeoL
joum, 31, 1874 p. 351).
134 (ins. post n. 1298). Manubrium gladii aereum rep. Iscae Dumnoniorum
{Exeter) dicitur ita inscriptum esse:
t MEFITI • T • EQj FRIS •
W. T. P. Shortt Genileman^s magazine a. 1836 Aug. p. 156.
Memini me titulum consulto 6misisse propter auctoris fidem sublestam.
A W. Th. Watkin monitus hic eum addo, ut si fieri potest indagetur quid
subsit.
Ad n. 1299 — 1307. Anuli hi inscripti praeterea dicuntur in Britannia extare.
a Dubris rep., signum ex metallo albo est.
HPAKAI
equ/us
AH t
h Camuloduni; servabat Lord Brayhrooke, Capita duo in auro, supra
I • M • P
c Ibidem; servabat idem. In gemma cum sphinge
GEPMIA
d In via Romana prope Whittlesey; signum ex auro
EYTOAM
e Procolitiae rep. a. 1871
MAT
RES
a ArchaeoL joum, 21, 1864 p. 263.
h Transactions of the Essex archaeological society 2 p. 63.
c Archaeol, journ, 10, 1853 p. 350.
d Gentleman^s magazine a. 1850 Sept. p. 296.
e. C. R. Smith in ephemeride the Builder Dec. 2 a. 1871.
Ex his W. Th. Watkin archaeol, joum. 31, 1874 p. 296.
BRITANNICARVM. 147
135 (ins. post n. 1318). Sigillum medici ocularii rep. prope the Ballast
Hole iuxta Biggleswade StaHon, aliquot m. p. versus meridiem a Sandy^
Bed/ordshire. Servat Londinii /. C. Lttcas, Esq,
a c • VAL • AMANDi C. Val{erii) Amandi
DioxvM AD REV^c dioxum ad reumaUc(d)
h CVALAMANDI C. Val(erii) Amandi
STACTWi A> CA stactum ad ca(liginem)
c c • VAL • VALENTiNi C Val(erii) Valeniini
DiAGLA^c POST kf i* diaglauc{iu) post imp(etum) lip(pitudinis)
d cvALWiNTihJ C Val(erii) Valentini
MiXTVM A> CL mixtum ad cl(aritaiem)
In superficie tabellae iuxta a scariphatum est Diox
iuxta b STAC
iuxta C DIAQI^VC
iuxta d MiXT
C. Knight Watson proceedings of the soc. o/ Antiq, ser. II 6, 1873
p. 39 88. (inde ego archaeol. Zeitung 31, 1874 p. 138 s.; I. Klein Bonner
Jahrb, 55/6, 1875 p. 132), qui recte omnino explicuit.
Emendatur inde lectio sigilli vol. YII 1318 c et d; ibi enim dioxum re
vera legi ectypa apud societatem servata monstrant teste Watsonio. Medi-
caminis proprietatem inlustravit Kleinius, quem vide.
136 (ins. post n. 1318). Sigillum ex lapide (drabcoloured limestone, some-
what like honey - stone) rep. a. 1873 in Leicester, High Gross Sireet; serva-
tur ibi in museo. Facies lapidis longa est dig. 2^. Inscriptum est lit-
teris optimis
C PAL •
GRACaS
accariphatum
est caput humanum
Descripsi ex ectypo ab A. W. Franks misso, qui edidit proceedings o/
the Society o/ Antiquaries ser. II G, 1875 p. 271 s.
Formam sigilli huius similem esse atque sigilli vol. VII 1308 observavit
Franks; unde fortasse hoc quoque attribuendum est medico alicui oculario.
148 ADDITAMENTA VOL. VII
137 (ins. post n. 1321 a). Eburaci in eifossionibus viae ferreae a. 1868
prodiit fragmentum tabellae laevigatae ex lapide fissili coloris viridis (a
portion of a finely polished tablet o/ green stone or slate)^ quae videtur in
marginem ligneum inclusa fuisse. Servatur Eburaci in museo dono Guil.
Greenwell canonici Dunelmensis. Scariphatum in ea est (rougly scratched)
CANDIDVS
I. Raine catalogus musei Eburacensis ed. VI 1875 p. 100 Z.
Videtur pertinuisse ad idem vel simile sigiilorum genus atque medicorum
oculariorum.
138 (ins post n. 1324). Signaculum aereum rep. Gamuloduni ibique ser-
vatum in museo.
BIOKNO
W. Th. Watkin archaeol, journ. 31, 1874 p. 355.
Novi, sed genuinum non putavi. Videbunt, qui iterum examinabunt^
139 (ins. post n. 1324). Signaculum aereum rep. alicubi in Oxfordshire; periit.
ELEPAV
I. E. Nightingalc exhibuit instituto archaeologico Britannico; W. Th.
Watkin archaeoL journ. 31, 1874 p. 355 edidit.
Vix recte lectum.
140 (ins. post n. 1332, e). In fragmentis amphorarum repertis a. 1876 in
Southshields haec sunt scariphata
a (BEk SIM
b \ VLES
Robertus Blair ectypa misit.
141 (ins. post n. 1332,6). Olla cretacea rep. Cantabrigiae in fundameniis
carceris; inscriptum erat in parte exteriore circa corpus oUae:
llllc • icc m/ia/pce
Gentleman'8 magazine a. 1802 Nov. p. 1000 tab. 2 fig. 1 (inde W. Th.
Watkin archaeoL journ. 31, 1874 p. 350).
BRITANNICARVM. 149
Denique falsarum quoque caput haec nanctum est supplementa.
25* (ins. post n. 4*). Viroconii rep. et alicubi in vicinia servata.
deabus
nymplus
britanniae
1. caractacus
cornavius
V. s. 1. m.
Proceedings of the Chesier archaeological society vol. 1 (1853) p. 430
(inde W. Th. Watkin archaeoL journ. 31, 1874 p. 358).
C. B. Smith apud Watkinum testatur, titulum esse so very fresh and
perfect et lapidem apparently so new, Garactacus Cornavius sane non eget
crisi severiore.
26* (ins. post n. 24*). Eburaci, rep. versus Dringhouses, signaculum fer-
reum argento inclusum; in parte anteriore facies hominis est et litterae
FLAVIVS • DOMI •
In parte aversa eques flagellum gerens et litterae
HOMO ET EQVVS
GentlemajiS magazine a. 1845 Sept. p. 302 (inde W. Th. Watkin archaeol.
joum, 31, 1874 p. 356, qui videtur pro genuiuo habero).
CONSPECTVS NVMERORVM
quibus tituli designati sunt in corporis inscriptionum volumine VII (C)
comparatorum cum numeris titulorum in Brucii lapidario septentrionali (L).
c.
292
—
L. 817
C. 301a
—
L.
C. 311
—
L. 742
293
302
—
809
312
—
743
294
—
749
303
—
811
313
—
740
295
—
808
303a
—
752
314
—
938
296
—
746
304
315
—
789
296a
744
305
—
750
316
—
939
297
-
306
750
317
—
788
298
—
745
307
—
318
—
790
299
—
810
308
—
739
319
—
797
300
309
—
738
320
—
792
301
—
748
310
-~.
741
321
_
791
11
150 ADDITAMEKTA VOL. VII
C. 322
L. 803
C. 370
•^M
L. 874
C. 419
— .
L. 727
323
—
794
371
—
860
420
—
725
324
—
799
372
—
861
421'
325
—
796
373
—
854
422
—
728
326
.^
802
374
—
853
423
715
327
—
800
375
—
850
424
716
328
795
376
—
855
425
—
718
328a
—
801
377
—
863
426
—
717
329
378
—
856
427
—
720
330
379
—
846
428
—
331
380
—
857
429
—
722
332
.»
793
381
—
862
430
—
726
333
^—
530
382
—
847
431
—
687
334
383
—
852
432
—
686
335
384
—
849
433
—
684
336
—
835
385
—
851
434
—
689
337
—
832
386
—
858
435
338
.—
822
387
—
859
436
—
676
339
—
836
388
—
848
437
—
678
340
. —
821
389
—
864
438
—
677
341
823
390
—
869
439
—
679
342
—
825
391
—
870
440
—
685
343
>—
824
392
—
872
441
—
681
344
—
827
393
875
442
—
688
345
—
819
394
—
865
443
—
692
346
—
829
395
—
867
444
—
691
347
—
828
396
—
866
445
—
699
348
—
830
397
—
868
446
—
700
349
— >
834
398
—
871
447
—
702
350
—
833
399
448
—
703
351
—
820
400
—
887
449
—
704
352
—
818
401
—
891
450
—
682
353
i—
841
402
451
—
683
354
—
839
403
—
892
452
—
541
355
—
837
404
—
884a
453
—
543
356
405
—
880
454
—
542
357
—
840
406
455
—
544
358
— .
838 '
407
—
881
456
—
545
359
m-~
911
408
—
879
457
—
664
360
917
409
—
882
458
—
665
361
—>
905
410
—
883
459
—
666
362
913
411
—
885
460
—
672
363
—
914
412
—
884
cf. 1344«!
364
912
412a
—
886
461
—
671
365
915
413
462
—
674
366
-^
916
414
—
893
463
p. 85
878
415
464
—
673
367
876
416
—
906
465
368
m^
877
417
903
466
369
873
418
904
467
BRITANNIC ARVM. 151
C. 468
_—
L.
C. 515
— L. 29
C. 558
^v»*
L. 83
469
—
516
—
26
559
—
84
4^0
—
669
517
—
33
559a
—
85
p. 97
—
637
518
—
34
560
—
86
p. 97
—
636
519
—
35
561
—
104
471
—
639
520
36
562
—
92
472
—
638
52 la
—
37
562a
—
93
473
—
642
5216
38
563
—
94
474
—
645
522
39
564
—
95
475
—
647
523
—
40
565
—
96
476
524
—
41
566
—
97
477
—
937
525
—
55
567
—
98
478
—
640
526
—
42
568
—
99
479
527
—
43
569
—
100
480*
—
659
528
—
50
570
—
105
481
—
656
528a
—
44
571
—
87
482
—
660
5286
—
45
572
91
483
—
658
529
—
46
573
—
89
484
—
662
530a
—
54
574
•
88
485
—
661
5306
46
575
—
90
486
—
10
530C
—
47
576
—
101
487
—
4
531
—
52
577
—
108
488
—
5
532
—
53
578
—
107
489
—
8
533a
48
579
111
490
6
5336
—
49
580
—
112
491
—
7
534
—
51
581
—
110
492
—
9
535
582
—
109
493
—
1
536
—
56
583
—
113
494
—
2
537
—
28
584
—
122
495
—
106
538
—
30
585
—
121
496
—
537
539
—
31
586
—
123
497
540
—
32
587
116
498a
—
538
541
—
63
588
—
117
4986
—
539
542
—
62
589
—
120
499
—
12
543
590
—
118
500
—
11
544
—
65
591
—
146
501
—
13
544a
—
61
592
—
124
502
—
14
545
—
70
593
—
125
503
—
20
546
—
71
594
—
126
504
—
21
547
—
73
595
—
505
—
17
548
— -
75
596
—
139
506
—
16
549
—
76
597
—
127
507
—
23
550
—
74
598a
—
128
508
—
19
551
—
81
5986
—
129
509
—
18
552
—
77
599
510
—
22
553
—
80
600
—
130
511
—
24
554
—
79
601
—
131
512
—
25
555
—
78
602
—
132
513
—
27
556
603
—
133
514
m^
16
557
_
67
604
.1—
134
11
152 ADDITAMENTA VOL. VII
C. 605
L. 135
C. 652
•
L. 186
C. 701
~—
L. 257
606
^
138
653
702
—
250
607
-~
143
654
—
703
—
251
608
«—
136
655
—
181
704
—
244
609
^
142
656
705
—
245
610
—
147
657
706
—
246
611
•™^
145
658
—
194
707
—
248
612
—
140
659
708
—
247
613
—
144
660
—
199
709
254
614
—
137
661
—
200
710
615
—
141
662
—
201
711
—
253
616
—
119
663
—
202
712
—
255
617
—
153
664
—
203
713
—
260
618
—
154
665
—
204
714
619
—
155
666
—
205
715
—
262
620
667
—
210
716
—
264
620a
-—
158
668
—
211
717
—
266
621
—
157
669
—
212
718
—
265
622
—
161
670
—
213
719
—
267
623
—
159
671
—
214
720
—
268
624
—
160
672
—
215
721
—
269
625
—
162
673
—
216
722
626
—
163
674
723
—
258
627
—
164
675
—
217
724
—
259
628a
—
165
676
—
218
725
—
274
628&
—
166
677
219
726
—
275
629
—
167
678
—
220
727
278
630
—
169
679
—
221
728
—
277
631
—
168
680
—
225
729
—
276
631a
—
932
681
—
223
730
—
284
632
—
193
682
•
731
—
286
633
—
187
683
—
222
732
—
285
634
684
—
226
733
635
—
179
685
—
224
734
636
—
177
686a
—
227
735a.
h —
290
637
178
686&
—
228
736
—
292
638
—
173
687
—
229
737
639
—
176
688
738
—
293
640
—
172
689
—
209
739
282
641
—
175
690
—
196
740
—
283
642
—
182
691
—
195
741
—
289
643
—
184
692
—
198
742
—
287
644
—
183
693
—
197
743
—
281
645
—
189
694
744
—
298
646
—
190
695
—
206
745
—
309
647
—
191
696
—
207
746
—
310
648
185
697
—
208
747
—
308
649
698
748
—
301
650
—
675
699
749
—
302
651
—
180
700
750
~~*
304
BRIT ANNIC AR VM. 153
C. 751
L. 934
C. 801
j ,
L. 376
C. 850
L. 457
752
296
802
374
851
753
—
297
803
—
373
862
—
398
754
—
299
804
863
755
300
805
—
371
854
—
399
756
—
305
806
—
357
866
757
—
307
807
—
358
866a
—
407
758
—
303
808
—
354
8566
—
408
769
—
306
809
—
350
867
403
760
—
316
810
349
868
—
404
761
—
320
811
367
859
—
405
762
319
812
—
361
860
763
318
813
—
355
861
764
—
315
814
—
362
862
765
—
314
815
—
356
863
—
409
766
—
317
816
—
348
864
—
401
767
—
311
817
364
865
—
383
768
—
313
818
—
351
866
382
769
—
295
819
—
352
867
—
384
770
820
—
369
868
—
380
771
821
—
363
869
—
388
772
822
—
360
870
773
—
327
823
—
353
871a
411
774
—
328
' 824
366
8716
—
412
775
—
337
825
—
366
871c
—
413
776
336
926
—
369
871d
777
—
331
827
871e
—
414
778
—
334
828
—
378
871/
—
410
779
—
333
829
377
871^
416
780
—
335
830
—
370
872
—
402
781
—
338
831
—
372
873
—
435
782
—
344
832
—
381
874
—
434
783
833
—
386
876
—
440
784
_-
339
8336
387
876
—
433
785
—
341
834
877
—
426
786
—
342
835
—
374
878
427
787
—
345
836
—
385
879
—
424
788
-i—
346
837
—
368
880
—
425
789
_-
340
838
—
389
881
—
428
790
—
343
839
882
423
791
840
390
883
— ■
429
792
—
330
841
—
391
884
430
793
^
321
842
394
886
—
431
794
— —
322
843
393
886
—
432
795
844
—
395
887
441
796
845
—
392
888
—
438
797
.—
323
846
—
804
8%9
—
437
798
—
329
847
—
396
890
—
436
799
—
324
848
—
397
891
—
443
800
_
375
849
—
406
892
154 ADDITAMENTA VOL. VII
C. 893
—
L. 439
C. 941
^
L. 514
C. 989
L. 593
894
—
449
942
517
990
595
895a.
b —
451
943
—
509
991
—
590
896
445
944
—
516
992
—
596
897
—
465
945
993
597
898
—
455
946
529
994
606
899
899a
'■ '
456
464
947
—
r522
\523
995
996
—
558
603
900
—
458
948
520
997
—
604
901
—
460
949
—
526
998
—
607
902
949a
527
999
608
903
461
950
—
521
1000
—
610
904
—
462
951
—
528
1001
—
627
905
—
463
952
1002
628
906
—
446
953
—
764
1003
—
626
907
447
954
—
763
1004
629
908
—
448
955
—
769
1005
—
594
909
956
—
761
1006
910
957
—
762
1007
—
630
911
452
958
765
1008
—
632
912
—
469
959
—
767
1009
—
611
913
—
470
960
—
766
1010
633
914
—
478
961
770
1011
622
915
—
479
962
—
783
1012
-—
624
916
—
499
963
1013
619
917
964
772
1014
—
616
918
—
459
965
—
774
1015
—
620
919
966
—
776
1016
—
618
920
—
480
967
777
1017
—
612
921a.
6 —
505
968
778
1018
615
921c
—
506
969
1019
617
922
—
• 468
970
1020
609
923
971
1021
—
623
924
—
488
972
771
1022
621
925
487
973
—
773
1023
625
926
486
974
732
1024
613
927
490
975
730
1025
—
614
928
489
976
—
731
1026
929
498
977
—
733
1027
930
496
978
—
736
1028a
—
631
931
497
979
—
737
p. 178
555
932
—
495
980
605
1029
534
933
981
936
1030
—
552
934
512
982
600
1031
—
553
935
—
513
983
—
601
1032
i~
549
936
511
984
602
1033
—
548
937
—
507
985
599
1034
—
547
938
—
518
986
—
598
3035
546
939
515
987
—
591
1036
—
554
940
508
988
"
592
1037
^~"
551
BBITANNICARVM.
155
C. 1038
__
L. 550
C. 1058
__
L. 562
C. 1285
__
L. 535
1039
—
557
1059
—
563
1286
652
1040
—
559
1153
747
1287
—
651
1041
—
567
1166
—
261
1289
—
453
1042a
569
1176
815
1291
—
416
1043
—
568
1178
—
843
1299
—
536
1044
—
570
1186
69
1300
—
655
1045
—
571
1188
326
1329
—
908
1046
—
572
1190
—
450
13386
—
152
1047
1193
—
p. 3
1344
798
1048
1194
—
p. 5
13446
—
719
1049
574
1195
—
p. 6
1345
657
1050
573
1223(1
—
72
1346
—
922
1051
—
575
1223A
—
649
1347
931
1052
—
576
1223*
—
577
1348
—
379
1053
1228
—
288
1350
—
643
1054
560
1229
—
670
1349
—
634
1055
—
565
1232
—
894
1350a
—
653
1056
—
561
1234
—
721
1353
—
923
1057
—
564
1248
—
501
Aem. Hubner.
SENATYS CONSVLTVM FACTVM DE
CYZICENIS
INTER A. CXXXVIII— CLX.
I
n hac ephemeride (2, 271 seq.) cum nuper Wilmannsius noster proposue-
rit senatus consultum a. 138 omnium ad id usque tempus in aere lapideve
repertorum recentissimum, huic, quod Africa nobis restituit, iam supervenit
alterum ex. Asia etiam recentius, quod illi statim placet adiungere, cum
praesertim Newtoni quique cum eo museo Britannico praesunt officiosa se-
dulitas ectypum eius tituli optimum subministraverit.
Prodiit lapis nuper ex Cyzici ruinis, unde translatus est Londinium in
museum Britannicum. Edidit eum ad ectypum a Tito Carabella missam
Georgius Perrot in eph. Bevue archiologique vol. 31 (1876) p. 350 — 353.
Superest principium tantum et hoc quoque pluribus locis hiatibus interrup-
tum; nihilominus utilia quaedam inde intelleguntur.
«^c^_d«^£pSTVLATIONE • KYZICENOR • EX ASIA
QVI DICVN' VT • CORPVS • QVOD APPELLATVR NE
• ON ET • HABEN* I N CIViTaT) SVA AVCTORITATE
amplissimi o |RD l N I S C O N F I R JVl E T V R • SCrI
5 hendo ad/ue^WN' • M • AELIVS • ImP • TlTl AELI
h a d r i a n i anJTONINI • F • PAP • AVRELIVS • VE
ru8 / S • M • F • GAL • VERVS • M HOSIDIVS
M i"^ getfA •M • ANNIVS • M • F • GAL • LIBO Q^^
POMPi' /Q^- F • HOR • BASSIANVS • L • FL • L • F •
10 QVIR • IVLIANVS • L • GELLIVS • L • F • TER • SEVERVS •
Q_ • SENTENTIA • DICTA • AB • APPIO GALLO
COS • DESIG • RELATIONE • Ilil • CONCEDEITE
I M P • C A E S.ore^Tifo" a ELIO HADRIANO AN
T^nino aug. pio >v MII • RELATIONE SVA
15 kfjziceripS • EX • ASIA
quo9 neoa oV P E L L A N T
SENAT. CONS. FACT. DE CYZICENIS. 157
Supplementa quae adscripsi sunt fere Perrotiana exceptis iis de quibus
infra monui. Yideamus autem primum de soUemnibus, deinde de personis,
denique de ipsa re.
V. 1 Perrotus [S, c, de condi]tione Kyzicenorum non recte; id enim
vocabulum pcr c scribendum fuit. Immo in ectypo mihi misso cum de-
prehenderim )STvlatione, certo efficitur fuisse in lapide [s • c • de • p]ostv-
LATiONE, quo hlatus iuste expletur. Similiter senatus consultum Africanum
supparis aetatis incipit s^enatus) c(on8ultum) de nundinis saltus Beguensis . . .
descriptum et recognitum cet., videnturque eiusmodi praescriptiones ab anti-
qaiore consuetudine abhorrentes hac aetate inter sollemnia receptae esse.
Eo nomine autem differunt duo haec senatus consulta, quod petitio, de qua
senatus decernit, in Africano secundum usum antiquum in ipsum tenorem
consulti receptum est : quod . . . consules verba fecerunt de desiderio amicorum
Lucili Africani c. v., qui petunt, ut cet^ in Asiano hoc consultum praecedit:
qui dicunt^ ut cet. Inde item explicatur quae sine causa Perrotum offen-
dit particula ut post dicendi vocabulum; ea enim legitima est, ubi id ad
iubendi petendive significationem deflectit, ut exempli causa legitur apud
auctorem ad Her. 4, 50, 63: ei dicit in aurem ut domi lectuli sternantur.
Praescriptionis capita duo quae sequuntur in Africano de descriptione
et recognitione , item de loco senatus consulti facti in Cyziceno omissa
sunt. Sequuntur in utroque nomina eorum qui scribendo adfuerunt, habent-
que duo senatus consulta hoc proprium, quod in utroque adhibentur testes
septeni, in his autem bini extremo loco nominati quaestores sunt. Nam
quod Wilmannsius cum illud edebat recte in incerto reliquit (p. 277), ille
numerus utrum casui tribuendus sit an communis lex de septem testibus
adhibendis ea aetate ad ipsa senatus consulta pervenerit, id post alterum
consultum prolatum iam videtur ita diiudicatum, ut haec sententia ob-
tinuerit.
De quaestoribus autem quod ipse dixi 1. c. p. 283, egregie hoc secundo
consulto confirmatur. Perperam Perrotus litteram singularem a qua incipit
V. II Qj quod significare sibi persuasit; nam neque eiusmodi notatio recepta
est nec recte sic procedit oratio, cum particula quod ita plane abundet.
Ceterum cautius in senatus consulto Africano littera Q_ utrique eorum qui
postremo loco nominantur adscripta est quam semel ponitur in Cyziceno,
cum ita ex hoc ipso non appareat, utrum quaestor legendum sit an quaesio-
res et hoc posito quatenus pluralis is perveniat.
lam subicitur relatio, de qua senatus decrevit; sed recedit ca a forma
consueta. Scilicet cum senatus consultum incipere soleat a relatione ma-
gistratuum (quod consules verba fecerunt), sequantur sententiae ita contrac-
ae, ut singularum mentio nulla fiat, sed summa per capita declaretur
(cum illa ita se haberent)^ denique veniat ipsum decretum (placere senatui),
hic e contrario refertur praeter locum, quo haec quaestio eo die in senatu
tractata est, sententia eius qui primus censuerit cuique probabile est reli-
quos adsensisse. Comparari poterunt municipalia decreta quaedam (v. Huebner
de senatus populique R. actis p. 27), maxime Tergestinum vol. V n. 532,
158 MOMMSEN
in quo rationes decernendi exponuntur praemissis verbis primo censente illo,
item Aquileiense vol. V n. 961, cui in fine adscriptum est prim(u8) cens^uit)
ille. Similia tamen haec magis sunt quam paria, videturque quod pro sen-
tentia dixit is qui primus censuit in hoc consulto enuntiatum esse per ac-
cusativum cum infinitivo pendentem a diccndi vocabulo; nam extrema
V. 14 seq. sic fere apparet formata fuisse se in relatione sua priore dixisse
Kyzicenos ex Asia ut eorum quos neos appellant corpus auctoritate amplis-
simi ordinis confirmetur iure requirere sihi videri, At plane novum est in
eiusmodi decretis, quod quo loco senatus inter eius diei res actas hanc pe-
titionem expedierit enuntiatur itemque adicitur quartum locum ei datum
ess^ concedente imperatore. Ita tandem aliquando illustratur quod adhuc
plane obscurum fuit ius tertiae, quartae, quintae relationis imperatori per-
missum, de quo iure quae apud auctores reperiuntur composui in iuris pu-
blici vol. 2 p. 837. Et hoc quidem satis ibi mihi videor demonstravisse
ius relationis non pertinuisse ad imperatorem praesidentem , sed eo dato
constitutum esse, quid fieret si absens ipse de scripto relationem ad senatum
faceret: scilicet id cum alii magistratui nulli liceret ipsi ita permissum est,
ut ad certum numerum eiusmodi relationes ei concederentur. Hoc tamen
ignorabatur item adiectum esse de iis relationibus ad eum usque numerum
ut ante reliquas omnes senatus decerneret; qna de re post inventam sena-
tus consultum Cyzicenum iam satis constat.
Septem testes qui nominantur sunt hi.
1. M. Aelius imp, Titi Aeli [Hadriani An\tonini /. Pap. Aurelius Ve-
[rus], scilicet Marcus Caesar patre vivo inter a. 138 et 161. Patrocinium
quoddam Cyzicenorum apud eum domumque eius fuisse non sine veri
specie conicietur, cum praeterea laudetur eiusdem Marci Augusti facti oratio
Cyzicena (Fronto ad Anton. ep. 1, 2 p. 99 Nab.) et praeter ipsum Marcum
patruelis certe eius Annius Libo, fortasse etiam Annius Verus nescio qui item
Marco sanguine coniunctus inter testes senatus consulti recenseantur. —
Notanda est tribus^ quae ut in senatorii ordinis viris in universum raro
enuntiatur, ita nusquam praeterea quod sciam imperatori domusve impera-
toriae cuidam attribuitur; hic autem omitti non potuit, cum in senatoribns
qui scribendo adessent sollemnis esset. Tribus ea cum Papiria sit, inde
videtur recte colligi familiam imperatoriam, ex qua Marcus fuit, oriundam
esse ex municipio aliquo ei tribui adscripto; idque vere ita se habet. Nam
princeps eius familiae Nerva fuit civis Narniensis (Victor epit. 12); Nar-
nienses autem in Papiria tribu fuisse efficitur ex titulo Henzeni n. 5129 et
laterculo militum urbanorum nuper reperto vol. VI n. 3884. — Deinde recte
huc referemus quae biographus Marci c. 10 narrat: semper cum potuit inter-
fuit senatui, etiamsi nihil esset referendum^ si Romae fuit^ si vero aliquid re^
ferre voluit, etiam de Campania ipse venit . . . neque umquam recessit de curia^
nisi consul dixisset: 'nihil vos moramur, patres conscripti\ etsi haec magis
de principe quam de Caesare scripta esse videntur. Erravit me iudice
Perrotus, cum sibi persuasit haec animi civilis documenta non potuisse edi
a Marco nisi in ipsa adulescentia et propterea consultum refert ad annos
SENAT. CONS. FACT. DE CYZICENIS. 159
Pii priores. Nulla enim causa est, quae Marcum ad tribuniciae potestatis
fastigium iam a. 146 provectum, deinde vero ad patris mortem usque eundem
locum obtinentem a senatoriis oMciis arcuerit, modo ea in se recipere vellet.
2 8 M, f. Gal, Verus qui fuerit, nescio; nam de Pii socero,
avo Marci M. Annio Vero consule ter cogitari non poterit, quamquam ad a.
usque 138 eum constat advixisse (vita Pii 4). Ad ipsam Marci familiam
hunc hominem nihilominus ut referamus praeter cognomen tribus quoque
suadet, de qua dicemus ad nomen quartum.
3. M, Hosidius M, f, A , , , [Get\a item ignotus descendit fortasse ex
Cn. Hosidio Geta consule inter a. 41 et 46 (v. quae dixi in actis minori-
bus soc. Saxonicae a. 1852 p. 276), qui cum coUega senatus consultum
fecit de aedificiis non diruendis.
4. M, Annius M, f, Gal, Libo videtur esse Marci patruelis,' scilicet
filius patrui eius cognominis consulis a. 128, is qui legatus Syriae periit
a. 165 (vita Veri c. 9). Tribus Galeria apta est; nam Annius Verus huius
familiae princeps ex Succubitano municipio ex Hispania factus senator est
(vita Marci 1); Succubi autem oppidura quamquam proprie ubi fuerit tra-
ditum non habemus, Hispaniam magna ex parte in Galeria censam esse satis
constat. — Borghesius tamen in fastis ineditis nomina diversa posuit, scilicet
pater ad a. 128 ibi appellatur L, Aniiius M, f, Libo, filius inter incertos
sub Pio consules collocatus dicitur M, Annius L, f, M, n. Sabinus Libo^
quibus obsecutus Perrotus nostri decreti Libonem alium esse iudicavit. At
videndnm ne errarit Borghesius. Scilicet patri consuli a. 128 praenomen
mutavit propter figlinam relatam in adnotatione Renieri opp. 3, 244: Ex p
L ANN LiBO SAL Ex OFF AN DEC | SERViANO iii ET VARO | cos; filii nomen praetc-
rea formavit ad titulum Lavinatem Orell. 124 consecratum divo Antonino
curatore M, Annio Sabino Libone c, v, At praeterea si Borghesio innotuisset
senatus consultum Cyzicenum, vix retinuisset quam ex tegula illa de prae-
nomine consulis a. 128 ceperat opinionem, sed magis dominum eius praedii
a consule diversum iudicavisset, ut iam nos iudicamus.
5. Q. Pompe[ius] Q, f, Hor, Bassianus praeterea ignotus est. Pom-
ponium in lapide non fuisse intellegitur ex litterae quintae fractae apice
inferiore, qui non potest fuisse o, sed fuit i aut E similisve.
huius anni quaestores urbani item
quod sciam alibi non nominantur.
6. L. Flavius L, f, Quir, lulianus
7. L, Gellius L, f, Ter, Severus
Ad testes hos septem accedit
8. Appius Gallus consul designatus. Nepos is videtur fuisse Ap. Annii
Galli, consulis cum L. Verulano Severo imp. Vespasiano (Maflfei M. V. 126, 1;
Borghesi opp. 5, 324. 6, 251), cuius Tacitus et Suetonius passim meminerunt,
filius Ap. Annii Trebonii Galli consulis ordinarii a. 108 cum M. Atilio Bradua
(Grut. 65, 7 = C. I. L. VI, 680; Henzen 7165). Ipsum Perrotus probabi-
liter credit Gallum eum, quem fasces gessisse cum Marcello quodam colli-
gitur ex diplomate vol. III p. 883 scripto et ipso imperante Pio. Id cum
eosdem fere testes habeat atque alterum 1. c. p. 882 anni p. C. 157, eiusdem
fere aetatis esse ego iudicaram; quod si de Gallo verum vidit Perrotus
160 MOMMSEN SENAT. CONS. FACT. DE CYZICENIS.
_ ■
item ad senatus consultum pervenit. NuUam enim causam esse, cur Marcum
Gaesarem eo tempore scribendo senatus consulto adesse potuisse negemus,
supra iam diximus.
Corpus quod appellatur neon, id est opinor vluuu sive iuvenum, quale
fuerit et num possit componi cum iuvenum corporationibus in Italia passim
inventis, videant quorum interest; ego unum addo Perrotum scripsisse ne{p-
cor]on contra lapidem, cum v. 3 integer supersit eiusque prima littera quae
est o cernatur sub prima versus secundi quae est q^ — Maioris momenti
est, quod ex hoc decreto de iure coeundi in Asiae urbe alteroque de iure
nundinarum Africano iam certo colligitur eiusmodi auctoritatem ut in Italia,
ita in provinciis populi Romani snb imperatoribus a senatu petendam fuisse.
Dixi de ea re in iuris publici vol. 2 p. 827, quo sufficit lectores remisisse.
Th. Mommsen.
TESSEME GLADIATORIAE.
ADDITAMENTVM AD CORPORIS VOL. I.
A,
.nno MDCCCLXVII e Britannia redux additamenta non nulla composui
ad titulos tesserarum illarum, quas gladiatorias dicere consuevimus^ ex mu-
sei Britannici thesauris deprompta^). Titulos iUos varias ob causas memo-
rabiles Mommsenus primus a. 1863 collegit et commentario brevi sed
dilucido illustravit in corporis inscriptionum vol. I p. 195 ss. (n. 717 — 776^).
Eum secutus Ritschelius monumenta ipsa quotquot nancisci potuit deli-
neata proposuit addita disputatione ampla^), qua quaestionem de interpre-
tatione titulorum satis impeditam ad finem perducere atque, quo de Momm-
senus non ultra prudentem dubitationem processerat, re vera ad gladiatores
eos referendos esse probabili ratiocinatione efficere conatus est. Probabi-
litatem eius opinionis confirmare studui in disputatione de tessera Hispana,
qaam indicavi; neque vero tacui, de singulorum vocabulorum interpretatione
adhuc restare dubitationem non levem.
Non multa inde ab illo tempore videntur innotuisse eius generis mo-
numenta; sane nemo, quantum equidem scio, eorum indagandorum causa
musea publica privataque, in quibus talia solent fere delitescere, dedita
opcra perscrutatus est. Memini in descriptione musei Ibl, quod Genevae
est, eius generis quaedam me vidisse^); complura sine dubio adhuc latent
in Italiae Galliae Germaniae Russiae museis.
^ ) Prodierunt additamenta illa una cum illustratione tesserae in Hispania repertae
anni p. C. 27 (C. I. L. II 4963) in actis academiae Berolinensis minoribus a. 1867
p. 760 ss. versaque est commentatio mea integra in Gallicum sermonem ab Henrico
Gaidoz editaque cum supplementis aliquot meis in ephemeride revue archeologique vol.
XVn 1868 p. 408 ss.
^) In actis academiae Monacensis class. philos. philol. et hist. vol. X parte II a.
1864 p. 293 ss. cum supplementis mus. Rhen. a. 1864 p. 459 et a. 1866 p. 292. 468
editis. Vide etiam Henzenum buUet, delt insL^a. 1865 p. 103.
^) Catalogue du musee Fol vol. II (Genevae 1875 8.) p. 555 ss. recensentur tessera
gladiatoria anni incerti inscripta ita T • CARISI | L • CESTI | SP • ID • APRI • | Qj METEL • P
aut eadem, quam Ritschelius edidit in mus. Rhen. a. 1866 p. 292. 468, aut eiusdem
exemplum alterum (ei^gies eius data tab. XIX fig. 4 eiusdem voluminis genuinam csse
minime demonstrat); praeterea tesserae rotundae eburneae osseaeve aliquot amphithea-
trales, ut videntur, inscriptae COS^-VIII et in parte postica IIII una, aliis numeris
(XVI, X, V, III) reliquae.
162 HtBNER
Ut plena omnium sylloge paretur priusquam ad quaestionem universam
denuo tractandam procedatur sane optandum est. Interea iuvabit hic com-
memorare monumentum eius classis unum, quo memorabilius nullum haec
tempora tulerunt.
Tria, ut olim exposui, iam nota erant exempla tesserarum ab reliquis
sexaginta plus minus diversa eo, quod titulum plene perscriptum exhibent,
quem illae compendiis tantum scriptum habent. Ab his, quae perscriptae
sunt, repetendos esse interpretationis conatus omnes manifestum est. In
illis enim ad gladiatoris nomen solet addi vocabulum scriptum sp saepissime,
rarius spe aut spect^ semel (si fides habenda exemplo, ut videtur, accurate
excepto) spectaty quod post alios Ritschelius potissimum nos iussit de gladiatore
spectato satis et donato iam rude
cum Horatio accipere. Gontra in hisce spectavit perscriptum est:
1. D I o c L E s
V E C I L I
SP ECTAVIT
A'D'V-K'FEBR
Gnasco solus servavit (inde Ritschl n. *70).
2. PILOMVSVS PERELI
SPECTAVIT
In lateribus duobus reliquis tridens et palmae ramus incisi sunt.
Tomasinius et Pignorius servaverunt (inde C. I. L. I p. 200^; Ritschl
n. *71).
3. PROTEMVS FALERI
SPECTAVIT
N • S
Yidi ego in museo Britannico et edidi act. acad. Berol. menstr. a. 1867
p. 762; a Wieselero acceptam Ritschelius mus. Rhen. a. 1866 p. 469.
N. S. est nonis Sextilihus aut Septembribus.
Pilomusi et Protemi tesseras sermonis et litteraturae forma (inprimis
P angulata et prorsus aperta) liberae rei publicae temporibus adsignat;
Dioclis videtur recentior esse. A Ritschelio damnatas omnes propter ipsam
spectavit formam vindicare olim iam conatus sum nisus Protemi tessera sola
tum superstite. Ecce quartum nuper accessit exemplum reliquis simillimum.
Etenim Corneti in veteris Tarquiniae situ, quem fuisse putant locorum
periti, in praedio dicto Civitd e Casalta inter rudera templi aliorumque aedi-
ficiorum vetustorum hoc ipso anno MDCCCLXXVI reperta est, ut didici ex
relationibus a losepho Fiorelli coUectis et editis^), tessera ossea, formae
^) Notizie degli scavi di antichita comunicate alla R. Accademia dei Linceii Feb-
hrajo 1876 (Romae 1876 4.) p. 19.
TESSERAE GLADIATORIAE. 163
oblongae solitae cum ansa rotunda circulisque ornata ad rosae modum, neque
vero,*ut videtur, perforata (Jia forma di rettangolo terminato in un disco con
rosetta a linee concentriche); longa est m. 0. 5, alta 0. 1, crassa 0. 05. In-
scripta est, ut n. 2, a duobus tantum lateribus; latera reliqua duo ornata
sunt alterum caduceo supra tridentem, alterum corona supra palmam; ut
hic similiter atque in n. 2 tridentem ad retiarium referre pronum sit. Verba
autem tituli haec sunt.
4. GENTI • PACONI • T • S
SPECTAVIT
Infra in basi tesserae scariphata est littera singularis
Id est Genti(us) Paconi T(iti) s^ervus) spectavit. Quid s illa extra or-
dinem tituli addita significet nemo facile divinaverit; diei nota, ut in n • s
tesserae Protemi, non videtur intellegenda esse. De litterarum forma nihil
adnotatur; servilis condicionis indicatio, item Genti nominativus non per-
scriptus ad liberae rei publicae usum spectant. Gentius servile nomen ori-
ginis IUyricae notum est amicis musae Lucilianae, Paconia gens ex Cice-
ronis Miloniana atque ex titulis non nuUis, quorum unum vetustum Setiae
repertum (C. I. L. I 1159) nominare suf&ciat.
De tesserae Tarquiniensis vetustate nemo dubitabit; Ar^latensis, in qua
spectat vocabulum item videtur perscriptum esse, ad quattuor, quas hic com-
posui, accedit. Quid spectasse vel spectare dici potuerit servus gladiator
aliquis certo quodam die anni certi adhuc nos latet; in tesseris vero reliquis
omnibus, in quibus sp vel spe aut spect legitur, nihil aliud indicari proba-
bile est.
In mentem venit Mommseno (mihique visum est prohari posse) gladia-
tores rude donatos fortasse transiisse ex arena in caveam spectandique ius
adeptos esse ibi, ubi antea spectabantur. Eius iuris initium memoriae tradi
potuit veluti honesta missio quaedam in tesseris gladiatoriis. Horatii ver-
sus sane non obstat huic opinioni.
AeM. HiJBNER.
Prodiit d. 16 Decembris 1876,
Formis Academicis (G. Vogt).
LEX METALLI YIPASCENSIS.
ADDITAMENTVM AD CORPORIS VOL. II,
A^
Ijustrel vicus est in Lusitania meridionali situs medio fere inter Anae Origo
carsum et oram maritimam itinere, a montibus, qui Algarve regnum clau- ^^"^
dunt, versus septentriones, in planitie alta, quam Lusitani nunc campum de
Ourique dicunt^). Ab Ossonoba portu meridionali, qui fuit prope hodiernam
Faro urbem, Olisiponem per regionem illam viam fuisse certum est; sed
j cum itinerarii Antoniniani itinera^ quae huc pertinent, plane confusa sint,
de viae eius mansionibus certi nihil statui potest Tamen probabile est
castellum vetus, cuius supra vicum Aljustrel parietinae supersunt, a Mau-
ris saeculo decimo occupatum tantum esse, non funditus extructum. Scili-
c^ Romanae aut antiquioris etiam originis illud videtur esse, quanquam
aliae vitae Romanae reliquiae quod sciam adhuc ibi repertae non sunt.
Reperti vero sunt in campo illo de Ourique tituli aliquot sepulcrales scripti
litteris ignotis quidem, sed eisdem, quas nummi habent ex eadem regione
provenientes et probabiliter attributi Salaciae et Caetobrigae oppidis paullo
magis versus septentriones sitis^). Has autem litteras a Phoenicibus olim
didicisse Lusitanos, ut ab eisdem reliqua scripturae genera derivantur, quae
in Hispania usurpata fuisse nummi titulique demonstrant, ipsa eorum forma
docet. Itaque certum est per loca haec hodie deserta et paene inculta
inde a yetustissimis temporibus commercii causa incolas commeasse; idem-
que etiam Avieni narratio testatur^), cuius quanta vetustas sit Muellenhof-*
fius noster nos edocuit*). Portus orae occidentalis proximus Merobriga
videtur fuisse {Santiago de Cagem hodierna), Celticae ut nomen docet ori-
ginis oppidum, cuius cum incolas plumbarios appellari Plinius (n. h. IV
§ 118) testis sit, plumbum in fodinis vicinis effossum credendum est inde
^) In tabula geographica inscriptionibus Hispanis adiecta priore Aljustrel locum,
medinm fere deberet obtinere inter Ourique et Messejanam,
^) Ut lacobus Zobel demonstravit in ephemeride numismatica Parisina, ser. novae
vol. 8, 1863 p. 369.
^) Orae marit. v. 200 ss.
^) Deuteche Alterthumskunde 1 p. 105 ss.
12
166 hCbner
exportari solitum esse. Atque proptcr metalla ut multas alias Hispaniae
regiones ita illam quoque quam dixi antiquitus cultam videri id ipsum do-
cet novum repertum, de quo iam acturus sum.
Forma Vere enim anni MDCCCLXXVI in aerifodinis vetustis, sitis illis prope
Aljustrel vicum quem dixi, quae nuper demum a societate negotiatorum
(nomen ei est la compagnie de mindration transtagane) denuo effodi coeptae
sunt, reperta est tabula aenea alta 0.72, lata 0.53, crassa 0.08 ad 0.013 m.
Accurata de inventione relatio desideratur; num spes supersit plura eodem
loco detegendi aliaque scitu non indigna velimus nobiscum communicari.
Tabula integra est superne et infra, item a latere laevo; a dextro
manca est ita, ut scripturae, quam continet, desit clavus angustus latus
circiter 0.15 m. Eius fere eum fuisse mensurae certa ratiocinatione effi-
citur. Miro enim casu accidit, ut tabula a postica quoque parte inscripta
sit eisdem paene verbis quibus antica, sed versibus ratione paullo diversa
dispositis. Praeterea pars antica initio undecim versus plus habet quam
postica, postica vero in fine plus septem quam antica. Hiat autem posti-
cae exemplum lacunis compluribus insuntque ei vitia nonnulla scribendi.
Lacunae sunt in vv. posticae 1 7 9 10 11 22; praeterea sculpta sunt v. 16
cape pro capere anticae, v. 20 pr, ka pro pr, k errore sane proclivi, v. 23
offiois pro o/ficis, v. 40 curaverit pro curaverint. Deinde posticae scriptura
in compendiorum usu aliisque quibusdam minutiis ab anticae differt, quae
infra adnotabuntur. Apparet igitur quadratarium fortasse provincialem
libellum scriptum, quem sculpendo expressurus erat, non ubique intellexisse
et propterea inter sculpendum pessum dedisse. Ne vero perderet aes iam
laevigatum et in certam formam circumcisum vertit tabulam textusque
partem in aversa male insculptam repetivit libelio interim melius lecto
atque intellecto. Cum quae in postica parte scripta sunt non pror-
sus respondeant eis quae antica habet, apparet restitutionem per tabulas
paginasve plures pertinuisse. Ita igitur accidit ut quae desunt a dextro
latere versuum singulorum particulae suppleri possint magna ex parte.
Duorum versuum (15. 16) ne una quidem littera periit; aliorum duorum
(17. 31) duo tantum tresve. In versibus illis plene servatis insunt litterae
viginti sex ad triginta et unam; reliquorum igitur supplendorum eum inde
nanciscimur modum, ut intra triginta plus minus litteras supplementa ne-
cessario se continere debeant. Incertum vero est, num ea sola quam
dixi scripturae particula in tabulae fractura perierit; poterat enim illa in-
scripta esse paginis columnisve duabus pluribusve, quod factum videmus in
instrumentis ex Hispaniae solo erutis reliquis, in tabulis Malacitana Sal-
pensana Ursonensibus. Itaque is quem ex scriptura partis anticae posticaeque
coniuncta nanciscimur textus versuum sexaginta fieri potest ut ne unius
quidem tabulae integer sit. Accedit quod in parte antica ima a laeva in-
sculptus est numerus III. Tabulae igitur I et II minimum interierunt;
num post tertiam in alia aliisve praeterea scriptura continuata fuerit sciri
nequit. Foramina clavibus figendis destinata in marginibus superiore et
inferiore, item in sinistro, singula supersunt, ita tamen disposita, ut infra et
\
II.
MAIOREM •
VE NVMERVM VENDIDERIT CAPIT .
SINGVLA • CAPITA • K • III • CONDV<
FlSCI VENDET • LOCABITVE • lls • REl
5 vm cvivsqve rei vendvndae n
proc • metallorvm vendiderit e].
condvctori • socio • actorive ep(
praecone vendiderit in k • sing
xxx-decondicione v derit 1
ioBALINEI FrVENDI condvc
bit • in pr • ka
et ab hora octava in horam
svmmam ranam hypocavstis el
condvctor • a viris sing aerii
15 IN oFFlOlS ERVNT VEL COMMODA
TA OMNIA QVAE EI ADSIGNATA El
AENA QVIBVS VTETVR LAVARE TERGERE
ERIT QVO MINVS • LAVARE RECTE P
HAEC • ET SIQVID ALIVT EIVSDEM
20 NISI EX RECISAMINIBVS RAMORVM
CENTENOS-N-FlSCO-D^D« SI I
EIVS RECTE PRAEBITVM NON ERIT VS(
LlGNVM CONDVCTOR REPOSI
SVTRINI • QVI CALCIAM
25 GAREM FlXERIT VENDITAVERITVE S
CONDVCTORI SOCIO ACTORIVE EIV
O ACTORIVE EIVS • PIGNVS CA
RITVE CONDVCTOR OMNE G
ivs ESTO T O N S T R ]
30 RIS EIVS • TONSTRINVM • QVAESTVS
CONDVCTORI • SOCIO • ACTORIVE
QVI DOMINOS • AVT CONSERV
TO • CONDVCTORI • SOCIO ACTORl
BITIONIS • K V • D D CONDVC
35TABERNARVM • FvLLONIi^
CIVS ACTORVE EIVS LOCAVERIT
CINIAS • X II CONDVCTORI • SOCK
SCRIPTVRAE • SCAVRARIORVM
RIAS • ARGBNTARIAS • AERARIAS
40 RE EXPEDIRE FRANGERE CERNERE
FACIENDVM SERVOS MERCEN
QVE MENSE INTRA • PR • KAL • Q\
TRAMINA IN FINES METALLORVM
LEGIS CONDVCTORI SOCIO ACTOR
46 D D D CONDVCTORI SOCIO ACTO
TVM CRETVM LAVATVMQVE ERIT
Fostica pars tabalae.
U N
VLARIVM IN SINGVLA CAPIT
:T0RI • SOCIO ACTORIVE EIVS
iVS CONDVCTOR SOCIVS ACTO
rOMINE • PROPOSVERIT COND
ftPTOR • CENTESIMAM • D • D •
/S PIGNVS CAPE LICETO QVI MVLOS • M
K III • D • D • QVI MANCIPIA • ALIAMVE QVAM RE>
CONDVCTORI SOCIO ACTORIVE EIVS
rOR BALINEI
l LFACIET ET PRAESTARE DEBETO A PRlj
SECVNDAM NOCTIS VIRIS ARBITRATV • PROC • QV»]
r IN LABRVM TAM MVLIERIBVS QVAM VIRIS PRc)
5 • SEMISSES ET A MVLIERIBVS • SING ASSES EXIGItI
PERCIPIENT • ITEM INPVBERES ET mIlITES CONDv)
ivnt integra condvctione peracta reddere dej
vngvere adipe e recenti trIcensima qvaqve d[
OSSIT • EIVS TEMPORIS PRO RATA PENSIONEM • CONDVC
BALINEI • EXERCENDI CAVSA FeCERIT REPVTARE NIHIL'
^AE OSTIlI • IDONEA NON ERVNT NE LICETO SI ADV
) BALINEVM RECTE PRAEBITVM NON ERIT TVNC PROC
•VE AD H& CC D I C E R E L I C E T O
l
rVM OMNI TEMPORE HABETO QVOD DIEBVS
NTORVM • QVID LORAMENTORVMVE QVAE SVTORE
IVE QVID ALIVT QVOD SVTORES VENDERE DEBENT V
; DVJLVM • D • D CONDVCTOR CLAVOM EX LEGE F
•ERE LICETO • REFICERE CALCIAMENTA NVLLI LICEB
iNVS CALCIAMENTORVM PRAESTARE DEBETO NII
N I CONDVCTOR Frvi DEBETO ITA NE ALIVS INV
CAVSA Faciat qvi ita tonstrinvm • Fecerit • IN S
IVS • D • D • ET EA FerRAMENTA COMMISSA CONDVCT
DS SVOS CVRAVERIT CIRCITORIBVS • QVOS • c
E EIVS • PIGNORIS CAPTIO ESTO • QVI PIGNVS CAI
'OR VNVM • PLVRESVE ARTlFlCES • IDONEOS IN P
RVM VESTIMENTA RVDIA VEL RECVRATA N
PERMISERITVE LICETO QVI CONVICTVS • FVERIT •
ACTORIVE EIVS • D D • PIGNVS CONDVCTORI SOO
ET TESTARIORVM • qvi in Finib
VLVEREMVE • EX SCAVREIS • RVTRAMINA AD MES
LAVARE VOLET • QVIVE • LAPICAEDINIS OPVS QV
ARIOSQVE MITTENT IN TrIdVO PROXIMO PR
SQVE • NI • ITA FECERINT DVPLVM • D D QVI EX ALJ
mFeRET IN P • C X I • CONDVCTORI • SOCIO ACTOj
E EIVS DEBEBITVR • NEQVE • EA DIE • QVA DEBEpj
'S PIGNVS CAPERE LICETO ET QVOD EIVS Sc)
LAPIDES LAVSIAE EXPEDITAF m i APir-ABml
23
ad H& cc dicere liceto. Lignum conductor reposi^
Sutrini. Qui calciamentorum quid loramentorum'
rem fixerit venditaveritve sive quid aliut, quod sul
■ I ■■ IIHI I - ---— ---■ ■ - - - ■■ ■ ,.-■■■ ■■-■
26
conductori socio actorive eius duplum d. d. Gonc
35 actorive eius pignus capere liceto. Reficere cal
ve. Conductor omne genus calciamentorum pr
esto. Tonstrini. Conductor frui de
3o" — — -
territoris eius tonstrinum quaestus causa faciat. Qu
31 ] \ ~
conductori socio actorive eius d. d. et ea ferramenta
40 dominos aut conservos suos curaverint.
ductori socio actorive eius pignoris captio esto. Qui
debeto. Conductor unum pluresve artifices idon-
35 ]
Tabernarum fuUoniarum. Vestimenta ruc
36
cius actorve eius locaverit permiseritve liceto. Qui c
45 K III conductori socio actorive eius d. d. P
38
Scripturae scaurariorum et testariorum.
as argentarias aerarias pulveremve ex scaureis rut:
dire frangere cernere lavare volet quive lapicaedinis
servos mercennariosque mittent, in triduo proxi
50 intra pr. k. quasque: ni ita fecerint, duplum d. d.
fines metallorum inferet, in p. C K i conductori socic
tori socio actorive eius debebitur neque ea die, qua
Conductori socio actorive eius pignus capere licett
[^^Iq^] tum cretum lavatumque erit quive lapides lai
55 quid debitum erit conductori socio actorive eius solu
fiatorum argentariorum aerariorum qui flat
Ludi magistri. Ludi magistros a
[50] Usurpationes puteorum sive pittaciarium.
que putei iuris retinendi causa usurpabit occupabit
60 verit apud conductorem socium actoremve
31 Post Hcc fortasse n excidit [diebus xxx] Buecheleri
rit permisejrit Buechelerus 40 curaverit aes II
4t7 rutramina aes pondu[sve emet quive purgare t
51 solve p(ondo) c (centum) 52 d. d. d. solve d(up
:um omni tempore habeto
, qnop di
diebus satis sit.
ATe, quae sutores tractare so
25
lent^ fecerit clavomve caliga
tores vendere debent, vendidisW intra fines convictus erity is
iuctor clavom ex lege ferrariarum vendito.
27
Conduotori socio
-28
29 —
ciamenta nuUi licebit nisi cum sua dominive quis curaverit refecent'
aestare debeto: ni ita feceijt^ uni cuique ubi volet emendi ius
beto ita, ne alius in vteco metalli Vipaecensis inve
1 ita tonstrinum fecerit, in simgulos ferramentorum usus x . .
commissa conductori sunto.
33
Exdpiuntur servi qui
33 —
non miserit^ tondendi ius ne esto, Con-
34
Circitoribus , quos conductor
pignus capientem prohibuerit, m singulas prohibitionQ^ x v d.
eos in portionem recipito. ^
lia vel recurata nemini
m
'.onvictus fuerit adversus ea quic^ fedsse^ in singulas Zacinias
*ignus conductori socio actorive eivA capere liceto.
ercede polire nisi cui conductor SO'
37
Qui in finibus meialli Vipascensis .... scauri-
ramina[t?e] ad mesuram pondusve purgare re expe-
39
40
■41
$ opus quo quo modo facienWTTi suscipiei^ quos ad id faciendum
42
umo
profiteantur et solvanp x . . . conductori quoque mense
43
Qui ex alis locis ubertumbis aeWs argentive rtttramina in
> actorive eius d. d.
Qu
die deberi coeptum erit, soluJft^w satisve facium erii d. d. d.
44
od ex hoc capiie legis conduc-
45
> et quod eius scauriae pur^aifwm expeditum frac-
isiae expeditae in lapicaedims erunt, commissa ei sunio^ nisi quid-
tum erit. exKipiuniur servi ei liberti
uris dominorum patronibrww^^Me operam dant.
proc. metallorum immunes esjse placet.
Qui intra ijines metalli Vipascensis puteum locum-
ve e lege metallis dicta, mduo proxumo quod usurpaverit occupa-
huiusce vectigalis profiteati
(35)
(27)
(24)
(3i)
(28)
(25)
(25)
(ao)
(25)
(30)
(26)
(29)
(23)
(2*)
(80)
(81)
(28)
(33)
(32)
is 32 fecerit Buechelerus 35 Supplevii Mommsenus^ cu[i conductor locave-
42 in. d. aes II 43 r) aes', mercede Buechelerus 45 x ii aes II
olle]re aut tunde]re Buechelerus , 50, pr. kal. aes II; solve pr(idie) k(alendas)
>lum) d(are) d(ebeto) 53 pu[rgatum sublatum expeditum frac]tum Buechelerus
LEX METALLI VIPASCENSIS. 167
supra singula periisse cam margine dextro appareat, in sinistro vero unum
tantum fuisse inferne positum.
Ectypa tabulae chartacea imaginesque pbotograpbas sumptu ministerii Recensio
regii Portugallici, quod cultum studiaque fovet, et arte eximia factas Augustus
Soromenius Olisiponensis^ qui tabulam ipsam ab interitu vindicavit, mecum
communicavit amicissime. Idem editionem eius curavit principem^) usus
eis qoae ego subministravi supplementis.
Ipse postquam ectypa accepi textu scripto addito nullo, continuo ea
descripsi et communicavi cum Mommseno. Is qua est et doctrina et
acumine quae ego proposueram supplementa pleraque emendavit et
auxit, ex parte redarguit; quae nova invenerat non pauca ego deinde
denuo examinavi correxi, ex parte non probavi. Ita viribus iunctis textum
non certum quidem et usque quaque emendatum, sed qui legi edique pos-
set constituimus. Tamen cum lubrica res nobis videretur nec quae facile
unius duorumve opera posset ad liquidnm perduci, communicavi textus
exempla cum amicis, qui haec studia nobiscum fovent^ Buechelero
Buechsenschuetzio Hirschfeldio Jordane Kruegero aliis. Hi quae
coniecerunt adnotaveruntve promptissimo acumine, eis usus suro religiose;
plurima vero et felicissime inventa Buechelero debentur. Aliquanto post
demum quam hoc factum erat Soromenius tabulas photographas subministra-
vit; inde posticae ultimam partem, quae in ectypis vix legi poterat^ ali-
quanto certins quam antea licuit constituere. Scriptura enim in universum
tam anticae quam posticae facillime legitur; posticae autem versus viginti
ultimi a sinistra potissimum aerugine crassa tecta in ectypis vix appare-
bant. Tabulae autem photographae lectionem a Soromenio ex ipso aere
haustam plene confirmaverunt.
Exhibeo textum primum sicut scriptus est in utraque tabulae parte Editio
ad ectypa et imagines photographas quam accuratissime expressum. Se-
quitur transcriptio cum supplementis et adnotatione critica brevi, in qua
utriusque partis scripturam ita coniunxi, ut quae in postica quoque legun-
tur linea subducta distinguerem.versuumque etiam posticae numeros adscri-
berem. Supplementa quae Mommsenus suppeditavit a meis distingui noluit;
reliquis quae debemus, singulis accepta tulimus. Ceterum more solito sup-
plementa lacunarum exhibentur scriptura quam dicimus cursiva^ supplementa
compendiorum ponuntur intra uncos rotundos. In commentario quoad fieri
licuit lectionem explicare supplementaque defendere suscepi.
(Vide tabulas iuxta posiias.)
Legis huius (id enim nomen ipsa sibi vindicat) scripturam sermonem-
que primum quales sint exponam breviter.
*) La tahle de bronze c^Aljustrely rapport adreasS a Monsieur le Ministre de
rinterieur par Auguato SoromenhOf pro/esseur d^histoire a tecole superieure de lettres
etc. etc. OUsipone 1877 (pp. 12) 8. cum tabulis sex.
12*
168 HtTBNER
Scriptura Litteratura anticae posticaeque aequabilis est et ut dixi perspicua,
legis quanquam non elegans. Litterarum forma eadem fere atque in tabulis
Hispanis legum municipalium reliquis, scilicet saeculi primi exeuntis. a
littera paene ubique linea transversa caret; a m n apicibus supra angulos
eductis scribuntur, L cauda interdum curvata et brevicula, G cauda trans-
versa et infra lineam deducta; i F p potissimum non raro altiores sunt
quam reliquae litterae; E T L i facile confunduntur. Puncta ubi ponuntur
formam monstrant triangulam soUemnem; sed saepe omittuntur neglegen-
. tia puto quadratarii; in fine enuntiatorum vix unquam ponuntur (v. 19 post
titulum capitis; cf. posticae v. 24 et 38).
Compendia scripturae non adhibentur nisi communis usus faciiisque
interpretationis haec
pr(idie) k^alendas) v. 50 pr(idie) k{alendas) Iul(ias) 20^); ka v. 20 in
postica
in k(apita) i v. 17, in k(apita) 8ing(ula) in postica
proc(urator) v. 2 3 21 30 57
H€r sesteriium et f^ nummum 29 31
p(ondo) c (centum) v. 51^)
8ing(uli) v. 22 23 in postica, in antica singulis
E iuris civilis formulis consuetis una tantum
d(are) d(ebeio) paene constanter (v. 8 15 16 17 29 34 39 41 45 50 51)
per litteras singulares scribitur; bis tantum (v. 13 42 ubi postica tamen
litteras singulares videtur habuisse) perscripta est. Perscribitur debeto ubi-
cunque cum aliis verbis iungitur (v. 5 13 22 25 26 27 36 37 41). Semel
praeterea in postica errore fortasse quadratarii d. d. d scriptum est pro
duplum dare debetur (v. 52); duplum enim vocabulum per compendium
scribi non posse certum est.
Denarii nota ubique adhibetur singularis et a consuetis x vetustiore et
recentiore x diversa ita ut x litteram linea transversa mediam tantum, non
totam, transgrediatur^ sic x. Comparari potest quod in hac quoque lege ut
in tabulis Malacitana Salpensana Ursonensi in sestertium nota similiter
linea transversa duas tantum numeri hastas, non s litteram transgreditur,
sic HS.
Scripta est lex per cola et commata, neque vero ita ut singula enun-
tiata in fine versuum desinerent, sed ut spatiis vacuis interpositis distingue-
rentur. Distributa est in capita (ita enim in ipsa lege appellantur v. 8 51),
quorum inscriptiones sive rubricae litteris maioribus initio plerumque ver-
suum, iuterdum autem etiam mediis in versibus positae sunt. Numeri
rubricaeve litterac singulares (*R) adduntur nusquam. Syllabarum distinctio
vulgaris est a syllaba nova ubique incipiens, sed inter duas consonas
quae conveniunt distinguens (v. 52 condu>c\tori, 54: /rac\tum; sed 16 em\ptor).
^) Soromenius pr^oximas) k(alendaa) soWit ezemplo nuUo.
^) Quod Soromenius legit p{roxima8) c{alenda8) ferri omnino nequit, cum nec p
littera proximas nec c kalendas significet.
LEX METALLI VIPASCENSIS. 169
Non desunt omnino, ut solet accidere etiam in publicae auctoritatis
instrumentis, errores quadratarii. Vitia in postica ab eo commissa supra
indicavi; in antica scripta sunt v. 9 debere pro deberi (sed lavare v. 27 non
videtur mutandum esse in lavari\ 11 xc pro XL (ut videtur), 22 ian mu-
lierihus (in postica tam scriptum est); nisi hoc sermonis rusticitati cuidam
attribuere mavis. Quod v. 27 lavare tergere wnguereque scriptum est for-
tasse et ipsum errori tribuendum; nam quod in postica legitur lavare tergere
unguere omissa particula copulativa magis respondet consuetudini sermonis.
Semel vocabulum omissum est, sed errore proclivi, cum idem praecedat
(eius V. 6); semel ve sjllaba excidit v. 47.
Dicendi scribendique ratio in hac lege observata vetustatem quandam, Sermo
qualis in iure civili et publico diutius mansit quam in litteratorum homi- ^^^^^
num usu, temperatam fere exhibet consuetudine per totum saeculum primum
observata. Ita, si a vocalium usu incipimus, vetusto more scribuntur cla-
vom V. 23, vendundae 14, proxumo 49 (sed faciendum 48 bis et tricensima 26).
Etiam quod lapicaedinae scribitur v. 48 54, non lapicidinaey forma iusta at-
que aliunde iam nota (C. I. L. III 75), et aena 25 pro ahena optimae aeta-
tis indicia sunt. In calciamenta scriptura v. 32 35 pro calceamenta lex te-
netur in brevis vocalis cum a littera concursu paene constanter observata
a vetustioribus; fortasse eti&m pittaciarium forma v. 58 huc trahenda pro eo
quod esse potuit pittacearium. Similiter recte scauriae v. 53 scribitur, non
scaureae; sed tamen scaureis v. 47 non scauriis nec scauris cum quadam in-
constantia, quam etiam in eo observare licet quod bis iis scriptum est v. 2
14, item praeconii 10, sed contra alis pro aliis 50 et territoris 38. Neque
contractum est, ut fere obtinet apud vetustiores, praeerit in praerit v. 21. *
Yides igitur non unam aliquam certam obscrvari disciplinae grammaticae
normam.
Huc etiam trahendum videtur quod I longa in scribendo adhibetur recte
quidem, id est in vocali producta sola, neque vero constanter. Scriptum
enim est ils v. 2 14 territokIs 38 alIs 50, praeconiI 10 eI 25 actorI con-
dvctorI 39 41 51 53 sl 30; praeterea addIxerit 7 prIma 20 tonstrInvm
38 his. Sed hoc quoque, cum alias quoque litteras supra lineam extolli
videamus, ut dixi, vix certae consuetudini tribuendum. Productae enim i
litterae multo plures a correptis non distinguuntur. Similis inconstantia in
reliquis tabulis Hispanis observatur.
In consonantibus quod k scribitur ante a, ut oportuit, in kalendis 17
20 50 et kapiiibus 17 20, sed capita et capiiularium 12 13^ tenemus ean-
dem inconstantiam^ Nota deinde vetustiorum consuetudine dentalis in fine
acuitur in aliut 28 33, sed apud scribitur 60 et cavetur a quod et quot
confundendis. Geminatur consonans in mercennariis 49 recte; recte item
quotiens 30 scribitur et tricensima 26, sed mesura 47 paene rustice. Non
assimilantur consonantes in adsignata 25 et inpensa 19 inpuberes 24; recte
contra commissa 39 scribitur. Errore potius quani certa ex lege tan mulie"
ribus 22 scriptum esse supra iam dixi. Constanter consonantium concur-
8US vitatur in balineo 19 ter 28 30; sed calfacere 20 scribitur non calefa-
170 hCbner
cere. Scribendo recte coniungantur siquas siqua siquid 13 25 27, seiungun-
tur quod si 16 quo minus 27 quo quo modo 48.
Sermo in universum planus et castus est atque ea, quam iuris periti
exigunt, perspicuitate ; ut unum delibem, ea die qua die v. 52 adnoto, quo de
usu nnper denuo moniti sumus. Ex usu vocabulorum haec adnotanda vi-
dentur, recurandi v. 43 verbum Catullianum reputandique 27 28 usus e iure
civili notus; equae cdballis 17 oppositae non equis (vocabuli peregrini certe
quamquam ab Lucilio et Horatio in sermonibus non spreti origo nescio an
Hispana fortasse fuerit); adverbia erecenii^^ et universaliter ^\ ni pro nisi
50 positum, tum et tunc 30 promiscue usurpata (boc enim postica, illud
antica v. 21 habet); tahemae fulloniae 43, non fullonicae, cum utrumque
fuerit in usu; commoda percipere 24 et sub praeconem subicere 17 locutio-
nes fortasse in iure civili sollemnes.
Vocabula praeterea non pauca pro legis ambitu non magno primum ex
ea innotescunt, lausiae pittaciarium recisamen rutramen scaurarius testarius
ubertumbus ustile; ea infra explicare conabor.
Haec omnia eodem ducunt, quo litterarum formam ducere supra dixi,
ut conscriptam esse legem credamus ea aetate, qua vetusta dicendi scriben-
dique consuetudo nondum plene exoleverat, nova nondum usque quaque
locum obtinuerat; id est snb finem saeculi primi.
Tempus E rebus in ipsa lege memoratis cum certam temporis definitionem ca-
pere non liceat, ut infra videbimus (desunt enim praescripta legis neque
usquam sive consules sive imperatores sive aliud quidquam profertur, quod
temporis notam in se habeat), conveniunt tamen cum temporis definitione
ex litteratura et sermone derivata quae in universum e legis verbis edoce-
mur; in primis procurator metallorum saepius nominMus non potest referri
nisi ad imperatoriam aetatem eamque non ineuntem, sed iam provectiorem.
Certe ultra medium fere saeculum primum in tempore definiendo adscendere
vetamur munere illo.
Priusquam ad singula accedam, complectar quae ad verba tituli in uni-
versum recte intellegenda sive ex ipso illo sive aliunde adscisci possunt.
Atque primum dicam de nomine et condicione metalli Vipascensis.
Metallum Loci eius, ad quem hunc titulum pertinuisse ex ipso eo discimus, no-
Vipa- men semel tantum perscriptum est v. 2, ubi fines metalli Vipascensis memo-
scense rantur. Eandem loci designationem cum probabilitate bis praeterea supplere
licet V. 46 58. Semel praeterea nominantur fines metallorum v. 51, semel
V. 10- intra fines scriptum est non addito metalli metaliorumve vocabulo.
Cum finibus componenda sine dubio territoria eius v. 38; quod praeterea
ibi supplevimus in v[ico metalli Vipascensis eiusve] terriioris probabile, non
certum est. Loci nomen hic primum comparet; vicus, siquis fuit, Vipasca
fortasse aut Vipascum dictus metallo Vipascensi nomen dedit. Nam a Vi-
pasci Vipascitanus, a Vipasrfone Vipasconensis potius derivandum erat se-
cundum similium nominum in Hispaniis flexionem. Variari autem videtur
inter metalli metallorumque designationem ; idemque in huius vocabuli usu
tam Graeco quam Latino apud scriptores quoque observatur. Scilicet unum
LEX METALLI VIPASCENSIS. 171
qaodqae metalium cum fodinas puteosque multos babere soleret, singula
metalla plurali numero saepe dicta sunt^). Metalli metallorumve borum ter-
ritorium cum intra certos fines collocatnm fuisse appareat, quaeritur cuius
generis ea res publica fuerit. Cum nulli eius memorentur nec magistratus
nec cives incolaeve, attamen de immunitate aliquid caveatur v. 49 quaeque
ibi fuisse videmus balneum tonstrinum tabernae fulloniae et reliqua vitam
quodam modo municipalem aperte indicent, adsentior Mommseno, cuius ea
de re opinionem infra expositam vides in adnotatione eius. Scilicet metal-
lum Vipascense vici.pagive fere condicionem habuisse mihi persuadeo sum-
mumque eius magistratum fuisse procuratorem metaliorum, de quo iam ex-
ponam.
Lusitaniam provinciam inde ab origine Caesaris fuisse constat. Me- Frocura-
talla autem non solum in Caesaris sed etiam in senatus provinciis sci- ^^^ ™®**^"
mus^) pleraque aut fisci fuisse aut patrimonii imperatoris ac propterea ^"^™
a procuratoribus Caesaris administrata esse. Fisci fuisse metallum
Yipascense titulus hic diserte testatur: venditiones locationes a pro-
curatore metallorum nomine fisci fiunt v. 13; multa fisco solvenda dicitur
V. 29. Cum vero nec omnia totius imperii metalla ab uno quodam
procuratore summo nec unius cuiusque provinciae a singulis procuratori-
bus administrata esse probabile sit^), quod in hoc titulo procurator sol-
lemni, ut apparet, muneris designatione saepe dicitur procurator metallorum
V. 2 3 15 30 57 (unde supplevimus v. 13) aut procurator qui metallis prae-
erit V. 21, id aut ita explicandum erit, ut statuamus eum non Vipascensi
tantum metallo sed etiam aliis vicinis puto metallis praefuisse, aut simpli-
citer ita, ut etiam unius alicuius regionis metalla plurali numero interdum
designata esse putemus. Certe quod Soromenius proposuit.v. 2 extr. le-
gendum proc(uraior) metallorum Lu\sitaniae] stare non potest. Casu enim
tantum, ut ectypum et imago photographa demonstrant, i illa l litterae si-
miiis evasit, cum infra Imeola appareat, quae ne recta quidem est, ut esse
debuit^ sed obliqua.
Ad metallum igitur Vipascense regionemve eam, in qua fines territo- Lex me-
riave eius metalli fuerunt, lex haec pertinuit. Legem esse ter ipsa testatur: talli
quod ex hoc capite legis . . . datum . . . erit v. 8, qu[od ex hoc capite] legis . . .
debebitur v. 5i, e lege metallis dicta v. 59. Etiam hoc ultimo loco hanc
ipsam legem indicari equidem puto; sed potest ea de re etiam aliter iudi-
cari. Restant reliqua testimonia duo certa, quae non posse spectare nisi
^) Ita in nummis quoque Traiani et Hadriani pluralis numerus iuxta singularem
usurpatur discrimine, si fuit, nobis obscuro: metalli Ulpiani, Pannonicif Dardanici eis
inscriptum est, sed etiam Aeliana Pincensia, metaKjtis) Aurelianis (Eckhel d. n. VI
p. 445 ss.).
^) Vide Marquardtii rom, Staatsverwaltung II p. 255 ss. quaeque nuper
Hirsehfeldius de eis exposuit in libro suo Untersuchungen auf dem Gebiete der
romischen Verwaltungageschichte I (Berol. 1876) p. 72ss.
3) Cf. Hirschfeldius 1. s. s. p. 87.
172 hCjbner
ad hanc ipsam legem capitum eius indicatio demonstrat. Leges autem sci-
mus appellatas esse imperatorum constitutiones de iure municipali deque
civitate Romana viritim tribuenda^). Notus praeterea est communis in
lingua Latina usus vocabuli, quod est lex, ad designanda praecepta regu-
lasve quibus coUegia sodalicia templa fana et quae sunt similia utebantur.
Eius vero generis legem, ubi de vectigali metallorum agitur, ut infra appa-
rebit, deque locatione conductione non posse constitutam esse nisi aut ab
imperatore ipso, cuius metalla erant^ aut a procuratore metallorum, summo,
ut dixi probabile esse, eius magistratu, certum est. Cum quae initio prae>
scripta fuerunt legi interierint^ ex eis quae supersunt capitibus qualis illa
fuerit generis ratiocinatione certa recuperari nequit. Non huic autem me-
tallo tantum, sed aliis quoque eisque, quae fisci fuerunt, fortasse omnibus
tales fuisse leges inde deduco, quod in hac ipsa lege lex ferrariarum me-
moratur v. 34; eam huic legi similem fuisse probabile est.
Capita Universa lex, cuius exigua fortasse tantum superest particula, quid
legis continuerit, non magis certa coniectura assequi licet, quam quali ea forma
fuerit. lilud autem apparet, in capitibus eius quae supersunt paene omni-
bus agi de locatione conductione rerum officiorumque diversissimi generis
a procuratore metallorum instituenda. Certe eius generis praecepta potue-
runt proposita esse lege edictove singulari de conductione locatione. Ta-
men magis probabile est inserta ea fuisse legi alicui universae metallo illi
Vipascensi dictae, qua administratio ususque eius tralaticio puto more re-
gebantur. Eam indicari v. 59 supra iam dixi probabiie esse. In novem
autem legis capitibus, quorum titulos infra composui, negotia et officia
enumerantur ea, quae credenda sunt metalli domino, id est imperatori fis-
cove eius, iure reservata fuisse. Ea procurator metallorum conductoribus
locabat ita, ut pensionem illi fisco solverent annuam. Unum caput breve'
quod est de ludi magistris conductionis locationis praeceptum non continet
neque ullam huius negotii exercendi causa pensionem fisco solvendam esse
praecipit. Capitibus autem novem servatis, quae brevitatis causa numeris
distinguo in ipsa lege, ut dixi, non adscriptis, hi praepositi sunt tituli:
I centesimae argentariae stipulationis
II scripturae praeconii
III balinei fruendi
IV sutrini
V tonstrini
VI tabernarum fuUoniarum
VII scripturae scaurariorum et testariorum
VIII ludi magistri
IX usurpationes puteorum sive pittaciarium
Quattuor horum titulorum (III IV V VI) possis putare genetivo casu pro-
ferri aut ita explicando, ut intellegatur conductio locatio balinei fruendi, su-
^) Vide quae ea de re Mommsenns exposuit in commentario ad leges Mala-
citanam et Salpensanam p. 390 ss. itemque in enchir. iuris publici Romani II p. 328 ss.
LEX METALLl VIPASCENSIS. 173
trini, tonstrini, tabernarum fuUoniarum, aut fortasse suspenso a praescrip-
tionis totius legis tali fere formula: quae negotia officiave procurator metaU
lorum ex hac lege locaverit, eorum negotiorum offidorumve conductores singuU
pensiones fisco solvunto eis condicionibu^ quae infra scriptae sunt; videlicet
balinei fruendi pensio ita solvenda vel similiter. Tres alii tituli (I II VII)
utrum genetivo an nominativo concepti sint ex vocabulorum formis ipsis
certo non sequitur. Centesimae enim et scripturae illae etiam plurali
numero dictae esse possunt, ita ut intellegantur centesimae pro una quaque
stipulatione argentaria solvendae. Scripturas tum dictas esse putaverim, si-
militer ut vetustam pascuorum scripturam, pensiones praeconibus pro uno
quoque praeconio solvendas. Haec incerta esse scio; sed non magis cer-
tam puto quam Mommsenus proposuit in adnotatione infra posita expli-
cationem. Magis hic quoque videtur intellegenda esse conductio sive pensio
centesimae argentariae stipulationis, scripturae praeconii, scripturae scaura-
riornm et testariorum. Nam quod in titulis bisce ab altero genetivo alter
snspensus est non offendit in sermone legis non ad dicendi artem anxie
formato, sed potius inculto quique perspicuitati tantum inserviat. Restant
tituli duo nominativis certis concepti VIII ludi magistri et IX usurpationes
puteorum sioe pittaciarium, Nam ludi magistri verba non pro genetivis ha-
benda esse verba ipsius capitis Qudi magistros . . . immunes esse [placet^)
suadent; usurpationes autem, non usurpationis, videtur revera scriptum esse
in aere, quamvis eo loco corroso neque prorsus perspicuo, Sed etiamsi
usurpationis dedisse quadratarium aut certe dare voluisse statuimus, restat
pittaciarium forma, quae quanquam et ipsa potest genetivus esse a nomina-
tivo pittaciares aut pittaciaria recte formatus, tamen vix probabiliter poterit
coniungi cum usurpationis vocabulo, quidquid praeterea de huius tituli si-
gnificatione sane subobscura iudicaveris. Itaque in titulorum forma aequa-
bilitatem non magis videmus scrvatam esse quam in scriptura et in ser-
mone huius legis. Multo etiam minus in titulorum serie certus ordo vide-
tur observatus esse. Licet enim post centesimam argentariae stipulationis
recte sequatur scriptura praeconii possintque etiam non inepte iungi bali-
neum sutrinum tonstrinum fullonica, tamen caput breve quod est de ludi
magistris interponitur ratione nuUa inter scripturam scaurariorum et usur-
pationes puteorum. Ceterum ne in legibus quidem populi Romani ordinem
servari certum et perspicuum lex lulia municipalis testatur; in lege Urso-
nensi idem nuper observare licuit. De universae igitur legis genere et in-
dole etiam ex titulorum servatorum ordine certi nihil deducitur.
Notum est negotiatores Romanos peregrinosque qui vectigalia publica Conduc-
conducerent secundum vetustam consuetudinem, quam fortasse ex Poenorum tores
aliorumve barbarorum exemplo licet derivare, in societates saepe coiisse, unde
de conductore aliquo singulari paene nunquam, sed constanter fere de con-
ductoribus mentio iit^). In Hispania metalla potissimum multa sociis lo-
^) Vide quae Hirschfeldius adnotavit 1. s. s. p. 75 quaeque Marquardtius
collegit rom. Staatsverwaltung 11 p. 256 adn. 9.
174 HtfBNER
cata erant (cf. Plinius n. h. XXXIII 118 XXXIV 165) idemque etiam
alibi obtinuit. Ex lege Vipascensi discimus negotia officiaque omnia, quae
secundum eam locantur, a sociis conduci solita esse. Conductores socios
illos servos mancipesque habuisse, quibus pecuniae potissimum exigendae
operam mandarent, consentaneum est. Hinc formula sollemni locis plus
viginti in hac lege nominari videmus conduciorem socium actoremve ems (v. 3 4
7 bis 13 14 15 16 18 24 34 40 43 45 bis 51 bis 53 55 60). Semel
neglegentia fortasse tantum quadratarii conductor sociusve ponitur omisso
actore (v. 19). Quaeritur autem num certa ex causa conductor solus nec
actore nec socio adiecto nominetur item non raro, scilicet duodeciens (v. 1
3 22 27 28 30 31 36 37 39 40 42). Semel similiter pro conductore scriptum
est qui condiucerit (v. 10). Credere aliquis possit id ibi fieri ubi non quid
conductori praestandum sit ab aliis indicetur, sed quid ipse facere aut prae-
stare debeat; sed illud in v. 1 3 non quadrat. Brevitatis igitur tantum
causa formulae soUemnitas videtur interdum neglecta esse.
Quaeritur deinde conductores illi socii, quibus singula negotia officia
locantur, utrum iidem fuerint homines, an in singulis rebus diversi. Hoc
quanquam consequens est ex verbis legis, tamen re illud fere evenisse puto,
scilicet unam fuisse conductorum societatem, quae metalla ipsa omniaque
quae metallorum operis praestanda essent conduxerit, conductores scilicet
metalli Vipascensis.
Procedo nunc ad singulorum capitum explicationem.
I Cente- Quam frequentes in vita Romana tam publica quam privata auctiones
simae ar- f uerint Mommsenus nuperrime exposuit, cum tabellas perscriptionum Pom-
gentariae pgj^jj^g ^ luHo de Petra primum editas explicaret (in Hermae vol. XII
. . p. 91ss.). Ipsae tabellae illae eodem anni proximi vere repertae, quo tabula
V. 1 - 9 Vipascensis prodiit, auctiones quem ad modum institui solitae sint accuratius
et plenius quam antea nos edocuerunt. Stipulationem vero argentariam eam
dictam esse, quae inter argentarium venditoremque fiebat, ex hac denaum
lege innotuit. Unde hoc legis caput una cum sequenti Mommsenus primum
edidit loco supra indicato, propterea quod inde demum codicillis Pompeianis
plena lux affulsit. Centesima rerum venalium sive auctionum ab Augusto
instituta et post aliquot mutationes a Claudio restituta in Italia tantum
valebat; agitur hic de centesima, quam a venditoribus exigebant qui eorum
nomine auctiones instituebant, id est argentarii. Inde stipulationis argenta-
riae nomen explicatur. Quod alibi argentariis, id ex hac lege conductori
centesimae soli licet in omnibus eius generis stipulationibus praeter eas,
quas summus regionis magistratus procurator metalli iussu imperatoris (ita
enim lacuna videtur suppleri posse probabiliter) in fisci commodum insti-
tuerit. Unde si procurator puteos metalli vendit, quod quid significet infra
quaeremus, conductori a venditore centesimam exigere non licuit, licuit for-
tasse ab emptore; utrumque enim suppleri potest. Alioquin venditor, etiamsi
omnia sua in auctione foras dedit (quod inter metallorum operas fortasse
non raro accidit), tamen centesiniam conductori praestare cogitur, neqae
liberantur a centesimae solutione eae summae, quas venditor in auctione
LEX METALLI VIPASCENSIS. 175
excipere volait, veluti praedii usam fractam similiaque. Interpositam est
Joco minas apto — in universam enim valet videtarque aptias praemitti
debuisse — de stipalatione praeceptam, quam conductorem cum venditore
fecisse aut certe facere potuisse dixi. Etenim quod Mommsenus proposuit
huius sententiae supplementam is promittito quamquam non certum, tamen
simpiicissimum est. Qaod sequitur praeceptum ab eodem probabiliter sup-
pletum est in eam sententiam, ut etiam quae frustra in auctione vendenda
proposita essent et intra dies decem venum iissent ea condicione^ quam
cum conductore stipulatus erat venditor, a centesimae solutione non liberari
iuberentur; id quod in universum valuisse probabile est. Sane in capite
quod sequitur de praeconio simile praeceptum redit (v. 17). In fine capi-
tis demum multa dupli solvendi ei dicitur^ qui tridui spatium solvendo hic
ut alibi constitutum non servaverit.
Auctiones institui non potuisse sine indicio, quod per praecones ad II Scrip-
hoc negotium legitime, ut videntur, exercendum destinatos in publico pro- turae
positum esset, consentaneum est et demonstratur frequenti praeconum in tali- '^ "^°^"
bus negotiis mentione. Itaque praeconium cum stipulatione argentaria vinculo
necessario coniunctum suo loco conductori hic locari videmus. Qui prae-
conium conduxit, unum minimum intra fines metalli praeconem praebere iu-
betur. Merces praeconii (illud enim vocabulum hic maxime requiri praeter
alia etiam codicilli Pompeiani probant) ex venditionis reditu qui infra de-
narios centum erit (quinquaginta enim numerus qui traditur videtur er-
rori quadratarii deberi, quoniam de eis quae plus quinquaginta sed minus
centum denarios produxissent tum omnino nihil statutum esset) centesimae
duae, qui supra, centesima a venditore solvenda est. De maucipiis venum
datis pro mercede praeconii capitularium exigitur secundum numerum eorum
diversum, de quinque minoreve nnmero denarii fortasse quini, de maiore
numero terni. Similiter de mulis asinis equis utriusque sexus capitularium
praeconi solvendum est denarium singulorum; quod praeceptum loco minus
apto infra post alia additur (v. 17). Neque quidquam mutatur, siquis auc-
tione non instituta quae per praeconem vendenda proposuerat intra dies
triginta ea condicione vendidit, quam cum praecone stipulatus erat. Simile
praeceptum supra habuimus in stipulatione argentaria (v. 6). Siquis sine
praecone aliquid vendendum offert inventario publice exhibito, conductor
praeconii denarium unum ab eo accipit.
Interpositae sunt praeceptis his, quae de praeconio in venditionibus
privatis valent, exceptiones similes earum quas in primo capite habuimus,
scilicet spectantes ad venditiones a procuratore metallorum institutas. Pu-
teorum emptor centesimam solvere debet conductori (v. 15) intra triduum
sub poena dupli solvendi conductorique pignoris captio in eum conceditur.
Haec quoque infra in similibus redit (v. 34 40 45) addita semel (v. 41)
alia multa in eum constituta, qui pignoris captionem prohibuerit. Ut ex
pretio puteorum quos procurator vendit centesima aut nulla exigitur aut
ab emptore, ita reliquarum rerum venditionibus locationibusve ab eo iusti-
176 hCbner
tutis fisoi nomine praeco gratis praebendus est; in puteorum veiiditionibus
centesima praeconii ab emptore exigitur.
III Bali- Quam late balneorum usus patuerit per totam antiquitatem notissimum
nei fru- gg^. ^q operis quidem metallorum pauperibus beneficium hoc salutare deesse
_ 01 voluerunt qui ea regebant. Locatur balnei fructus conductori ita, ut is ar-
bitratu procuratoris metallorum a kalendis luliis unius cuiusque anni in
pridie kalendas easdem anni sequentis sua impensa balnea recte praestare
debeat omnibus diebus certis diei boris viris mulieribusque pretiis certis.
Ab hora octava viros Romae lavare consuevisse ex aliis iam testimoniis
deducere licuit; mulierum horae certae nondum innotuerunt. Scilicet quan-
quam consentaneum est, diversis locis horas quoque balneornm variasse,
in universum tamen credibile, quae Romae in usu erant horae, eas etiam
alibi observatas esse (vide Marquardtii enchir. Y 1 p. 278). Ita in hoc
quoque metallo videtur more urbico lavatum esse, ut est in titulis notis
duobus Bononiensi et suburbano apud Marinium (Arv. p. 532). De bal-
neorum pretiis non multa adhuc testimonia suppetebant (vide Mar-
quardtium 1. s.^ s. p. 280 adn. 55): quod a viris semisses, non quadran-
tes^ ut Romae in balneis publicis, a mulieribus asses exiguntur, e lucro
conductori concesso fortasse explicandum est. Quaecunque praestanda sunt
singillatim praescribuntur, nequid desiderent qui balneis utentur: aqua e
recenti profluens tam calida quam frigida (in hypocaustis enim calida et
tepida, in labris frigida videtur fuisse), ahena cum cura purgata, lignum ad
calefaciendum necessarium. Quod aqua in hypocaustis ad summam ra-
nam praestanda (v. 21) dicitur inde fortasse explicatur, quod in lacu ranis
ex aere puto factis et certis spatiis ad parietes affixis aquae altitudo indi-
cabatur. Summam igitur ranam nisi aqua attingebat, parum aquae praesti-
tisse conductor arguebatur. Geterum aliunde quantum scio simile nihil tra-
ditum neque in balneorum reliquiis usquam observatum est.
Aena (sive ahena^ ut grammatici aliquot scribendum docebant) vasa
sunt supra hypocausim posita, in quibus aqua balneo destinata calefiebat;
docet hoc Vitruvii testimonium aliquod notum V 11, 1 (cf. Marquardt
1. s. s. p. 292 adn. 31). Ea igitur conductor iubetur uno quoque mense
lavare tergere unguere[que'\ adipe e recenti, id est ex integro, similiter
(quod observavit Mommsenus) ut aedificia reficienda curantur a solo vel a
fundamentis et quae sunt similia.
Lignum ad calefaciendum necessarium (v. 31, comprehendo enim hic
quoque quae quamvis diversis huius capitis locis scripta re ipsa tamen con-
iuugenda sunt) conductor semper paratum habere iubetur; vendere (v. 28)
ehis ligni nihil ei licet, nisi quod ad calefaciendum usus nullius est. Haec
sine dubio ligna illa sunt (v. 28) ex recisaminibus ramorum quae ostili idonea
. non erunt, Etenim recisaminis vocabulum aliunde nondum notum facile de-
rivatur a recidendo vel potius recisando; ostile autem, quod in utraque la-
minae parte clare legitur, difficilius explicatur. Cogitavi ego de ustiliSy ustile
adiectivo ab urendo formato ut ab utendo utilis, a suendo sutilis forman-
LEX METALLI VIPASCENSIS. 177
tur, probavitque hanc meam coniecturam Buechelerus, qui o illud pro u
positum ex more antiquo repetendum putavit, memor scilicet formarum ve-
tustarum quales sunt nontiare oncia poplicus corare et similinm, quae tameu
aliquo modo diversae sunt. Alia certe explicatio non suppetit.
A pretio pro balneis solvendo excipiuntur liberti (v. 23) et servi Cae-
saris (si recte hoc supplevimus), qui in officio procuratoris sunt, ut con-
sentaneum est; si supplemus quique proc. in o/ficis erunt servosque Gaesa-
ris ab illis distinguimus, beneficium balnei gratuiti nimium videtur extendi.
Qni commoda percipiunt ei omnes sunt, quibus salaria honorariave solvuntur a
procuratore. Gratis praeterea lavant impuberes, more item urbico sive po-
tius universali, quem ex luvenalis versiculo quodam notissimo iam cogno-
vimus (sat. II 152 nec pueri credunt nisi qui nondum aere lavantur), denique
milites. Habuit igitur etiam militiam aliquam in metallis ad manus procu-
rator, si certam eum in hac metallorum regione sedem habuisse statuimus.
Tamen nullam ibi in castris fuisse legionem cohortem alam constat. Si
«
procurator in hanc metallorum reglonem, quod aeque licet sumere, ex tem-
pore tantum devertebat, potuit ex colonia aliqua vicina, in qua tendebant
milites, numerum eorum secum ducere. In coloniis etiam militiam ali-
quam municipalem fuisse e lege* Ursonensi didicimus; de ea autem hic vi-
detur vix cogitari posse.
Conductori instrumenta balinei (si recte supplevimus v. 24) aliaque
adsignantur; ea conductione peracta (sollemnis haec videtur esse locutio) in-
tegra restituere iubetur exceptis quae vetustate corrupta erunt. Secuntur
cautiones variae quibus quid conductor balineo praestare debeat quidve non
debeat accuratius definitur. Quaecumque conductor (v. 27) in haec (puto in
ahena aliaque instrumenta balinei) impenderit quidve fecerit praeterea bali-
nei exercendi causa^ ea omnia de suo praestare neque quidquam pro eis
reputare^ id est de summa vectigalis detrahere debebit. Verum tamen si
non sua culpa (v. 26) conductor per aliquod tenipus balineum recte prae-
stare non potuit, pro rata eius temporis certam summam de pensione an-
nua vectigalis reputare, id est detrahere, debet sive potius potest aut per-
mittitur. Neque vero haerendum in debendi vocabulo; nam quod licet ali-
cui facere, id etiam facere debere is dici potest non inepte. Reputandi
autem vocabulum ea qua hic notione computando opposita etiam a iuris
civilis auctoribus usurpatur^). Eam autem fere fuisse sententiam enuntiati
mutili manifestum est, de verbis ipsis certo modo recuperandis videtur
desperandum esse. Quae proposuerunt Mommsenus Buechelerus
Hirschfeldius (qui apte comparare iubet ad supplementum ab ipso
propositum locum dig. XYIII 6, 2 § I aliosque librorum iuris civiiis simi-
les), de quot supplendi modis variis cogitari possit indicant. Yix autem
causa prohibitionis in iussu quodam ipsius procuratoris quaeri poterit.
Recte enim Mommsenus observavit non facile causam aliquam excogitari
^) Vide Dirkseni manuale Latinitatis fontium iuris civilis Romanorum s* v.
178 hCbner
posse, qaae procuratorem moyere potuerit ad baluea incolis interdicenda
neque intellegi cur excludantur causae aliae usum balneorum impedientes,
quales sunt hostes latronesve, incendium, terrae motus, similiave. Requiri
igitur necessario cautionem quae complectatur causas omnes quae usum
balneorum ita impediant, ut conductor extra culpam sit. Propter quo minus
particulas quae secuntur ipsum impediendi prohibendive vocabulum usur-
patum fuisse probabile est. Lavandi autem vocabulum intransitiva signifi-
catione quam dicunt indicare potest ipsius balnei usum neque facile vide-
tur referri posse ad abenorum purgationem, quae proxime praecedit; quan-
#quam grammaticae leges talem explicationem videntur suadere. Contra
illud facile intellegitur, si causa quadam fortuita vel externa balnei usus
impeditus fuerit, tum eius temporis, quo conductor balneum recte praebere
non potuerit, pensionem a totius vectigalis summa detractam esse. Simili
ex causa conductori etiam de lignis, quae in usum balnei parata (v. 28)
semper habere debet, ut supra vidimus, nihil vendere permittitur quaestus
causa praeter recisamina inutilia; si contra fecit, multa ei dicitur fisco sol-
venda aut in singulas venditiones (ut infra v. 41 in singulas prohibitiones)
aut in singulas lignorum vehes; id quod Mommsenus propter multae
magnitudinem praetulit secundum exemplum noti tituli urbani (C. I. L. VI
1585), in quo iignorum vehes decem memorantur. Contra si conductoris
aliqua culpa (v. 30) balnei usus impeditur, procurator multam conductori
dicere potest item pro rata temporis puto, per quod prohibitio durabat, ne-
que vero supra sestertium ducentos nummos.
IVSutrini Secuntur de sutrino tonstrino fullonicis praecepta cum balineo ali-
V. 32-3i q^Q similitudinis vinculo coniuncta. Sutrini conductor quid praestare de-
beat in universum tantura praescribitur. Non calciamenta tantum (v. 36)
omnis generis sed etiam loramenta eum praestare debuisse clavosque caligares
(qui saepe memorantur alibi, videMarquardtii enchir, V 2 p. 195 adn. 1800)
fixisse atque venditasse ex lege ferrariarum (v. 34), de qua supra dixi
(p. 172), aliaque, quae sutores vendebant, vendidisse ex eis apparet, quae
reliqui praeter conductorem facere vetantur. Qui invito conductore eorum
aliquid, quae illi praestanda competunt, intra fines metallorum fecerit, ei
dupli solvendi multa dicitur. Ne sutores (v. 35) quidem veteramentarii ad-
mittuntur; excipiuntur fortasse (ea enim verba perierunt in lacuna) qui sua
dominorumve calciamenta refecerint, ut Mommsenus proposuit. Vix enim
licebit lacunam explere, ut fecit Soromenius, ad eorum similitudinem, quae
de tabernis fulloniis praescribuntur (v. 43). Etenim talia si supplemus, lex
ita concepta est, ut ei qui clavum caligarem sibi ipse fixerit et ipsi multa
solvenda sit.
V Ton- Tonsores tonstrinaeque qualem in vita Romanorum cotidiana inde
strini fgj.^ g^ septimo urbis saeculo exeunte locum occupaverint ex Horatii versi-
" culis notissimis (sat. I 7, 2) discimus^). Neque igitur mirum est cum bal-
^) Cf. quae de tonsoribus Marquardtius composait enchir. V 2 p. 205 s.
LEX METALLI VIPASCENSIS. 179
neo tonstrinam quoque in vico Vipascensi exercendam conductori locatam
esse. Quod in hoc capite in universum praescribitur, conductorem privile-
gio suo ita frui debere, nequis alius in vico metallorutn intrave fines eius
(sive quod idem significare vidimus, in territoriis eius) tonstrinum quaestus
causa faciat, id potuit similiter etiara de reliquis locationibus dici, cum ea
universa locationis huius lex sit. Qui contra fecit, conductori multam dare
iubetur in singulos ferramentorum usus; ita supplevi lacunam propter fer-
ramenta diserte in eis quae secuntur nominata. Ferramenta ipsa, ne denuo
ei noceant, conductori commissa esse lex iubet. Excipiuntur qui non quaestus
causa, sed in privatis officiis artem tondendi exercent. Circitores vero alii
praeter eos, quos conductor misit, ne privatim quidem singulos domi tondendi
ius habent^ non magis quam ei qui in tonstrinis tondent. Cum tonsoribus
circitoribus legis huius comparari possunt, utMommsenus monuit, vestia-
riorum et linteariorum circitores Ulpiani dig. XIV 3, 5, 4 et laT^oi ol ttb'
^to^svTui fcaXovfxsvot Modestini dig. XXVII 1, 6, 1. Hic quoque pignoris
captio conceditur conductori in omnes, qui contra legem tondere susceperint,
multaque praeterea dicitur ei, qui pignus capientem prohibuerit. Quae pro-
hibitiones num in hoc potissimum negotio freqnentes fuerint atque eam ob
causam hic tantum discrte memorentur, ignoramus; fortasse mentio earum
casu tantum vel neglegentia alibi excidit. Iniungitur autem conductori, ut
recte tonstrinum exerceat, unum pluresve artifices idoneos in portionem con-
ductionis recipere; scilicet cum fieri possit ut ipse tondendi artem non cal-
leat. Inter artes, quaravis non liberales, tonstrinum numerari rairum non
est, cum omnes fere opifices artem exercere dicantur recte; noveramus prae-
terea^ quod consentaneum est, disciplinam et exercitationem in hoc officio
magni semper aestimatas esse^).
De fuUonibus omnia nota sunt^); in vico Vipascensi reliqui negotiatores VI Ta-
vestiarii cum non memorentur, omne fere vestimentorum negotium in taber- l^erDae
nis fulloniis videtur fuisse. Eae quoque locantur ita, ut nemini praeterea " ^^*^®
quaestus causa (i. e. mercede, ut Buechelerus recte restituit) vestimenta
rudia, a mulieribus puto texta, recuratave tractare liceat. Multa eis qai
contra fecerint in singulas lacinias dicitur. Fignoris captio hic quoque
conductori datur.
Quod sequitur caput una cum ultimo de ipsis eis opificiis est quae VII
ad metallorum tractationem pertinent. De arte autem metalla tractandi cum Scriptu-
praeter ea quae apud Plinium potissimum (in naturalis historiae libris '^^®/^^""
rflrioniiu
XXXIII et XXXIV) Strabonemque extant (III 2, 8 p. 145 Cas., quae ^^ ^^^^^_
e Posidonio petita sunt maximam partem) non multa nobis tradita sint, riorum
difficile est quae his capitibus continentur verba certa ratione explicare et v. 46-57
supplere. Frustra certe evolves quos ego evolvi libros tam eos, qui de
1) Cf. Marquardtius 1. s. s. p. 205 adn. 1904. 1905.
^) Cf. Marquardtil enchir. V 2 p. 139.
180 HtTBNER
universa re metallica veterum sunt^), quam qui sunt de Phoenicum Hispa-
norumque metallis^).
Atque primum ipsa capitis inscriptio quid significet videndum. Scau-
rarios apparet eos esse qui scaurias tractant in ipso capite plus semel
nominatas similiterque qui testas tractant testarios. Omnis igitur expli-
catio inde pendet, quid de harum vocum significatione et usu statnatur.
Qupd Ut recte fiat etiam reliqua huius capitis vocabula nova ex parte quid
significent et quo modo usurpentur disputandum est.
Scauriae vocabuli adhuc rusticam tantum novimus formam scoria^
quam servaverunt linguae neolatinae Itala Francogallica Hispana Portugal-
lica; Graecis a-xtD^lu dicitur. Illi utrum e Latino sermone sumpserint an
vocabuli peregrini sonum eum per w expresserint, qui Romanis au erat,
ignoramus. Yocabulum potest sane Hispanae originis esse. Scoriam igitur
Plinius testatur (XXXIII § 69) eam qme e camino iactatur spurdtiam in omni
metallo vocitari eandemque ex auro argento aere gigni idem aliis locis testis
est (XXXIII § 69 105 XXXIV 107). Haec vocabuli significatio si unica
est, quam statuere licet, quid opus scaurariorum fuerit difficile est explicatu.
Videndum igitur an recte Mommsenus cogitandum esse proposuerit non
de scauriis quae e metallo olim purgato gignuntur denuo purgandis, sed
de materia lapidea ipsa quae ex puteis scrobibusve effodiebatur; nam
ad hanc quoque purgandi vocabulum, quod infra videbimus de scauriis
usurpari, recte pervenit.
Testas non vasa lateresque tantum e terra cocta eorumque particulas
fractas, sed etiam lapidum fragmina dici ab eodem Plinio discimus, qui de
tofo narrans lapideque albo in Umbria et Venetia dentata serra secari
solito dicit lapidem eum aspergine ei gelu pruinisque rumpi in iestas
(XXXVI § 166). Inde opus testariorum, qui item primum hic nominantur,
eorum fuisse coUigo, qiii lapidum fragmina aeris inde eruendi causa trac-
tant. Cum v. 56 flatores argentarii aerarii tantum memorentur, non aurarii
aliorumve metallorum,- ex metallo Vipascensi^ ex quo hodie aes tanjtum
gigni audimus, aes argentumque sola effossa esse consentaneum est.
^) Yeluti Blasii Caryophili Itali de antiqais auri vgenti aeris ferri plumbique
fodinis opusculum (Vinclobonae 1757 4.), Reitemeieri Geschichte des Bergbaus und
Huttenwesens hei den alten Volkern (Gottingae 1785 8.), I. et L. Sabatier fratrum
production de tor de fargent et du cuivre chez les anciens et hoteh monetaires des em-
pirea romain et hyzantin (Petroburgi 1850 8.); quibus usus est Marquardtius enchir.
III 2 p. 143 s. et nuper in opere noTo rom, Staatsverwaltung II p. 252 ss. Omnium
minime et docte et accurate scriptor nuperrimus officio functus est A. Leger Franco-
gallus in libro les travaux puhlics, lea mines et la metallurgie des Romains, la tradition
romaine jusqu2i nos jours (Parisiis 1875 8 mai. cum tabulis multis), quamquam ab bo-
mine qui artem intellegit nova edoceri iure expectaveris.
^) De Phoenicum metallis quaecumque traduntur doctissime ut solet composuit
Moversius die Phonizier II 3 (Berolini 1856 8.) p. 27 ss.; de Hispauorum videantur
Bethii commentatio de antiquae Hispaniae r^^etallica (Gottingae 1808 4.), Ukerti
Geographie der Griechen und Romer II 1 (Wimariae 1821 8.) p. 327 ss., Roesingeri
dissertatio uher den Gold- und Silherreichthum des alten Spaniens (Svidnitiae 1858 4.).
LEX METALLI VIPASCENSIS. 18 1
Cum scanriis autem argcntariis aerariisque, quas v. 46/7 supplere licet
probabiliter, coniunguntur praeterea pulvis ex scauriis et rutramina
(v. 47). Pulveris igitur vocabulum non arenam videtur significare, ex qua
aurum potissimum lavando scimus extractum esse, sed eum pulverem, qni
scauriis testisque fractis relinquitur. Rutramen autem vocabulum et ipsum
alibi nondum quantum scio lectum a rutrandi verbo recte derivatur velut a
flando flamen, a vocando vocamen aliaque similia non pauca. Rutrandi autem
verbum a rutro ductum vel si mavis ab eadem ruendi radice tam rutrum no*
men quam rutrare verbum. Rutrum ligoni asciaeve simile esse instrumen-
tum lexica docent; scilicet eius generis malleus videtur fuisse, quo lapides
e puteis prolati tundebantur, ut quidquid in eis metalli superesset inde
erueretur^). Cum infra v. 50 coniungi videantur, si modo recte supplevimus,
ae[ri8 argentive ru]tramina^)y probavit mihi Mommsenus eo vocabulo etiam
scaurias pulveremque aliquatenus comprebendi potuisse, cum ea quoque ru-
tro pararentur. Praeter scaurariorum testariorumque opus, quod bis in hoc
capite quale fuerit indicatur (v. 47 48 et 53 54), ut mox videbimus, altero
loco solo additur lapicaedinarum mentio. Inde testariorum opus, quod
in capitis inscriptione diserte iuxta scaurariorum nominatur, proclive est
ad lapicidinas referre. Tamen cum v. 54 lapides lausiae e lapicidinis pro-
venire dicantur, non testae, hic quoque minus accurate lex videtur concepta
esse lapicidinaeque quasi extra ordinem adiectae ad metallorum opus. In
iure quoque ut apud reliquos scriptores lapicidinas inter metalla referri
Mommsenus ex codice Theodosiano X 1 9^ 8 indicavit. Quae iuxta lapides item
primum in hac lege nominantur lausiae, eas apparet arto quodam vinculo
iunctas fuisse cum lapidibus. Pronum quidem est de lavandi lavendive radice
cogitare, a qua lausiae potuerunt derivari similiter ut ab induendo indusium.
Sed lavando aurum ex fluviorum arena extractum esse novimus ; deinde etiam
pulverem ex scauriis lavari solitum esse consentaneum est. Quid in lapicidinis
lavari potuerit difficile assequaris. Comparavit Buechelerus lausias cum
lautumiis et cum Doriensium voce Xsu? pro 'kag putatque ex lautiis ortas
esse ut noxiam e noctia, Tamen lautumiae vocabulum Graecanicum est ex
Graeco T^oroixlu sive >MToiJi.ia aut 'KaTo\xBtov inflexum ut ex AaoStHsta Laudi-
cea et similia^). Extat in lingua Hispanica vocabulum losay in Portugallica
lousa sive louza significans tabulam lapideam; hoc saeculo quarto decimo
^) Minns probabiliter, nisi fallor, Buechsenschuetzius cum rutraminibus re-
trimenti yocabnlum componere voluit, quod, ut lexica docent, etiam de metallis usur-
pabatur; ut Celsus plumbi retrimentum Graecis crxcoptai/ noXvfi^ov esse diceret. Signi-
flcatio est similis, origo aperte diversa, cum reterendo fdrtasse cohaerens ut cum dete-
rendo detrimentum.
*) Quod S OT om e nius su^pleYidum-proj^osmt ae\s pulveremve vel ru]tramina prop-
terea probabile non est, quia aes non purgatur, sed prodit ex purgatione.
^) Id quod Usenerus olim plene expdsuit in ann. philol. a. 1865 p. 227 ss.
13
182 HtBNER
Latine laitsa scribi docet Ducangii glossarium. Scio ad Arabicam originem
haec referri solere; sed num iure hoc fiat dubito^).
Haec sunt quae de singulorum vocabulorum huius capitis significatione
praemittenda duxi. . Opus autem scaurariorum testariorumque, quos iam
coniungere tuto licebit ut in capitis inscriptione coniuncti sunt, quale fnerit ex
illis verbis licebit colligere, quibus duobus illud huius capitis locis describitar,
V. 46 47 ........ re expe\dire /rangere cernere lavare
V. 53 54 , . . .pu /rac]\tum cretum lavatumque
In lacuna utraque unum alterumve praeterea verbum potest intercidisse
(v. 47 litterae circiter yiginti quattuor exciderunt, v. 56 circiter viginti sex):
quale illud illave fuerit certa coniectura statui non posse patet praeter pur-
gandi vocem, quae summa cum probabilitate restituitur. Collatis Plinii
verbis (XXXIII § 69) tundendi urendi molendi verba locum hic habere
potuerunt. Deinde cum expediendi etiam tollendi notio facile coniun-
gitur; denique ne flandi quidem opus absonum videtur, ut demonstrant quae
V. 56 secuntur.
Scauriae igitur argentariae aerariae, pulvis ex eisdem scauriis, rutra-
mina (cui vocabulo ve particulam a quadratario casu omissam addidi prop-
ter pulveremve quod praccedit) purgando frangendo cernendo lavando para-
bantur; nam verba illa quanquam non posita eodem quo nomina ordine
tamen referenda esse frangendi verbum ad rutramina, cemendi ad scaurias,
lavandi ad pulverem manifestum est. Quae praecedebant verba (v. 47) ad
mesuram pondu[sve (exciderunt litterae circiter viginti)]r6 expe-
\dire vix certo modo licebit sapp}ere. Quod toUendi fortasse expediendi-
que verba praecedunt reliqua, quae secundum ipsius operis naturaDA debe-
bant antecedere, non offendit in sermonis illa neglegentia, quam per legem
universam videmus obtinere. — De his Mommsenus haec mecum commu-
nicavit: 'Ubi agitur de purgatione, mensura pondusve reete interponi potuit
ita, ut singulis operis singulis diebus non permitteretur ex metallis scaurias
testasve extrahere ultra certam mensuram certumve pondus: qua de re cum
in lege de metallis generali cautum esset, hoc loco brevis indicatio sufficie-
bat. Quapropter cave, ne emptionem huic loco interponas a tota capitis
sententia plane abhorrentem. Expediuntur autem non tantum ea qnae foras
mittuntur, sed ea quoque quae manu tractantur et perficiuntur: pariter ut
V. 54 agitur de lapidihus lausiis expeditis, Itaque expediendi vocabulum
non significat hoc loco nisi id ipsum quod pauUo diversa ratione significa-
tur iuxta positis purgandi et frangendi et ceteris'.
Cum scaurariorum opere coniungitur deinde opus in lapicaedinis quo
quo modo faciendum (v. 48), quod non ad testarios referendum sed a scau-
rariorum testariorumque opere diversum propter externam tantum aliquam
^) Be lansiae vocabulo Soromenius mecum sentit, qui pedras de /oi/«a Portu-
gallensinm cum Francogallorum tables ctardoise componit. Nam lapidem scissilem re-
periri frequenter in lapicidinis prope Aljustrel a^notat.
LEX METALLI VIPASCENSIS. 183
lapicidinarum cam metallis similitadinem hoc capite comprehendi supra
dixi, Scih*cet praeter ipsum opus lapidariorum, qui lapides quadratos ad
aedificandum destinatos caedebant aut veluti sectores serrarii Italicenses illi
(C. I. L. II 1131 1132) secabant, lapides vel minutim vel in truncos non lae-
vigatos caesi ad vias sternendas pavimentaque facienda usurpati indicantur.
Qui scaurias tractare volent qaive ad ea opera facienda servos mercenna-
riosque (id est operas ingenuas) mittant, ut lex loquitur v. 49, ii intra tri-
duum apud conductorem metalli se hoc facturos esse profiteri conductorique
pro operariis singulis pensionem menstruam aliquot denarium . (summa haec
in lacuna interiit) solvere debent. Comparari fortasse potest dedicatio in
Lusitania reperta et a me edita (G. I. L. II p. LI) hominis alicuius privati
ob repe\rta ojwn p{ondo) CXX; nisi ibi de thesauro invento agitur^).
Hac igitnr opera Mommsenus putabat contineri ipsum opus metallo-
rum effodiendorum. Scilicet licuisse unicuique servos mercennariosque mittere
ad puteum instituendum scauriarum extrahendarum causa lapidumve caesu-
ram^ modo conductori numerum hominum recte ederet, mercedem, de qua
ibi cautum est, solveret, omnino quae hac lege perscripta sunt recte obser-
varet. Fieri potuisse, ut conductor partem operis ipse perficeret, scilicet
puteum primarium institueret, quo casu mercede ab operarum nomine sol-
venda non tantum pro conductionis summa, sed etiam pro impensis illis ei
satisfaciendum erat. Nec sane prohibitum fuisse conductorem, quo minus
ipse quoque per operarios^suos scaurias extraheret lapidesve caederet; quo
facto mercedem nuUam ei solvendam fuisse. Sed neutrum ut sumatur ipsa
re requiri; immo magis officia ita partita fuisse videri, ut conductor soli
tantum usum praeberet, metallarius autem per servos mercennariosque
puteos effodiendos et scaurias extrahendas purgandasque curaret.
Observandus in hoc capite coniunctivi usus (profiteantur et solvant) pro
imperativo, quem hic (ut v. 60) expectamus (profiteri debento; quanquam ne
debendi quidem vocabulum severioribus linguae legibus satis facit). Vix
autem coniunctivus ille excusabitur eo quod sequitur ni ita fecerint. Ne-
que enim credendum est voluisse ita procuratorem metallorum quasi exhor-
tari alios praeter conductorem ut eius modi opera susciperent.
Adduntur deinde cautiones aliae. Qui aliunde ae\ri8 argentive rujtra"
mina (v. 50) in fines metallorum (non metalli Vipascensis, ut expectaveris)
intulerit, puta ut purgationem scauriarum vicino aliquo loco effossarum
commodius perficeret in metallo Yipascensi, is in pondo centum denarium
unum conductori solvere iubetur. Non multum igitur aeris ex scauriarum
pondere satis grandi videtur extractum esse; atque exiguam tantum sum-
mam conductori solutam esse inde quoque explicare licet^ utMommsenus
^) Vide Hirschfeldium 1. s. s. p. 74. [Non absimili ratione constitutione Va-
lentiniani et Valentis (cod. Theodos. 10, 19, 3 = cod. lust. 11, 7, 1) inyitantur qui vo-
lent ad aurum ubinbi legendum ita ut qui sponte confiuxerint octonos scripulos auri
non purgati singuli singulis annis fisco pendant (cf. cod. Theod. 10, 19, 12 = cod. lust.
11, 7, 5) Th, M.]
18» .
184 hCbner
moDQit, qaod conductor tum nihil fere praebebat praeter usum soli. Qui
infra v. 56 appellantar fiatores argentarii aerarii probabiliter idem Mommse-
nus putavit non diversos esse ab eis, qui scaurias pulverem rutramina pur-
gare . . . expedire frangere cernere lavare susciperent; hic enim de opere, illo
loco de opera agitur. Loci autem illi alii, unde metalla proveniunt, videntur
vbertumbi appellari; ita enim ex alis locis ubertumbis v. 56 clare legitur in
aere. Hoc vocabulum certa ratione nondum explicatum est; neque vero
negandum etiam omisso supplemento eo quod supra proposuimus uhertum-
Insae .... litteras alio modo posse Qoniungi, ut unum duove alia inde voca-
bula nanciscamur. Aperte ita designantur loci vicini, neque vero ad fisci
metalla pertinentes, ubi metalla ea efFodiantur, quae ne importentur hoc legis
capite cavetur; unde ad ubertatis notionem facile ducimur. Atque uhertare et
vbertuosus vocabula latinitatis recentioris Ducangii glossarium indicat; vber-
tus inde cogitari potest aliquod fuisse vocabulum. Ad tunibus vero sive
umhus suffixum, ut videtur, explicandum nec amicis nec mibi adhuc contigit
monstrare rationem probabilem. Geterum non pauca vocabula aut certo
peregrina (Hispana potissimum et Delmatica) aut peregrini soni in auri
argentique metallis obtinuisse e Plinio discere licet: apitascus arrugia halux
(sive halluca codicis Theodosiani X 19, 12) corrugi palagae sive palacumae
seguUlum talutatium tasconium urium^ crudaria galena; ad metalla Hispana
pleraque pertinere et a Cornelio Boccho scriptore Hispano tradita esse pro-
babile puto.
Qui denarios in pondo centum singulos hoc legis capite statutos (certa
enim huius enuntiati supplementa sunt) statata die, id est ea die qua die
deberi coeptum est, non solverit duplum dare deheio; ita enim sine dubio tria
D, quae clare leguntur in aere (v. 52 = v. 45 posticae) explicanda esse
supra monui. Pignoris captio hic quoque conductori datur. Gommissa
conductori deinde ea sunto, nisi solutum erit quidquid conductori debitnm
erit, quae contra conductoris privilegium ab aliis e scauriis pulvere rntra-
minibus (nam quanquam brevitatis causa lex de scaariis solis loquitur,
pulvis etiam et rutramina sine dubio intellegenda sunt) et ex lapicidinis
extracta erunt: (v. 53) quod eius scauriae pu[rgatum frac\tum lavatum-
que erit quive lapides lausiae expeditae in lapicaedi\nis eruni\; ita enim
satis probabiliter lacunae explentur.
Restat exceptio similiter ut supra in tonstrino (v. 39) facta eorum
gratia (v. 55) , qui in privatis officiis agunt. Flatores enim illos argenta-
rios aurariosque privatos eos homines supra dixi videri intellegendos, qui
per servos mercennariosque scaurias metalli Vipascensis tractare aut scau-
rias alienas ibi purgare suscipiebant. Suppleri igitur possunt aut cum
Soromenio servi libertique, qui flaturis dominorum patronorumve apte
conveniunt, aut iidem qui supra nominantur servi mercennariique; utrum-
que enim supplementum spatio convenit. Etiam mercennarios qui mittunt
patronos dici potuisse consentaneum est. Quod in fine posui supplemen-
tum magis exempli causa qui fiaturis . . . [pperam dant] incertum esse vix
est quod moneam. IUi igitur operarii ita excipiuntur, ut eos pignoris loco
conductor capere nequeat, ne domini patronive nimium damnum accipiant.
i
LEX METALLI VIPASCENSIS. 185
Quod ludi magistri capite hoc loco satis incommode, ut supra dixi, viii
de conductione locatione operum metallicorum praeceptis interposito a pro- Ludi
curatore metallorum dicuntur immunes esse, id recte sine dubio a Momm- ™*g^8tri
V, 59
seno in adnotatione infra posita comparatum est cum nota grammaticorum
a muneribus publicis in municipiis libertate. Grammatici igitur sive arti-
ficio sive opificio nuUa munera onerave publica metalli Yipascensis impo-
nuntur. Nulla igitur, ut supra dixi, huius capitis praecepto cum reliquorum
praeceptis similitudo est.
Puteos metalli Yipascensis procuratorem metalii vendidisse supra iam ix Usur-
vidimus (v. 3 15). Puteos, quae Graecis (p^sara sunt, ad omnia metalla pationes
eifodienda factos esse novimus Plinio (XXXIII 66 ubi de puteorum scro- P^*®**^^°*
bihtis loquitur et XXXIV 2) et Strabone^) testibus. Miratur ille (sive . ?
^ ■' ' ^ ciariam
potius is quem sequitur auctor, puto Cornelius Bocchus) adhuc per Hispa-' y. 58-60
nias ah Hannihale incohaios durare puteos (XXXIII 96). Itaque in puteis
effodiendis aeque atque in scauriis purgandis pulvere lavando testis rutran-
dis lapidibus caedendis operam ipsorum metallorum primariam constitisse
probabile est. Sed eadem conductione metalli etiam ius continebatur putei *
effodiendi; id quod ex ultimo huius legis capite, quod quidem servatum
est, discimus. Yidetur autem res similiter atque in scauriis tractandis ita
faisse instituta, ut conductores huius vectigalis, quamquam et ipsi sine
dubio puteorum effodiendorum ius habuerunt proque eo iure pensionem
procuratori metallorum solvebant, tamen plerumque non ipsi eo iure ute-
rentur, sed e lege metallis dicta (v. 59) aliis quoque puteos effodiendi ius
esset certis condicionibus. Lex illa metallis dicta utrum haec ipsa me-
tallo Vipascensi dicta sit an alia quaedam universalis, quae ad metalla
omnia pertinebat, dubitari potest; Mommseno hoc, mihi iilud magis
probatur. Metallum enim hoc Vipascense etiam plurali numero metalla
dici potuisse supra vidimus. Ex hac autem lege qualicumque unicui-
que licebat intra fines huius metalli [puteum locum\que putei (ita supplevi,
neque vero satis confidenter; expectaveris saltem locumve) usurpare occu-
pareve iuris retinendi causa, dum modo intra certum temporis spatium
(bidui fortasse, cum b littera in aere servata vix aliud supplementum pa-
tiatur) apud conductorem huius vectigalis servos mercennariosque, quos ad
puteum effodiendum miserit, profiteatur conductorique pro operariis puto
singulis pensionem menstruam solvat. Hoc est quod supra vidimus dici
puteos a procuratore emere, scilicet tractandos effodiendosque emere.
Quaeritur usurpationes illae emptionesve puteorum cur in ipsa capitis in-
scriptione dicantur pittaciarium. Pittacium, quod vocabulum num a
Graeco TTvtntg recte derivetur dubito, cum pice autem aliquanto probabilius
videtur componi posse, pittacium igitur schedulam inscriptam plerumque
^) L. s. s. p. 146 C x^pvorog . . ffvptrai xal nXwstai • • , ^ opvTTSTat ^ptup, tj ^\
avivt^^ttu-a yri "nXvvirai, . rai ^l tou apyopov xafAlvovq itoiovoriv v\ftY{kdq . . . . ' tlav ^^ X^^~
Kovpyttfav Tiva HaXstrai ^pucEia, l§ tav Tixfxaipovrai )(jpv<rov l^ avTw opVTrev^ai irpoTepoi/.
186 HtJBNER
significare, quales quidem vini amphoris affigi solebant, deinde etiam
epistulas breves libellosque e Petronio Lampridio codice Theodosiano aliis
lexica adnotant. Pittacia igitur haec aliqua ratione credendum est figi
potuisse ab empturientibus eis locis, ubi puteum effodiendum suscipiebant,
fortasse nominibus ipsorum inscripta. Hoc autem necessarium videtur fuisse,
ne diversorum dominorum patronorumve operae in puteis incohandis alter
alteri officerent. Pitiacia autem illa putandum est aliqua ratione conductori
indicata ab eoque certa pensione accepta aut pro puteis aut pro operariis
singulis in codicem relata esse, ut qui professi essent solyissentque eo modo
ius putei efifodiendi retinerent. Ita vectigal illud pittaciarium dici potuit.
Non sine dubitatione autem haec Mommseno potissimum auctore propono;
probabilia tamen puto^ quanquam cum aeris scriptura hic ad finem perve-
niat, coniecturis ultro indulgere sane temeritatis esse videatur.
Haec fere sant, quae de singulis legis capitibus adnotanda habui.
Siquis quae inde discimus nova non pauca in universum consideraverit,
nova in primis sunt quae de metallorum condicione et administratione uni-
versa inde desumere licet. Ad exemplum a regni Aegyptiaci administratione
petitum non pauca eius generis instituta esse observavit Hirschfeldius^).
Deinde mirabimur in metallorum illorum administratione iam Romanos si-
•
milia fere secutos esse, quae multa post saecula hac demum aetate vidimus
reviviscere. Ut e metallis fisco imperatorive reditus, quos per duo priora aerae
nostrae saecula ingentes fuisse certum est^ quam maximi essent Hispaniaque
potissimum maneret qualem iam praedicaverat Posidonius Tcqxtsiov '^ysfjLo-
vluq aviHkeiTnov (Strabo III 2, 9), operarum in locis desertis et incultis
degentium vita et victus sublevandus ipsique a negotiatorum opificumque
iniuriis quam maxime vindicandi visi sunt. Propterea ne a privatis nego-
tiatoribus quae ad victum desiderantur emere cogerentur qualia illi prae-
stare voluissent quibusque pretiis^ conductoribus ea praestanda locabantur,
ut fisco inde lucrum redundaret hominesque necessaria recte acciperent pre-
tiisque moderatis. Propterea summa cura nequis alius negotia conductori-
bus reservata sibi sumeret cavebatur in eosque qui adversus ea facerent
magna cum severitate animadvertebatur.
Ratione admodum simili qui in Britannia potissimum et in confoede-
rationis Americanae civitatibus per loca inculta vias ferreas ducendas alia-
que opera publicae utilitatis perficienda aut etiam metalla exercenda susce-
perunt, operis ad eos labores tolerandos conductis et e longinquo saepe
arcessitis mercedem noluerunt pecunia solvere, qua ad victum necessaria a
negotiatoribus privatis maximo cum incommodo damnoque ipsi operarii sibi
pararent^ sed victum ipsum reliquaque necessaria praebuerunt pro certis
^) Untersuchungen u. 8, w, 1 p. 284 adn. 1.
LEX METALLI VIPASCENSIS. 187
pretiis sibi solvendis sive de mercede laboris deducendis; qoam mutui ratio-
nem dicunt sive the iruck system Anglice. Notum est quot quantaque de-
trimenta accipiant a cuiusvis generis venditoribus qui in aurifodinis Galifor-
nicis Aostralicisque ob auri sacram famem famem sitimque et siqua sunt
peiora tolerant. Eis si procurator aliquis metallorum conductionis locationis
legem talem dicere posset, qualem dictam fuisse videmus ante saecula fere
duodeviginti metallo Vipascensi in Lusitania, de ipsis melius ageretur
eique, qui rerum publicarum curam agunt, etiam fisco publico reditum inde
pararent non spemendum^).
Ami. HUBMER.
ADNOTATIONES TH. MOMMSENI.
Ad p. 171. Legem se esse ipsa tabula enuntiat; qualis vero lex sit^
qaaeritur. Lex meiaUis dicta quae significatur v. 59, ab hac si quid video
diversa est: primum quod uno loco excepto (v. 51) fodinae eae de quibus hac
lege agitur, non metalla dicuntur, sed metallum; deinde quod ita ibi de puteis
metalli Yipascensis cavetur, ut remittamur ad legem metallis omnibus
(fisci scilicet) communiter dictam metallaque ea universa opponantur huic vec-
iigali, id est metallo Yipascensi. Procurator sane ubi nominatnr dicitur
qui metallis praeerit (v. 21) vel metallorum (v. 2 3 30 57); sed nihii impe-
dit, quominus is praefuerit metallis pluribus, puta iis quae in Lusitania essent
vel in Hispania universa. Neque autem lex haec proficiscitur a procura-
tore metallorum, cum immunitatem ludimagistris det /i procuratore eo (v. 57)
itaque is ipse ea teneatur. Est igitur lex fiscalis ab ipso imperatore ut-
pote metalli Vipascensis domino ei metallo dicta. Subit autem ea quodam-
modo in locum legum earum, quibus constituuntur coloniae municipiaque.
Neque enim agitur in lege de sola re metallaria, quamquam primarium in
lege locum ab ea obtineri consentaneum est, sed territorium ibi ordinatur
certis finibus comprehensum {inira fines v. 2 10 58 in finibus s. in fines
V. 46 51; in v[ico meialli Vipascensis inve} ierritoris eius v. 37) itaque om-
nino positum extra fines coloniarum municipiorumque; quod territorium
cum rem publicam non habeat, nibilo minus quodammodo pro re publica
est. Id praesertim intellegitur ex eo quod legitur v. 57: ludi magistros a
^) Postqaam haec impressa sunt Soromenius sciscitanti mihi rescripsit lammi-
nam casu inventam esse inter fodinarum explorationem una cum nummis reliquiisque
instmmenti, quali operas Romanos usos esse probabile sit; nummos maximam partem
Augusti esse, reliquos usque ad Arcadium pertinere. Quae omnia cum in Aljustrel
adhuc servarentur, nondum accuratius se examinasse.
188 hCbner
]proc(uratore) metallorum immunes e8s[e placet']^). Ubi enim immunitas tri-
buitar^ ibi munera fuerint necesse est et qui re municipes essent, licet vo-
cabulo eo non utentes. Imitatur omnino hoc ludi magistrorum privilegium
immunitatem in re publica grammaticis concessam^ qua de re satis nota
conferri possunt constitutio Pii (Dig. 27, 1, 6, 2) quaeque exposuit
Kuhnius (stddt, Ver/. 1, 83 seq.). Itaque exempli causi viarum faciendarum
et reficiendarum munus iis qui intra fines metalli Yipascensis habitabant
similiter indictum est atque indicebatur civibus rei publicae qualiscumque;
indicebatur autem ut his a magistratibus suis, ita illis a procuratore me-
tallorum, quem pro magistratu in his territoriis fuisse consentaneum est.
Neque eiusmodi ordinatio ad metalla sola pertinuit. Simili iure fue-
rint necesse est territoria legionibus attributa, quae innotuerunt ex terminis
Hispanis collocatis ad dividenda prata legionis IIII et agrum luliobrigen-
sem (vol. II n. 2916), item ex titulo nuper reperto Aquinci (huius eph.
vol. 2 p. 382 n. 696) balnei a solo facti territorio legionis II adiutricis,
Nam illa praedia constat^ haec probabile est fuisse extra territoria rerum
publicarum. Eodem ducit quod scribit Frontinus de contr. agr. p. 46 Lachm.:
inter res publicas non mediocriter eius modi (scilicet de modo) controversia
solet exerceri, quam frequenter coloniae hahent cum coloniis aut municipiis aut
saltihus Caesaris aut privatis, In universum praedia fiscalia procuratores
suos habentia, qualia sunt saltus Carminianenses in Calahria (Not. Dign.
Occ. 12, 18 Seeck), praedia saltuum Hipponensis et Tkevestini in Africa
(Renier n. 2343), alia diligenter nuper composita ab Hirschfeldio nostro
(Staatsverwaltung p. 24 seq.), probabile est fuisse extra territoria civitatibus
attributa neque magistratus ulios habuisse, sed locum magistratuum obti-
nuisse procuratores. Ne privatorum quidem possessiones similiter ordina-
tas esse potuisse negaverim; certe latifundia sex illorum dominorum quos
imperante Nerone semissem Africae possedisse Plinius ait, vix credibile est
finibus civitatium eius provinciae comprehensa fuisse.
Eodem refero quae saeculo quinto et deinceps inveniuntur res publicae
magistratibus destitutae et constitutae sub solo defensore^). Crediderim
autem universam hanc ordinationem ab institutis Romanis abhorrentem ex
Aegypto adscitam esse, quam rei fiscali aetatis imperatoriae quodammodo
normam imposuisse satis probabile est. Quod si ita est, minus mirabimur
eiusmodi territorium carere nomine iusto Latino: certe vicus pars est co-
^) Si servatum esset verbum quo haec reguntnr, fortasse genus legis huius certius
inde definiretur, Potest cogitari de supplemento tali e88[e vold], ut loquatar impera-
tor. Similiter v. 2 23, ubi imp. et Cae8, supplevimus, potuerunt item suppleri adhibito
Yocabulo mei. Sed quamquam dubium non est ab imperatore legem dictam esse, prae-
tulerim id quod posuimus.
^) Honorius et Theodosius Cod. Theod. 8, 12, 8 a. 415: in provinciis apud pro-
vinciarum rectores vel, si praesto non fuerint, apud magistratus municipales vel, si civi-
ta8 vel oppidum . . . non habeat magistratu8, apud de/ensorem plebis. Eadem redeunt in
lege Leonis Cod. Inst, 8, 53 [54], 30, 1.
LEX METALLI VIPASCENSIS. 189
loniae muDicipiive nec nisi abusu ad eiusmodi territorium refertur. Magis
crediderim his praediis proprium esse saltus vocabulum. Sed universa haec
quaestio ut late patet et digna est subtiii indagatione, ita hoc loco nulio
modo absolvi potest, sufficitque eam proposuisse.
Itaque tenemus legem metallo Yipascensi dictam ab imperatore eodem-
que domino, qua lege tam res metallaria quam in universum quidquid ad
regionem ordinandam pertinebat similiter ordinabatur, ut res publicae or-
dinantur legibus coloniarum municipiorumque.
Ad p. 173. Capitum inscriptiones si quid video scriptae sunt nomina-
tivo; nam ludi magistri c. VIII et usurpationes puteorum sive pittaciarium
c. IX aliam explicationem non recipiunt. Ad capita septem prima quod
attinet, nominativus a quo genetivi hi reguntur periit cum principio legis;
potest fuisse, ut coniecit Huebnerus, (locatio conductio) centesimae argen-
tariae stipulationis et sic deinceps. Sane quae leguntur c. II scripturae prae-
conii et c. VII scripturae scaurariorum et testariorum, possunt haberi item pro
nominativis pluralis; sed hoc posito vix aptam sententiam expediemus. Scrip-
tura autem scaurariorum et testariorum mihi est professio v. 49 commemo-
rata, quam in scriptum redactam esse consentaneum est. Scriptura autem
praeconii quid significet nescio; nam secundum ea, quae in ipsa lege per-
scripta sunt, ad praeconium non admittebantur qui velient professione facta,
sed locabatur ut tonstrinum et reliqua. Quare videndum est^ ne intellega-
tur scriptura et praeconium; neque enim absurde statuemus praeconem item
in litteras rettulisse quae perscribenda sunt in auctione facienda.
Th. Mommsen.
ADDITAMENTVM.
Officiosa Soromenii liberalitate factum est, ut huic volumini possemus
adicere tabulas duas arte quam dicunt heliographa Olisipone ad ipsum aes
quam accuratissime expressas; designantur antica et postica aeris partes
litteris A et B.
ADDITAMENTA
AD CORPORIS VOL. H.
A
AD PROVINCIAE BAETICAE CONVENTVS ASTIGITANI
CAP. Vn SABORA.
Canete la Eeal orientem versus iuxta coUem adhuc el cerro de Sdbora
dictum (ut affirmant) et prope viam quae est ad las Cuevas del Becerro, inter
vestigia oppidi antiqui in collibus dictis de I^liente-peones late sparsis, ante
quam acceditur ad praedium los cortijos de la Colada^ basis extat alta vara
y media, inedia de ancho y tres cuartas de frente^ inscripta ita litteris, ut
credunt, saeculi tertii.
142 (ins. post n. U23).
1, AEMILIVS*SISENna
^ut R I N A
«a B O R E N S I S
viV OSE-PO SVIT
Antonius de Aguilar y Cano repperit exemplumque misit Aureliano
Guerrae, qui edidit revista historica a. 1876 m. Sept. (n. XXIX) p. 259.
Spatium quod consulto vacuum relictum est continuisse dicitur signum
aliquod anaglyphum, ut putant, ex aere factum. A laeva deesse versui
uni cuique litteras binas ternasve, praeterea primo exeunti tantum item
duas vel tres, praeterea vero nihil, adnotat editor. Tribus cognomini post-
posita in regionibus illis non offendit. Non opus igitur cum Guerra sup-
plere Sisen(na) \L, f(ilius)] ; nec facile . cognomen per compendium scriptum
admittendum. Versus quarti supplementum certum, nisi fallor, debetur Fi-
deli Fitae. Guerra de [AT]vose vel simili quodam dei alicuius peregrini
nomine cogitaverat; sed titulus aperte sepulcralis est. Nomen oppidi
versu tertio suppletum ab editoribus propter situm non caret dubitatione;
nam quamquam sane fleri potest ut fuerit ibi Sabora oppidum novum in
planitie extructum, cuius meminit epistula Vespasiani ad magistratus Sabo-
rae veteris (vol. II 1423), tamen eodem iure aut Borensis simpliciter (fuit
enim Bora oppidum Baeticae, cuius nummi extant) aut aliud nomen in
. . bora sive . . borum desinens in titulo fuisse statues.
AD CORPORIS VOL. H. 191
143 Fragmentum rep. in eodem praedio sive huerta de Ihente-peones^ ser-
vatum Matriti apud Guerram.
1 IVS • L . . . IN . . IVS
VLESIS • ANN . . XXXX
S'S'E-S«T«T«L
Aguilar dedit Guerrae, qui edidit 1. s. s. p. 260.
Y. 2 Bupplendum fortasse Lacildulensis sive Laciduleneis, cf. Ephem. III
n. 9; id enim oppidum non nimis multum inde distat.
V. 3 fortasse [h(ic)] 8(itus) s(epultu8) e(st) e. q. s.
144 In eadem regione, prope Cerrato in praedio dicto el cortijo de Borbon,
frente a las huertas de Canamero, sed non eodem situ atque praecedentes
hic titulus prodiit
D • M • s •
VICTOR AN LV
HSTIEISSTTL
Aguilar dedit Guerrae, qui edidit 1. s. s. p. 260.
Adscripsi propter formulas v. 3 obscuras; fuit fortasse h(ic) s[it(v^)] e[t]
s(epultus), 8, t. t. l. Cf. titulus qui praecedit.
AD PROVINCIAE BAETICAE CONVENTVS CORDVBENSIS
CAP. VI, QVOD COMPREHENDIT OPPIDA INTER MALACAM ET
ILIBERRIM SITA.
Supra in hac ephemeride III n. 12 edidi titulum sepulcralem Q. Fabii
Carpi alicuius Ulisitani a Guerra mecum communicatum. Nomen oppidi eius
adhuc ignoti, quod Ulisi fuisse patet, Guerra similitudine Ulixis nominis
forma Latina ductus idem oppidum indicare sibi persuasit atque fabulosam
illam 'OSva-a-stau, cuius Strabo meminit, quamque putavit nomen servasse
in hodierno Ujijar oppido in montibus la Alpujarra sito. Scilicet postquam
Abderae Phoenicum HTla-ixuTog mentionem fecit ita pergit Strabo (III 4, 3
p. 157 Cas.): VTrc^ Ss tuov Tonuov Iv r^ opsiv^ 8stxvvrut ^OSvttsicc hcci ro U§ov
Trjg 'A^Yjvag Iv «yTyJ, ig Ho^rsih^vitg rs sI^yihs Hcti ^A^rsfxiSw^og Hut ^Aa^HXyjmu'
8r}g 6 Mv^Xsuvogy avYjg sv tyi TovgSrjTuvt^ TrutBsva-ug rd y^ufjLfXUTtxu hui TrsgtYj'
yvja-iv rivu ruov s^vuUv sHSsSooHoog ritjv tuvtyi" ovrog & (pYja-iv vnofxvYjfJiuTu TYJg
7r?Mvi/)g rrjg 'OBva^a^wg sv rw ts^M ryjg ^ASyjvug uamiSug n^oa-nsnurru^ksva-^ut
Hut uH§oard?ju. Indidem alio loco Strabo (III 2, 13 p. 149 Cas.) hcu sv ryf
^ljZri^ta ^OSvararstu iroXtg hsiHwrut Hui ^A^Y}vug ts^ov Hut aXXoc fxv^tu «%i^ TYjg
T8 sHsivov 7r>AvYig e. q. s. Alia Ulixis Teucri Amphilochi reliquorum heroum
vestigia per Hispanias ex eisdem fontibus loco supra indicato proferuntur.
192 ADDITAMENTA
Quae Graeci isti homines per Hispanias iter facientes, ut Posidonius et
post eum Artemidorus Ephesius eosque secutus Asclepiades in urbe aliqua
Graeca sive Punica Baeticae eruditus in locorum fluyiorum montium nomi-
nibus deprehendere sibi visi sunt cum Graecis nominibus similitudines nos
merito spernemus. Duo enim nuper inventi sunt tituli, qui Ulisi prorsus
diversam esse et nomine et situ demonstrant a Turdetana iila Ulissia, si
dis placet. Praedia enim duo sunt vicina eius loci, quo prodierat titulus
Carpi illius civis Ulisitani, dicta Maria Aldana et del Rio (termino de Sau-
cedo, provincia de Mdlaga); ibi inter rudera permulta tegularum lapidum
aedificiorum oppidi alicuius veteris non exigui a. 1876 tituli hi prodierunt.
145 (ins. post n. 2061). Cortijo del Rio, Ara litteris tenuissimis et orna-
tis, similibus omnino arae taurobolii Cordubensis a. 238 (Ephem. III n. 15).
I . O . M .
L • FABIVS . L » F • QVIR • CHrYsIP
PVS . OBVL^^ONE^iStS • DEDIT
Emmanuel Cueto y Rivero invenit, Aurelianus Guerra edidit ex ecty-
pis ab eo missis revista historica a. 1876 mens. Sept. (n. XXIX) p. 261 ss.
Obulco satis longe distat a regione illa.
146 Coriijo del Rio, Cippus sepulcralis.
D . M . s
C . T . FABIANVS
VLISITAN . . TVR
A . . XXXV
5 P . IN SVIS
H . S • E . S . T
T . L
Cueto misit Guerrae, qui edidit I. s. s. p. 258.
141 Coriijo de Maria Aldana. Cippus sepnlcralis.
D . M . s
M • F . POLLEN
TINA • AN • LXX
P I A . IN S V I S
5 H . S. E. S. T-T. L
Cueto misit Guerrae, qui edidit 1. s. s. p. 258.
Tituli hi quattuor (cum Carpi titulo Ephem. III n. 12) quanquam per
se non magni momenti, tamen cum in duobus redeat patria defunctorum
Ulisitana, secundum consuetudinem saepius observatam potissimum in titu-
lis Hispaniae meridionalis, satis demonstrant oppidum Ulisi adhuc ignotum
fuisse ibi prope, ubi inventi sunt.
AD CORPORIS VOL. 11. 193
AD PROVINCIAE TARRACONENSIS, CONVENTVS ASTVRVM
CAP. IV ASTVRES TRANSMONTANI.
In Asturiae veteris regione ea, quae est a legionis VII castris {Leon)
versus septentriones ad radices montium,' qui Astares transmontanos secer-
nunt ab Augustanis, inter fluviornm Esla et Porma cursum, regio est hodie
dicta termino de Biano. Ex eius vicis compluribus per valles varias disper-
sis ab amicis, parochis potissimum in vicis illis degentibus, titulos accepit
non paucos descriptos cnm cura, quanquam sine peritia, lohannes L. Ca-
strillon socius academiae historicae Matritensis eosque publici iuris fecit
in ephemeride Barcinonensi revista historica a. 1876 (mensis Februarii
p. 42 — 48). Cum corporis volumen alterum ederem, ex hac regione prae-
ter titulum diu iam notum fontis Saginiensis (vol. II n. 2694 cf. add. p. 709
et ephem. II p. 242), qui errore nuper locum invenit inter urbanos (vol. VI
n. 152), alterumque non satis certo traditum lovis Candamii (vol. II
n. 2695) unus tantum innotuerat sepulcralis non accurate descriptus (vol. II
n. 2696). Alter item sepulcralis Sorribensis a P. Fideli Fita editus
(ephem. III n. 28) lucem accepit e duobus similibus e vicinia nunc demum
prodeuntibus. Hos igitur visum hic repetere emendatiores. Praecedit Asturi-
censis unus a Guerra nuper editus.
148 (ins. post n. 2636). Asturicae rep. a. 1800.
CARAEDVDI
FRONTO • RE
BVRRI • F •
V • S • L • M •
E schedula scripta saeculo XVII a loh. Lozano canonico edidit
A. Guerra revista historica a. 1876 m. Sept. (n. XXIX) p. 260.
Numen peregrinum adhuc ignotum Caraedudis,
149 (ins. post n. 2696). Rep. en la Puehla de lAUo, in summo monte S.
Isidori prope confinia provinciarum Asturiae et Legionis. Servatur in
museo Legionensi.
A^D O T I • FL
AVI • ARENI • F
AN L
5 H • S • E
Petrus Alba diseno de geografia i historia de la provincia y ohispado de
Leon a. 1855 (quem librum non vidi); F. Fita museo espanol de antigue-
dades 4 (1875) p. 635; L L. Castrillon 1. s. s. p. 42; C. L L. II 2696
194 ADDITAMENTA
ex exemplo Benedicti Gasielles Meana mulionis, qui olim litteris operam
dederat, mecum communicato per Cyriacum M. Vigil Ovetensem.
1 d M Fita male; solet enim in his titulis poni m sola. 3 arenii Fita.
Comparavi Arrenus nomen II n. 439 et 270G.
150 In Sorriba (novem a Legione leugis) iuxta sacellum S. Mariae de la
•Vega, cippus altus m. 0.50, latus 0.32.
D . M
B O D E R O
B O D I V ES
DOIDERI /
5 A • X XV
FILIO SVO
M P H
E • S • T
F. Fita museo espanol de antiguedadea 4 (1875) p. 627 acceptam a Ricardo
Velaszquez Bosco (inde ephem. III n. 43).
4 DOiDERiE traditur, sed cf. n. 3. 4.
Legendum videtur d{i8) M{anihus) [hic igitur formula consueta usurpatur]
Bodero Bodives(i?) Doideri[/(ilio)'] a(nnorum) XXV filio suo m(ater) p(osuit).
H(ic) est,
In fine suppleverunt editores formulam solitam h. s, e, s, t, t. l. ; sed pos
sunt intellegi quae traduntur addita littera nulla.
151. 152 Armadae in area aediculae quae fuit S. Hadriani, inter reliquias
sepulcrorum Romanorum numerosas. Servantur legione in museo.
m M
VIRONO • TAVR A B I O N
O • DOIDERI • F NOTAVRI
VAD • ANNORV NO • DOID
5 M • XL H S • E ERI • F VA 5
PLACIDVSAV DANNO
NCVLISPOS RVM XXX
H • S • E
[ PLACIDVS
I AVNCVLIS 10
P O
I. L. Castrillon 1. s. s. p. 43.
151 V. 1 consulto abscisus, ut lapis pro sedili esset.
Observa aunculis formam in utroque titulo pro nominativo positam; nisi
intellegendum potius aunculi s(ui) [monumentum] posuiu
AD COEPORIS VOL. H.
195
153 In vico Aleje in loco dicto prados de media vega, est pro sedili in ostio
villae rusticae Mathiae Gonzalez. Lineae intra versus indicantur.
M
P E N T I
RAL A E S IF
V A D I N I
N XXX
V I A M V S
P A L L I S I E
C I N I • HI
S E
I. L. Castrillon 1. s. s. p. 46.
2 p • ENTi editor, sed cf. Pentilus C. I. L. II 2633 et Peniilia ephem. II
n. 323. Etiam reliqua nomina vix recte descripta; y. 2 balaesi fortasse in
lapide est.
154. 155 In Velilla de ValdorS^ 154 empotrada en la pared de una huerta;
155 soterrada en el portal de una casa^ lineis intra versus insculptis.
MNILI*AR*
A V M • E L A N
I • F • \A • N XXX
5 CADVS • A^N
C V L O • S V O
P • H • S • E
O I • V AD IN I E I
NS BOAECI • FILI
A N X X V 8
I. L. Castrillon 1. s. s. p. 44.
154 V. 1 locus M litterae solitae et semicirculus supersunt.
2 AR^, editor quia litterra una periit. Ar[. .'jaum fortasse gentis nomen
(cf. vol. II p. 387), nisi iungendum Ar[, ,'\aumelan% /(ilius).
156 In Valdord; est primus scalae gradus horrei alicuius; lineae intra ver-
sus insculptae.
r^
M
M V N I G A L I O
ARANI • BOVTI
VAD • AN • XXV
5 H S E
I. L. Castrillon 1. s. s. p. 45.
y. 2 legendum fortasse Munigallo, In Arani fortasse gentis nomen latet
simile ut in n. 154 Ar , , aum.
196
ADDITAMENTA
157 In Verdiago in curte domus Emmannelis Florez.
t5 M /
. L O • V I R
. C V N C A
. A/ X L
. V
. o
I. L. Castrillon 1. s. s. p. 45, qui supplevit arbitrio suo.
158 Rop. hoc saeculo ineunte in valle S. Pelagii, termino de Liegos; ibi
sedis loco est ad portam domus alicuius.
/
M N E C O N I
BODDEGVN LON
CINIS FIL V\ AN
5 XXI AVRELIVS PRO
POSV >\ SVO
MVNNIMENT
I. L. Castrillon 1. s. s. p. 46. Videtur ita legendum:
M(anihus) Neconi Boddegun (hoc fortasse gentis nomen) Loncinis fil(ii)
Va(diniensis) an(norum) XXI Aurelius Pro(culus?) posu(it) auln(culo)} suo
munniment(um).
159 Utrero^ in porta ecclesiae parochialis pro gradu scalae.
CILLI • VIR
ONI • ci . . .
I A • A N"
L L. Castrillon 1. s. s. p. 43.
Tituli hi omnes quotquot integri servati sunt uno excepto (n. 150)
M^anihus) vocem solam praemittunt omisso deorum vocabulo, positam illam
plerumque supra vel infra semicirculum sive mediam lunam. Lunae signuin
in titulis sepulcralibus regionum Hispaniae Celticarum frequenter deprehen-
ditur. Defuncti plerique Vadinienses fuisse dicuntur. Vadiniae oppidum a
Ptolemaeo (II 6, 51) Cantabris tribui, non Asturibus, dixi vol. II p. 374.
Quod nomen cum inventum esset in titulis quattuor circa Cangas de Onis
et Covadonga repertis (II n. 2706 2708 2709 2712), Vadiniam ibi prope,
id est circa confinia Asturum transmontanorum et Cantabrorum fuisse pro-
num erat conicere. Nunc autem citra montium altissimorum cacumina, qui
la sierra de Covadonga dicuntur, . tiluli hi item hominum Vadiniensium com-
AD CORPORIS VOL. II. 197
paruerunt. Itaque illa certe aetate civitatem YadinienSem late patuisse
statuendum est per valles in utroque montium latere sitas; solebant enim
gentes illae gentilitatesve dispersae habitare per vicos et pagos, non in sin-
gulis oppidis.
AD PROVINCIAE ET CONVENTVS TARRACONENSIS CAP, XIII
BARCINO.
Muros coloniae Barcinonensis veteres cum portis suis turribusque paene
ad hosce dies stetisse integros dixi in bulletino instituti archaeologici a. 1860
p. 151 ss. Tamen muri ilii refecti saepius, ut consentaneum est^ per sae-
culorum decursum in se continent lapides inscriptos permultos, ex sepulcris,
quae olim ad vias a portis exeuntibus fuerant, ad muros reficiendos coUectos.
Ita accidit ut ubicunque muri pars aliqua diruitur, ut novis aedificiis locus fiat,
prodeant inde tituli aetatis Romanae non pauci. Qui anno proximo ita prodie-
runt tituli inscripti monumentaque operis tectonici a societate quadam ar-
gentariorum (la Sociedad Catalana general de Credito), cuius aedificiis muras
vetustus cesserat, inlati sunt in museum Barcinonense studio laudabifi;
edidit eos cum commentario brevi P. Fidelis Fita de re epigraphica His-
pana optime meritus merensque; eiusdem viri officiosae liberalitati debeo
ectypa titulorum illorum omnia perite facta, quae Aurelianus Guerra mihi
transmisit. Tituli quanquam sepulcrales sunt plerique, tamen nolui in
schedis eos diu latere, cum ipso numero suo nominibusque defunctorum et
formulis suppleant et illustrent eos, quos adhuc indidem habuimus, editos
illos in vol. II n. 4558 ss. Ex uno eorum (n. 175) etiam illud discimus
lapides sepulcrales formae eius oblongae, quibus mediis loculi cineres con-
tinentes inerant, Barcinone et in vicinia frequenter usurpatos dictos esse
cupas; quocum nomine conferenda sunt dolia illa sepulcralia obvia in Lu-
sitania meridionali. Dixi de cuparum similiumque titulorum sepulcralium
forma ad Saetabitanos vol. II p. 488.
Tituli editi sunt a Fita in ephemeride Barcinonensi revista histdrica
a. 1876 mensibus Februario (n. XXII) et Maio (n. XXV) additis ad me-
liores imaginibus lithographis accurate factis; ego descripsi ex ectypis om-
nes Fitae lectionem in perpaucis tantum corrigens.
160 Barcinone, ex muro vetere, fragmentum longum m. 0.33, altum 0,17,
litteris bonis saeculi aiterius.
L • I VL I
inni VI
Fita 1. s. s. p. 134.
Seviros Augustales Barcinonenses iam novimus aliquot.
14
198 ADDITAMENTA
Ad n. 4536 Barcinone, passns circiter viginti a muro arbis et quinqaaginta
a vico Ferdinandi VII inter parietinas aedificii alicuius antiqui prodiit
exemplum tertium tituli vol. II n. 4536, scilicet statuae unius alicuius inter
permultas positas L, Licinio Secundo accenso Surae in tribus eius consu-
latibus ab ordinibus municipiorum, collegiis, amicis, libertis libertabusque.
Titulum integrum adscribere non attinet; versus tantam paullo aliter
dispositi sunt atque in iam notis duobns item positis ex decreto decurio-
num Barcinonensium; verba consentiunt. Cum hoc recens reperto quindecim
omnino viri eius bases marmoreae Barcinone adhuc repertae sunt.
161 Barcinone rep. non procul a base Licinii Secundi (ad n. 4536), lapis
longus m. 1.17, altus 0.59, crassus 0.46, litteris bonis.
{
L'FABIO'L«LIB'REStTVTO
^RCITANO ET MRIAE • TELETE
V X O R I
EX • TESTAMENTO • FECERVNT
Fita 1. s. s. p. 132.
V. 2 De Urci oppidi situ dixi in hac ephemeride II p. 238, cum titulum
Murgitanum ederem; solebant enim Murgi et Urci inter se confundi.
162 Barcinone, ex mnro oppidi, lapis fastigio ornatus altus et latus m. 0.42,
litteris saeculi secundi.
serium
D M
AEIAl • C AL
A E M L A • F L
OR A
5 M O
Fita 1. s. s. p. 135.
Lege Aemil(io) GalQisto) .... m(arito) o(ptimo),
163 Barcinone^ ex muro vetere, lapis longus m. 0.38, altus m. 0.24, litteris
saeculi secundi. A latere ascia est.
D M
ANTIGENIDE • AN
XII • VSVLENIA
ATTIGILLA • MAT
5 FILIO'BENE ME
ET SI BI
Fita 1. s. s. p. 135.
3 xxv Fita contra ectypum.
AD CORPORIS VOL. II. 199
164 Barcinone, ex muro vetere, lapis longus m. 0.30, altus m. 0.24, litte**
ris malis saeculi puto secondi.
D . M
A R A N I A E
FORTVNATE
G R A N I A
5 M A X I M A *
MATRI • BENE
M E R E N T I
Fita 1. s. 8. p. 134.
165 Barcinone, ex muro vetere, lapis longus m. 0.35, altus m. 0.27, litte-
ris saeculi secundi.
D . M
CALLISTENI
AN-nn-D-XXv
CO R N • T H A L
5 LION-VERN
KARIS • ET • SIBI
Fita 1. s. s. p. 135.
166 Barcinone, ex muro vetere, lapis longus m. 0.44, altus m. 0.37, litte-
ris saeculi primi.
DOMITIA • L • L • AVCX
SIBI • ET
P • FABIO • PRIMIOI^
CONTVBERNAk
5 H»M^H«N'S^N-L^S
Fita I. s. s. p. 134.
Formula nota cum clausula minus nota nec locus sepulturae in eius re-
gionis titulis soUemnis est, vol. II n. 4543 4565.
167 Barcinone, ex muro oppidi, lapis longus m. 0.32, altus 0.25, litteris
saeculi secundi.
D M
EVTYCHIE • CON
SX
Fita 1. s. 8. p. 133.
Nihil praeterea videtur in lapide fuisse.
14*
200 ADDITAMENTA
168 Barcinone, ex muro oppidi, lapis fastigio ornatus longus m. 0.42, altus
0.29, litterae videntur esse saeculi alterius exeuntis.
FLAMkNIAE CEL
TIBERE • VALERIA
CRESCENTINA
A M I C E
5 B • M
Fita 1. s. 8. p. 132.
169 Barcinone, rep.' ibi prope ubi prodiit titulus novus Licinii Secundi
(ad n. 4536), fragmentum litteris bonis altum m. 0.45, latum 0.25.
Fita 1. s. s. p. 138 qui v. 3 se et 4 vi*fec legisse sibi visus est.
170 Barcinone, lapis sepulcralis magnus cum tabella incisa, prodiit ex eadem
muri parte atque n. 168. Litteris quae videntur saeculi primi esse.
M • LVCCEI • M
L • CH I LON I S
Fita p. 54, e cuius ectypo descripsi.
171 Barcinone, prodiit a. 1876 ex muri urbis fundamentis prope monaste-
rium quod fuit de la Ensenanza et arcum de la bajada de S. Miguel,
basis longa m. 1, alta 0.50. Litteris bonis saeculi alterius.
T • MAMILIVS • PRIMVS
SIBI • ET
ANNIAE-LAIETANAE
VXORI
PHILARMONIAE
Fita ]. s. s. p. 52; idem ectypum misit.
V. 1 T. Mamilium Praesentem flaminem provinciae Tarraconensis vol. II
n. 4227 aliosque Mamilios Hispanos recte comparavit Fita.
V. 3 Laietanae, non Laletanae aut Lacetanae videtur certum esse. Dixi
de bis formis ad C. I. L. II n. 4226 et in Hermae vol. I p. 340; ethnicum
hic pro cognomine est.
V. 4 ineunte ivn legere sibi visus est Fita; filiae nomen ibi erat fortasse.
V. 5 supersunt vestigia incerta tantum.
AD CORPOBIS VOL, II. 201
172 Barcinone^ ex muro vetere, lapis longas m. 0.60, altus 0.42, litteris
bonis saeculi puto primi.
L . P O M P E I O
satvriIno
IVLIAE • PASCiVSA
IVLIAE . CALLYROE • N . X $ic
5 H • M . H . N . S
Fita 1. s. s. p. 134.
173 Barcinone, ex muro oppidi, lapis longus et altus m. 0.28^ litteris
evanidis.
D ^ M
P O R C I L I A E
AW • II • M . I . D • I
T R O C I N A
5 CHILE-STE.LE
Fita 1. s. s. p. 133.
V. 2 HORCYCiAE, 5 CHiCE Fita. Non recte utrumque puto, sed quae ipse
discernere mihi videor non magis pro certis habeo.
174 Barcinone, ex eadem muri parte ut n. 173, litteris saeculi alterius.
C . PVBLICIVS . PRIMVS
SIBI • ET . COELIAE . PRIMI
GENIAE * VXORI
H • M • H . N . S
Fita 1. s. s. p. 54 ex cuius ectypo descripsi.
175 Barcinone, ex muro oppidi, lapis sepulcralis oblongus eius formae,
quae ibi obtinuit, cum tabella ansata inscripta longa m. 0.33^ alta 0.30.
luxta eam a laeva anaglyphum est quasillo simile: quod a dextra fuit
interiit. Litterae videntur saeculi tertii ineuntis esse..
D M
VALERIO MELIPPO
C A E L I A . Q_y A R
TVLA . FECIT . PAT
5 RI • CVPA . BENE
MER . ET . CAELIA
SATVRNINA
V X O R . M • O
Fita 1. s. s. p. 133.
202
ADDITAMENTA AD CORP. VOL. H.
176 Barcinone, fragmenta varia ex muri parte ea, unde prodierunt n. 173. 174.
1. a. 0,049 ni. 1. a. 0,65 m. 1. a. 0,085 m. 1. a. 0,11 m.
\ E • D i Da>
(ITOJ
Fita 1. s. s. p. 54.
AD CONVENTVS TARRAC0NENSI8 CAP. XVII GERVNDA.
Etiam Gerundae museum, quod ibi extat, nuper laudabili eorum, qui
provinciae illi praesunt, cura monumenta aliquot accepit epigraphica, quae
Fita eodem loco edidit, quo Barcinonensia eum edidisse supra dixi.
177 (ins. post n. 4622). Gerundae in museo, pavimentum tessellatum longum
m. 7.08, latum m. 3.42 rep. en la masia Birol, iuxta vicum Santa Eugenia
in praedio dicto Torre de Bell-lloch, Ludi circenses repraesentantur similes
atque in pavimento Barcinonensi (vol. II p. XLVIII n. 5129); in spina
statuae sunt Herculis et deae Syriae, item obeliscus. Quattuor quadri-
gis adscripta sunt nomina aurigarum (et equorum?) haec
patynicvs(?)«calimorfvs
limenivs»evplivm(?)
torax • polystefanvs
filoromvs • pantaracvs
Infra artificis nomen caecilianvs ficet dicitur adscriptum esse et addi-
tae imagines tres Bellerophontis Pegaso vehentis, Martis et Iliae, lupae cum
gemellis adstante Roma Augusta. Fita 1. s. 9. p. 138; Academia I 1877 p. 169.
V. 1 fuit fortasse Pa[«i]««CM«, v. 4 Pa«to[^]a[(lu«.
178 (ins. post n. 4958). Prope Gerundam, rep. in agro losephi Florez ad
vicum Sarrid de baix et pontem fluvii Ter, qui dicitur Pontmajory frag-
mentum miliarii altum m. 1.40, latum 0.52, litteris bonis.
Descripsi ex ectypo. Fita, 1. s. s.
p. 136 qui recte supplevit ad exem-
plum miliariorum Bracarensium vol. II
n. 4756 4788 4816 4826 cet. Impe-
ratores sunt Maximinus et Maximus,
annus 238, legatus provinciae Tarra-
conensis Q. Decius Valerianus.
PR • PR • c\ V.
Aem. Hubner.
TESSEEAE GLADIATOEIAE.
c,
'um additamentum componcrcm in hac ephcmeride III p. 161 ss. ad tesseras
gladiatorias editas in corporis volumine I, nondum in meas manus pervenerat
Raphaelis Garruccii liber sero demum trans Alpes propagatus qui inscribitur
sylloge inscriptionum Latinarum aevi Romanae rei pvhlicae usqm ad C. lulium
Caesarem plenissima (Augustae Taurinorum a. 1875 8.). In tabula litho-
grapha huic libro addita altera sub numero 7 repraesentata est satis ut
videtur fideliter tessera haec formae solitae solitoque more perforata et in-
scripta a lateribus tribus ita:
5. a MENOPiL • ABI • L • S
b fulmen
C SPECTAVIT
d C • \A» • M • HE R a. u. 661
Cum liber ille nondum editus sit totus (maiorem enim titulorum partem
cum operis praefatione alter fasciculus nondum editus continebit), deest
adhuc tesserae illius explicatio locique ubi inventa sit extetve indicatio.
Tamen non videtur dubitandum esse quin genuina sit. In latere a una
littera videtur desiluisse cum eboris superficie, ut saepius factum est in
eius modi ^upellectile; fuit fortasse f, Fahi. Abi tamen nomen defendi posse
Henzeni prudentius fortasse iudicium est. Nam quamquam incerta esse scio
quae mihi praesto sunt Abii Abbiive nominis exempla (C. Abius C, L Hila,,,
Mevaniae^ 'misit Sancassanius' Mur. 1621, 2; Abbia C, l, Zosima Romae
apud lacobum Zambeccarium, 'ex Ligorio' Mur. 933, 4), ad Abieni nomen
recte provocavit Henzenus, quod bis extat in titulo Gruteriano 1153, 6
bonae sine dubio fidei. Legendum igitur Menopil(u8) Abi L(uci) s(ervu8)
spectavit C, Val(erio) M, Her(ennio consulibus), Consules anni sunt quem
supra adscripsi urbis 661. Tenemus igitur quintum exemplum tesserae,
in qua spectavit vocabulum perscriptum est, idque primum anni certi,
idemqae tesserarum omnium quotquot adhuc innotuerunt anni nota instruc-
tarum antiquissimum; quae enim adhuc erat antiqtlissima, anni est urbis 669.
Aem. Hubner.
204 HtBNER ET HENZEN TESSERAE GLADIATORIAE.
Ad tesseras gladiatorias ab Huebnero nuper collectas, in quibus pro
nota consueta sp omnibus litteris inscriptum est spectavit, iam accedit
sexta haec:
6. Reperta in civitate Curti prope Capuam veterem (*S. Maria di
Capua), nunc apud Fridericum de Dubn.
PAMPHIL • SOCIORW
SPECTAVIT
Descripsi.
Tessera haec tuetur sinceritatem tesserae C. I. L. I n. 755, quam de-
fendi ipse in hulL inst. arch, 1865 p. 105 contra Ritschelium die tesserae
gladiatoriae der Bomer^ MUnchen 1864 p. 39 (ex acti» academiae Monacen-
sis X 2 p. 329).
Addo tesseras nota communi scriptas has:
Romae apud Alexandrum Castellani.
•
SP • A • D • XIV • K • SEX
M • TVL • C • ANT a. u. 691
vacua latera primum et alterum
Descripsi.
Consules M. TuUius Cicero, C. Antonius.
Reperta dicitur esse in monte Esquilino; extat apud Depolettium an-
tiquarium.
PHILONICVS
A L B ANI
S P • I D • SEP
CN • POM • Q_' ME a. u. 702
Descripsit Helbig.
Consules sunt Cn. Pompeius Magnus III, Q. Caecilius Metellus Pius
Scipio.
Reperta Tusculi.
p H I L E T V s
R V T I L I
S P • K • A P R
TI • PLAV • t COR a. p. C. 45
Descripsit Carolus Ludovicus Visconti, ex cuius pugillaribus mecum
communicatis desumpsi.
4 ET • COR Visc. — Consules sunt Ti. Plautius Silvanus Aelianus suf.
M. Vinicio II, et T. Statilius Taurus Corvinus.
W. Henzen.
m SODALIBYS ET FLAMINIBYS
AYGYSTALIBVS.
c
I. DE SODALIBYS.
'oUegia sacerdotalia in honorem divorum imperatorum constitaendi mos
initium cepit a Gaesaris Augusti morte et consecratione; nam dictatori
Caesari qui primus post Romulum ex hominum genere inter divos populi
Romani relatus est coliegium sacerdotum non est constitutum ; anno demum
p. C. 14 in divi Augusti honorem sodales Augustales sunt constituti. Soda-
les Titios eum qui Augustales constituit et ordinavit — sive Tiberius Cae-
sar is fuit sive ipse divus Augustus haec ita fieri voluit — ante oculos
babuisse et ad Titiorum similitudinem Augustales esse constitutos et ex
ipso sodalium Augustalium nomine apparet et diserte a Tacito^) traditur;
ut enim sodales Titios sive T. Tatius rex sive post Tatii mortem Romulus
(nam de hac re discrepant inter se duo Taciti testimonia) ^) retinendis Sabi-
norum sacris, ut ipsis Taciti verbis utar, instituit, ita sodales Augustales
non ipsum divum Augustum colere (huic enim rei proprium sacerdotem de-
stinatum fuisse infra videbimus), sed sacra gentis luliae post Augusti mor-
tem publice suscepta curare iussi sunt. Testis est de hac re Tacitus^)
proprium eius (luliae) domus sacerdotium sodales Augustales appellans, testes
sunt fasti magiistrorum sodalium Augustalium^) Bovillis, ubi antiquitus gen-
tiles luHi sacra faciebant^), reperti.
^) Ann. 1, 54: idem annus (p. C. 14) novas caertmonias accepit addito sodalium
Augustalium sacerdotio, ut quondam T. Tatius retinendis Sabinorum sacris sodales Ti-
iios instituerat. Hist. 2, 95 : Augustales . . . , quod sacerdotium ut Romulus Tatto regi,
ita Caesar Tiherius luliae genti sacravit. Quamvis corrupta sint verba neque de emen-
(latione donstet, tamen non adstipuler Nipperdeyo additicia ea esse atque e contextu
scriptoris removenda censenti ; nam non ea est sententia qnae ab interpolatore profecta sit.
^) Quae discrepantla * non magis mira est quam quod augurum institutio modc^
Romulo modo Numae tribuitur.
3) Ann. 3, 64.
*) C. I. L. VI, 1987.
*) C. I. L. I, 807. Cf. Tac. ann. 2, 41. 15, 23.
206 DESSAU
Sed de ipsis sacris quae sodales Augustales exercebant et admodum
exigua ad nos pervenit notitia et aliena est quaestio ab huius scriptionis
proposito; de externa ut ita dicam huius sacerdotii specie, quot fuerint sa-
cerdotes cuiusque ordinis cuiusque aetatis, quaeramus.
Atque ut de numero sacerdotum primum dicam, fuerunt sodales Au-
gustales cum primum sunt instituti (a. 14) viginti quinque, quorum unus et
viginti, ut Taciti verbis utar, erant sorte ducti e primoribus civiiatis; supra
numerum adlecti sunt et Tiberius Caesar, eius divi a quo sodales nomen
traxerunt filius, et qui erant adulescentes in domo Augnsti, Germanicus
Drusus Claudius^). Quae fuerit autem illius sortitionis ratio quive fuerint
primores e quibus viginti unum sacerdotes sorte esse ductos Tacitus narrat,
cuius denique ordinis cuiusque aetatis homines ad illam sacerdotum sorti-
tionem admissi sint, cum vocabulum primores neque apud Tacitum neque
apud ullum alium scriptorem certa atque sollemni ratione adbibeatur, igno-
ramus ; coniecturas facere si vohimus, fuisse aut omnes consulares aut om-
nes consulares omnesque praetorios, non sine omni veri similitudine • dici
poterit. Unum tantum nomen illorum qui tum primum sorte sodales Au-
gustales creati sunt, mihi innotuit, L. Volusium Saturninum dico^); quem
non certum quidem sed tamen veri simillimum est, cum a. p. C. 3 consu-
latum gesserit^), iam a. 14 sodalem Augustalem esse factum. Contra qui
inter sodales Augustales nobis cognitos proxime ad Saturnini aetatem acce-
dit, Ser. Sulpicium Galbam, quem sodalem Augustalem fuisse narrat Sae-
tonius*), cum a. p. C. 33 consul fuerit^), non illa prima sortitione sed po-
steriore aliquo tempore sodalem Augustalem esse creatum et ex re ipsa
apparet et e Suetonii verbis cognoscitur.
Non semper viginti quinque fuisse sodales Augustales, sed numerum
postea esse auctum apparet ex fastis sodalitatis quorum pars nobis servata
exhibetur C. I. L. VI, 1984^). Legitur enim in his fastis a p. C. 51 adlectum
^) Dio 56, 46: a^avatLC-avTeg avrov xal ^iaa-wrag ol xal iBpa .... dnk^ti^av, Tac.
ann. 1, 54: sorte ducti e primoribus civitatis unus et viginti; Tiberius Drususque et
Claudius et Germanicus adiciuntur, Cf. Suet. Claud. 6: senatus quoque ut ad numerum
sodalium Augustalium sorte ductorum extra ordinem adiceretur, censuit,
2) C. 1, L. ni, 2974 (Henzen 6474) : L. Volusio [L, f, Saturnino'], co(n)siuli),
aug(uri)f so[dali Augustali], sodali Titio, [leg(ato) pro pr{aetore) divi Aug^usH)'], le-
g{ato) pro pr{aetore) Ti C[aesaris Augusii], Cf. C. I. L. III, 2975.
3) C. I. L. I p. 473 n. XII. Cf. Borghesi opp. 3, 313 seq.
*) Vit. Galb. 8 : ob res et tunc in Africa et olim in Germania gestas ornamenta
triumphalia accepit et sacerdotium triplex, inter quindecimviros sodalesque Titios, item
Augustales cooptatus,
*) Tac. ann. 6, 15.
» ^) XJtar occasione ut eis qaae eph. ep. 3, 74 de fiac tabula disputaVi aliquod
addam. Apud Statium silv. 1, 4, 61 seq. Apollo Aesculapium filium adhortans, ut
Rutilio Gallico — eidem quem ab a. 68 usque ad a. 92 sacerdotem fuisse in hac ta-
bula legimus (cf. Nohl quaestiones Statianae p. 6) — aegrotanti opem ferat, omnes Gal-
lici honores cum in urbe ipsa tum in provinciis gestos enumerat, de sacerdotio men-
DE SODALIBVS AVGVSTALIBVS. 207
esse ad numerum ex s. c. Neronem Caesarem Claudii Aug. filium eamqne
ob rem institutam esse decuriam vicesimam septimam (decurias enim sin-
gnlos locos sodalitatis fuisse vocatos ex fastis cognoscitur)^ a. p. C. 71
adlectum esse ad numerum ex s. c. T. Caesarem Vespasiani filium factam-
que decuriam vicesimam octavam; ita ut ab a. 51 usque ad a. 71 sodales
Augustales fuerint viginti septem, ab a. 71 usque ad a. 81 (quo anno Titus
mortuus est) viginti octo; nam post a. 81 iterum ad viginti septem nume-
rum redacti sunt cum in Titi demortui locum nemo sit suffectus; vacuaque
mansit decuria vicesima octava usque ad annum 197 quo iisdem fastis te-
stibus Caracalla super numerum ex s. c. cooptatus est^). Numerum viginti
octo non videntur excessisse sodales Augustales. Sed cum a. 51 Nerone
snpra numerum cooptato decuria vicesima septima instituta sit, antea, inter
annos nimirum 14 et 51, decuriam aliquam vicesimam sextam veteri nu-
mero additam esse consentaneum est; cumque inde ab a. 51 neminem su-
pra numerum esse cooptatum nisi imperatorum filios fasti doceant, etiam
inter annos 14 et 51 ex domo Augusti adulescentem aliquem ad numerum
sodalium adlectnm esse statuendum est. Cogitari potest et de Nerone et
de Drusu Germanici filiis Tiberii nepotibus; sed cum Neronem in locum
patris a. 19 demortui suffectum esse probabile sit, Drusum a. 23 toga vi-
rili sumpta supra numerum cooptatum et in eius honorem vicesimam sex-
tam sodalium Augustalium decuriam esse constitutam veri simile est^).
Senatorii tantum ordinis bomines ad sodales Augustales aditum ha-
buisse et ex exemplorum copia quam inscriptiones praebent apparet^) et
inde quod imperatores quoque inter sodales cooptari solebant: neque enim
imperatores umquam sacerdotium equestre suscepisse probabile est*); con-
tra plebeios quoque homines nec patricios solum admissos esse docent
exempla Valerii Festi^), qui postquam sub Nerone tribunus plebis fuit so^
dalis Augustalis factus est, P. Aelii Hadriani eius qui postea imperavit^),
multa alia^). Neque vero eum usum qui liberae rei publicae tempore in
tionem non facit. lam si Gallicas erat sodalis collegii divi Augusti divique Claudii
cQltni addicti, hanc rem in carmine Domitiano imperante conscripto non commemorari
facile explicatur; si augur fuisset Gallicus — id quod Borghesius (opp. 1, 349. 3, 395)
voluit — valde mirum esset, auguratum ab Apolline praetermitti.
^) Sodalem Augustalem faisse Caracallam nummi quoque testes sunt apud Eckhe-
lium d. n, 7, 200 et Cohen Carac. 32; cf. Borghesi opp, 1, 351. Mommsen Staats-
recht 2, 1018 n. 2.
2) Cf. eph. ep. 3, 76.
3) Vide Henzen ind. p. 46.
^) Cf. quae dixit Mommsenus Staatsrecht 2, 1016 de curionibus.
5) Wilmanns 1147.
*) Wilmanns 937 : P. Aelio P. /. Serg, HddrianOy . . . aodali Avgustali, . ; .
trib{uno) plebiia),
^) Wihnanns 1172. 1181. 1184. 1189. 1210. 1217 etc. Ceterum plebeios fuisse
illos homines statui propterea, quod aut tribunatum plebis aut aedilitates plebeiam cu-
mlemve eos gessisse ex inscriptionibus quas attoli apparet; nam curules quoque aediles
208 DESSAU
sacerdotiis eis obtinuit in quae et patricii et plebeii cooptabantur, ut in lo-*
cum patricii demortui nemo nisi patricius, in locum plebeii nemo nisi ple-
beius cooptaretur, altera parte sacerdotii patriciis altera plebeiis servata^),
sodales Augustales servarunt; in eam enim decuriam quae Neronis Gaesa-
ris patricii hominis causa constituta est per vices temporum successit a. 230
Q. Petronius Melior, quem plebeium fuisse cum tribunatum plebis gesserit
titulus Wilmannsianus 1213 ^) docet.
lus novos sacerdotes in locum demortuorum et damnatorum^) creandi
penes quem fuerit, certo non constat; eundem autem fuisse morem atque
eum qui in quattuor amplissimis quae vocabantur sacerdotiis, pontificibus
auguribus quindecimviris sacris faciundis septemviris epulonum, imperatorum
aetate receptus fuit, ut sacerdotes crearet senatus ratione habita eorum quos
Gaesar commendasset, hac potissimum ex causa veri simile fit, quod in
fastis supra commemoratis cooptationes supra numerum ex senatus consulto
fiunt; neque probabile est senatum de sodalibus extra numerum creandis
quicquam decrevisse si quae ex ordine fiebant suffectiones nihil ad eum
pertinebant*).
Summa fuisse dignitate sodales Augustales et ex eis quae supra attuli
apparet et ex eo quod una cum quattuor quae sollemni dicendi ratione
amplissima vocabantur coUegiis munera quaedam eos edidisse Tacitus^) et
Dio^) narrant; sed non ita esse aequatos quattuor illis sacerdotiis ut iam
nullum discrimen interesset neque ex quattuor amplissimis sacerdotiis quin-
que esse facta, hac ex re demonstrari posse puto: cum tot supersint tituli
quibus hominum qui florentis imperii tempore vixerunt honores et sacerdo-
tia enumerentur, nusquam idem homo duobus ex illis qu^ttuor sacerdotiis
praeditus esse invenitur^); scilicet supra privatum extoUi videbatur ad
imperatorum aetate semper plebeios homines fuisse demonstravit Mommsenus Staats-
recht 1, 457 ed. 1 (= 1, 637 ed. 2). 2, 452.
^) Mommsen Rom, Forschungen 1, 85.
') Cf. infra sodales Augustales Claudiales n. 4.
^) In damnatorum quoque locum suffectiones factas esse ea ex re cognoscitur
quod Plutarchus q. Rom. 99 et Plinius ep. 4, 8, 1 solum auguratum non licuisse adimi
yiventi narrant. Cf. Plin. ep. 2, 11, 12: modo consularis, modo septemvir epulonum, iam
neutrum,
^) Cf. Mommsen Staatsrecht 2, 1022 n. 1.
*) Ann. 3, 64 : supplicia dis ludique magni ah senatu decernuntur, quoa pontifices
et augures et quindecimviri septemviris simul et sodalihus Augvstalihus ederent,
®) 58, 12: l\f/»]<|»t(rai/TO .... tyiv ^fispAv hv v\ IriksvrYia-i (Seianus) xtd wnrwv aywo-t
xai ^ripLiav tr^ayatQ iTyjcreot; ^ta ts twi/ hg rag Tecrcrapa; UpraavvaQ teXouvtwv xat ^ia ttav tov
AvyovffTOv ^tacrwTuii/ dyaXXec-Bai.
^) Liberae rei publicae temporibus duorum amplissimorum sacerdotiorum coniunc-
torum aliquot exempla inveniri docuit C. Bardt die Priester der vier grossen Collegien
p. 38. Inter inferioris aetatis titulos qui duo ex illis sacerdotiis coniuncta praebeaut
vetustissimus esse videtur titulus Aquinas C. Octavii Sabini, consulis ordinarii a. 214,
pontificis et auguris (eph. ep. 1, p. 130); quo in titulo etiam hoc a soUemni lege re-
cedere quod sacerdotia duo copula et coniungantur (PONTIF • ET • AVGVRl) monuit
Mommsenus eph. ep. 1. L
DE SODALIBVS AVGVSTALIBVS. 209
•
quem dao amplissima sacerdotia coniuncta deferrentnr, ac solis imperato-
ribus imperatorumque filiis et pontificibus et auguribus et quindecimviris
sacris faciundis et septemviris epulonibus esse licuit. At quin inter ponti-
fices aliquis vel augures eodemque tempore inter sodales Augustales coop-
taretur, nibil obstabat; saepeque sodales Augustales amplissimi alicuius col-
legii eodem tempore sacerdotes reperiuntur^). Qua re sodales Augustales
quattnor illis collegiis amplitudine paullo fuisse inferiores efficitur.
Sub tribus magistris fuisse sodales Augustales magistrorumque munus
fuisse annuum docemur inscriptione Bovillensi Henzen 6046; quam inscrip-
tionem ad sodales Augustales pertinere paulo post videbimus.
Qui proxime divo Augusto in imperio successerunt, Tiberium et Gaium,
in deorum numerum non esse relatos primoque Claudio post divum Augu-
stum honorem consecrationis contigisse (a. p. C. 54) notum est; atque ut
post Augusti consecrationem gentis luliae, ita a. 54 Claudiae gentis sacra
publice suscepta sunt. Nec tamen peculiares sacerdotes qui illa sacra cu-
rarent sunt instituti, sed Claudiae quoque gentis sacra curare iussi sunt
sodales Augustales eisque nomen inditum est sodales Augustales Claudiales,
Sodalium Augustalium Claudialium in inscriptionibus inveniuntur exempla
haec:
1) [Q. Glitius'] P. /. Stel [AUlius'] Agricola, co(n)s(ul) II, [VII] vir
epulonum, sodalis Augustalis Claudialis, legat(us) pr(o)pr(aetore) im"
p(eratoris) Caes(aris) Traian(i) Aug(usti) Ger(manici) Dacici pro-
vinc(iae) Pannon(iae), donatus ab eodem hello Dacico donis militari-
hu8 corona murali vallari classic(a) aurea hastis puris IIII vexillis
Illly legatus pro pr(aetore) provinc(iae) Belgic(ae) divi Nervae, h'
g(atus) leg(ionis) VI Ferrat(ae), leg(atu8) IIispan(iae) cliterior^is)]^
praetor, [aedilis curulis, q(uaestor)] di[vi Vespasiani, trib(unus) mi-
l(itum) leg(ionis) I Italicae^ Xvir stlit(ihu8) iud(icandis)^ sevir eq(ui'
tum) Bom(anorum)'], — Taurinis. Wihnanns 1160«, cf. 11606.
2) C Sdbucius C, /. Quir, Maior Caecilianus^ co(n)s(ul), sodalis Au"
gust(alis) Claudial(is)^ proco(n)s(ul) prov(inciae) Acha(iae), leg(atus)
Aug(u8ti) pr(o) pr(aetore) prov(inciae) Belgicae, praef(ectu8) aerari
mil(itari8), leg(atu8) iurid(icu8) prov(inciae) Britanniae, iurid(icu8)
per Flamin(iam) et Umbrianiy curat(or) viae Salar(iae) et alimentorum^
praet(or) candidatus, ir(ihunus) pleb^is) .... Romae. VI, 1 509 ( Wil-
manns 1196).
3) P. Plotius Bomanus, co(n)s(ul), sod(alis) Av>g(u8talis) Cl(audialis),
leg(atus) Aug(usti) pr(o) pr(aetore) prov(inciae) Ardh(iae), item Ga-
l(atiae), prae/(ectus) aer(ari) Sat(urni), leg(aius) Aug(usti) cens(ihu8)
acc(ipiendis) Hisp(aniae) cit(erioris), iur(idicus) per Aem(iliam) Li-
g(uriam), cur(ator) viae Lahic(anae)^ cur(ator) Verc(ellen8ium), pr(ae-
1) Pontifex sod. Aug.i Wilmanns 1145. 1147. C. I. L. III, 6073; augur sod.
Ang.: Wilmanns 1143. C. I. L. III, 2974; XVvir sacris faciundis sod. Aug.: Suet.
Galb. 8; VHvir epul. sod. Aug.: Wilmanns 937. 1210; cf. quoque eum titulum quem
infra inter sodales Augustales Claudiales dabimus n. 1.
210 DESSAU
tor) urb(anu8), trib(unys) pl^ebis), q(uaestor) kand(idatus) , Vlvir
eq(uitum) B(omanorum) tur(mae) (secundae)^ trib(unus) mil(itum) le-
g(ionum) (primae) Min(erviae) et (secundae) adiut(ricis)y llllv{ir)
v(iarum) c(urandarum). — Romae. VI, 332 (Wilmanns 1197).
4) Q. Petronius Melior, vir co(n)s(ularis), cur(ator) r(ei) p(vJflicae) Tar-
quiniens(ium) et Graviscanor(um), prae/(ectus) frum(enti) dandiy le-
gat(u8) leg(ionis) (tricesimae) Ulpiae^ curat(or) Pyrgens(ium) et Ce-
retanor(um), leg(atus) leg(ionis) (octavae) Aug(ustae)y praet(or\ tn-
b(unus) pleb(is) kandid(atus\ quaest(or) prov(inciae) Narbon(ensis),
quae8t(or)y sodalis Aug(ustaUs) ClaudialiSy sexvir turm(ae) pr(imae)y
trib(unus) laticl{avius) leg^ionis) pr(imae) Min(erviae)y Xvir stlitib(u8)
iudicand(is). — Tarquiniis. Henzen 6048 (Wilmanns 1213).
5) .... qtuiesto]r(i) u[r]bis (?) candidaio, sodali Augustali Claud(iali),
.... Latinae linguae facundissimo in causis . . . . , M. Aurelius M.
/. Papirius Socrates .... v(ir) p(erfectissimus) ^ pater. — Romae.
VI, 1357.
Eosdem autem esse sodales Augustales Glaudiales atque Augustales iam
ex ipso nomine apparet; nam si in honorem divi Claudii sacerdotes proprii
constituti essent, sodales Claudiales vel sodales Claudiales Augustales (nomine
deducto a Claudio Augusto) eos vocari oportuit; sodales Augustales Claudia-
les non possunt esse nisi sacerdotes quibns primum sacra divi Augusti,
posteriore tempore sacra divi Claudii tradita sint. Luculenter autem ea
quae dixi confirmantur inscriptione Bovillensi quam post Borghesium^) et
Mommsenum^), quorum interpretationem sequor, publici iuris fecit Henzenus
n. 6046 et C. I. L. VI, 1987. Duo enim primi versus huius inscriptionis
ita concepti sunt:
MAGISTERIA • SOD
CLAVDIALIVM • AI
vv. 3. 4. 8 soDales illi .... clavdiales a. p. C. 213 ducentesimum annnm
egisse leguntur; anno igitur p. C. 14 sodales quosdam . . . Claudiales in-
stitutos esse apparet. Cum tamen, Claudio anno demum 54 consecrato,
anno 14 sodales Claudiales instituti esse omnino non possint, eo ipso autem
anno sodales Augustales primos creatos esse constet, recte Borghesius Au-
gustales a Claudialibus diversos non fuisse docuit versasque supra relatos
ita restituit:
MAGiSTERiA • soDaZiMw augustalium
clavdialivm • ANnwa
Quod autem Nero Claudiae genti proprium sacerdotum collegium non crea-
vit divique Claudii sacra ab eisdem quibus divi Augusti curari iussit, causa
1) Opp. 4, 174.
2) Zeitsehrift fur Alterthummissenschaft 1845 p. 514.
DE SODALIBVS AVGVSTALIBVS. 211
ea videtur fuisse quod artam Glaudiorum cum luliornm gente coniunctioDem
legitimamque Glaudiorum post lulios extinctos in imperium successionem
hac re demonstrare voluit. lam omnes qtii inde ab a. p. G. 54 in inscrip-
tionibus occurrant sodales Augustales pleno nomine sodales Augustales Clau-
diales vocari expectari potuit. Sed longe aliter haec res evenit: nam in
tanta inscriptionum copia quinque tantum sodalium Augustalium Glaudialium
exempla extare videntur, ut etiam post annum 54 sodalis Augustalis nomen
multo nsitatius fuisse in aperto sit. Guius rei, cum admodum mira mihi
videretur, Mommsenus et Wilmannsius, quos consului, hanc mihi causam
significaverunt: et Angustales Giaudiales et aliorum divorum sodales non
plenis nominibus plerumque usos esse^ sed elegisse nomen aliquod deductum
ab eo imperatore qui eorum quos colcrent sodales optima fama floreret;
hanc ob causam sodales Augustales Glaudiales Glaudii mentionem plerum-
que suppressisse, sodales Flaviales Titiales nomen Titialium a divo Tito de-
ductum retinere maluisse.
Sed redeundum est ad ordinem institutae disputationis. Neronem Gal-
bam Othonem Vitellium consecratos non esse notum est. De Yespasiani
consecratione praeter nummos et lapides scriptorum nnicus testis est Pli-
nius^)< Atque peculiare saoerdotum collegium sacris gentis Flaviae colen-
dis esse institutum docent tituli hi:
1) legatus imper(atoris) Cae[s(arisy] Nervae Aug(tt8ti) Germ^a-
nici) leg(ionis) XVI Flaviae firmae et legatus imp(eratoris) Nervae
Traiani Caesaris Aug(usti) German(ici) Dadci legionis VI f[e]r[ra'
t]ae, sodalis FlavialiSy praetor aerari militariSy legatus imp(eratoris)
Nervae Traiani Caesaris Aug(usti) Germanici Dacici provinciae Lug-
dunensis, eonsul, legatus imp(eratoris) Nervae Traiani Caesaris Au-
g(ttsti) Germanic(i) Dacici ad census accipiendos, — Aventici. Momm-
sen Inscr. Helv. 175 (Orelli 364).
2) L, Aemilius L, /. Cam. Karus^ co(n)[s(ul)'], leg(atus) Aug(usti) pr(o)
pr(aetore) provinciae Cappadociae, leg(atus) Aug(usti) pr(o) pr(aetore)
censitor provinciae Lugdunensis, leg(atus) Aug(usti) pr(o) pr(aetore)
provinciae Ardbiae^ curator viae Flaminiae, leg(atus) leg(ionis) XXX
U(lpiae) V(ictricis), praet(or), trib(unu8) pleh(is), quae8t(or) Aug(usti),
trib(umts) militum leg(ionis) VIIII Hispanae, Xvir stlitib(u8) iudic^an-
dis)j sodalis Flavialis, XVvir s^acris) /(aciundis). — Romae. VI, 1333
(Wilmanns 1182).
3) Q, (7a[m]Mr[ms . ./. Lem,] Numisius [lunior], Illvir a(ere) a(rgento)
a(uro) /(lando) /(eriundo), t[r(ibunus) mil(itum)] Ug(ionis) VIIII
Hi[sp(anae)], sodalis Titialis^ qu[ae]st(or) urb(an%^)^ ae[d(ili8) cu-
r(ulis)\ p[r(aetor), le\g(atus) Aug(usti) leg(ionis) , , , et [leg(ionis)]
VI Victr(icis). — Attidii rep. Henzen 6050.
^) Panegyr. 11 : dicavit caelo Tiberius Augustum . . . , Claudium Nero • . . , Fc-
spasicmum Titus, Domitianus Titum.
212 DESSAU
4) [M, Stati]u8 M. f, CL Priscus [L]icinius ItalicuSy legatus Augusto-
rum pr(p) pr^aetore) prov(inciae) Cappadociae, leg(atus) Aug(ustorum)
pr(o) pr(aetore) prov(inciae) Brittanniae, leg(atus) Aug(ustorum) pr(o)
pr(aetore) prov(inciae) Moesiae super(ioris), curato[r] alvei Tiberis et
cl[o]acarum urbis, c[o(n)s(ul)]y leg(atus) Aug(usti) prov(inciae) Daciae,
leg(atus) leg(ionis) XIII G(eminae) p(iae) f(idelis), leg(atus) leg(io-
nis) [X]IIII Gem(inae) Martiae Victricis, sacerdos Titialis [Fl^avia-
lis^ pr(aetor) inter cives et peregrinos, tr(ibunu^) pl(ebis), quaest(or)^
proc(urator) Aug(usti) (vicesimae) hereditatium prov(inciarum) Nar^
bonens(i8) et Aquita[n(iae) , p]r(aefectus) eq(uitum) alae I pr(aeto-
riae) c(ivium) R(omanorum), tr(ibunus) mil(itum) leg(ionis) I adiu*
tricis p(iae) f(idelis) et leg^ionis) X [G(eminae)] p(iae) [/(idelis) e]t
leg(ioni8) IIII Gallicae, praef(ectu8) coh(ortis) IIII Lingonum, vexillo
mil(itari) [d]onatus a divo Hadriano in expediiione Iudaic[(i], — Ro-
mae. VI, 1523 (Wilmanns 1190).
Consul ordinarius a. 159.
5) [P.] Porcius Optatus Flamm[a]y cQarissimus) v(ir), praeior, inter iri-
buni[c(io8)] adlectus, quaestor pro[vin]ciae Baeticae^ 8acerdot[io] Fla-
viali Titiali iudicis dom[ini] n(o8tri) sanctissimi et forti8si[mi i]mp(e'
raioris) Caes^aris) L, Septimi Sever[i Per]tinaci8 Aug(usti) Pii exor-
[natus]^ legatus ab amplissimo s[enatu] ad eumdem dominum [t]mp(e-
ratorem) in Germaniam et [ad] Antoninum Caes(arem) [im]p(erato-
rem) destinaium in Pannoni[am] missus, — Cirtae. Renier 1826 (Wil-
manns 1200).
6) unius Faustinus dus Po8tumian(us)j cQarissimus) v(ir),
[c]o(n)s(u[), adlectus inter co[mit]e6 Aug(ustorum) n(o8trorum duorum),
sacerdos [F]laviali8 Titialis^ leg(atus) Aug(ustorum duorum) pr(o)
pr(aetore) provinciae Mysiae inferior[i8y leg(atus)] Aug(ustorum duo-
rum) pr(o) pr(aetore) provinciae lAisetani[ae^ leg(atu8) leg]ion[i]s
[fel]ici8 , [iur]idicu8 [pe]r Aemiliam [e]t Etruriam et Tusciam,
praetor [c]andi[datu8, leg(atus) pr]ovinciae . . . [dio^eceseos . . . , [tri-
b]unus pleb(i8) candida[iu8, qu]ae[8]ior provinc(iae) ae^ dlec^em-
vir 8[tl]itibu^ [i]u[d(icandi8)], — Hr. Machdjuba. VIII, 597.
7) C, Bellicus Natalis Tebanianus, co(n)8(ul), XVvir Flavialium, —
Pisis. Orelli 2375.
Kalator sacerdotii:
8) Q. Caecilius Ferox, kalator sacerdotii Titialium Flavialium^ studiosus
eloquentiaCy vixit annis XVmensel diebus XXIIII, — Romae. VI, 2189
(Orelli 2432).
Apparet ex his titulis sodales primum Flaviales (n. 1. 2), inde ab anno
81 quo Titus consecratus est Flaviales Titiales (n. 5. 6) esse nominatos;
quod autem inveniuntur sacerdos Titialis Flavialis (n. 4), sodalis Titialis
(n. 3), sacerdotium Titiale Flaviale (n. 8), ea qua modo vidimus ratione ex-
plicandum est: nimirum Titi memoriam mox praemissam esse ei vocabulo
quo Vespasiani mentio fieret, mox solam esse retentam. Quam ob rem
BE SODALIBVS AVGVSTALIBVS. 213
Flaviales saepius non sodales, sed sacerdotes nominentur (n. 4. 6), nescio.
Quot fuerint sodales Flaviales, non traditur; cum autem in inscriptionibus
multo pauciores inveniantur non solum Augustalibus, sed etiam eis qui
multo post constituti sunt sodalibus Hadrianalibus (nam septem non am-
plius Flavialium exempla quaerenti mihi innotuerunt), non ita multos eos
fuisse efficitur: quindecim numero eos fuisse ex eo, quod in titulo n. 7
occurrit XVvir Flavialium, fortasse colligi potest^). Ceterum ut inter so-
dales Augustales, ita inter Flaviales quoque senatorii tantum ordinis homi-
nes, sed et patricios et plebeios cooptatos esse ex exemplis quae attuli
cognoscitur: pauci qui innotuerunt sodales Flaviales, qui quidem utrum
patricii an plebeii fuerint discerni potest, plebeii fuerunt (n. 2. 3. 4. 5. 6).
Apud scriptores unicum de sodalibus Flavialibus extat testimonium Suetonii
vit. Dom. 4: in stadio vero cursu etiam virginum certamini praesedit (JDomi-
tianus)^ assidentibus Diali sacerdote et collegio Flavialium ; qua ex re
ut Augustales sub luliis imperatoribus, ita sub Domitiano Flaviales, cum
proprium domus Augustae essent sacerdotium, paullo honoratiores fuisse
apparet.
Eos qui post Titum proximi in deorum numerum relati sunt impera-
tores, Nervam et Traianum dico, propriis sacerdotum collegiis non esse or-
natos, et ex eo constat quod in tot inscriptionibus nullus huius generis sa-
cerdos invenitur, et scriptorum silentio comprobatur; neque enim Plinius,
si Traianus in divi Nervae bonorem sacerdotum collegium creavisset, de
hac re in panegyrico tacuisset. Cuius rei valde alienae a consuetudine
priorum temporum causae eae videntur fuisse, primum quod sacra gentili-
cia^ quibus colendis sodalitates erant destinatae, iam inde a Flaviorum tem-
poribus paulatim evanuerant, tum quod omnino illo tempore consecrationes
despectui fuerunt^). Anno etiam 138 cum defunctum Hadrianum consecrari
oporteret senatus acerrime restitit, neque facili negotio Antoninus pertina-
ciam senatorum, obsequiosi alioqui ordinis, superavit; cum autem effecisset
ut Hadrianus consecraretur, unde ipsi Pio inditum nomen est, idem con-
suetudinem iam per sexaginta fere annos obsoletam coUegia sacerdotum in
honorem divorum imperatorum constituendi reduxit et divo patri sodales
Hadrianales creavit. Cuius rei testis est biographus Hadriani c. 27^). Re-
periuntur in inscriptionibus sodales Hadrianales hi:
1) C. Popilius C, /. Quir, Carus Pedo^ co{n)s(ul)^ Vllvir epulon(um)y
sodalis HadrianaliSy legatus imp(eratoris) Caesaris Antonini Aug(usii)
Pii pro pr(aetore) pr(ovinciae) Germaniae super(ioris) et exercitus in
ea tendentis, curator oper(um) puhlicor(um), praef(ectus) aerari Sa-
tur(ni), curator viar(um) Aureliae veteris et novae, Comeliae et Trium-
1) [Sed quod olim posui in actis minoribus Lips. 1850 p. 219 n. 3 Tebanianum
fuisse et XVvirum sacris faciundis et ex Flavialibus, etiamnunc verum puto. Th. M.].
^) Cf. Mommsen Staatsrecht 2, 718.
3) Templum denique ei (Hadriano Antoninus) constituit et sodales. Cf. vit.
Pii 5 : cHpeum Hadriano magnificentissimum posuit et sacerdotes instituit,
15
214 DESSAU
phaliSj legatus legionis X Freiensis a cuius cura se excusavity prae-
tor^ trihunus plebis^ q(uae8ior) divi Hadriani Ay>g(u8ii)^ in omnibus
honoribus candidatus imperator(is)y trib(unu8) laticlavius leg(ionis) III
Cyreneicae^ donatus donis militaribus a divo Hadriano ob ludaicam
expeditionem, Xvir stlitibus iudicandis, — Tibare rep. Wilmanns 1186.
Henzen 6501.
2) L. Dasumius P. /. Stel. Tullius Tuscus, co(n)s(ul), comes August(i),
augur, sodal(is) Hadrianalis^ sodal(is) Antoninianus^ curat(or) operum
publicorum, legatus pr(o) pr(aetore) provinciar(um) Oermaniae supe-
rior(is) et Pannoniae superior(is), praefectus aer(ari) Satumi, prae-
tor^ tribun(us) pleb(is), leg(aius) provinc(iae) Africae, quaest(or) im-
p(eratoris) Antonini Aug(usti) Pii, trib(unus) milit(um) leg(ionis) IIII
Flaviae, triumvir a(ere) a(rgento) a(uro) /(lando) /(eriundo), — Tar-
quiniis. Wilmanns 1183. Henzen 6051.
3) Q. Pompeius Q. f. Quir. Senecio Boscius Murena Coelius Sex. lulius
Frontinus Silius Decianus C. lulius Eurycles Herculaneus h. Vibul-
lius Pius Augustanus Alpinus Bellicius Sollers lulius Aper Ducenius
Proculus Butilianus Bufinus Silius Valens Valerius Niger Cl(audius)
Fuscus Sawa Uryntianus Sosius Priscus, pontifex, sodalis Hadriana-
lis, sodalis Antoninianus Verianus, salius Collinus, quaestor candida-
tus Aug(ustorum duorum), legatus pr(o) pr(aetore) Asiae^ praetor,
consul^ proconsul Asiae sorUto, praeftctus alimentor(um)^ XXvir mo-
netalis, sevir, praef(ectus) feriarum Latinarum. — Tibure. Wilmanns
1194. Orelli 2761.
Consul ordinarius a. 169.
4) L. Filvius C. f. Pom Bruttius Praesens Min Valerius
Maximus Pompeius L Valens Comelius Proculus Aqui-
lius Veiento, co(n)s(ul) II, pr[oco(n)s(ul) prov(inciae) . , ., pater C]r[ts]-
pinae Aug(ustae\ socer imp(eratoris) [Caes(aris) Commodi Aug(u8ti)y
sodalis Hadrianialis (sic), sodalis Antonin\ianu8 VeTianus"] Marcianus,
comes imp(eratorum) Ani[onini et Commodi Aug(ustorum)^ expeditio-
nis Sarmaticae, p[raetor, tr(ibunus) pl(ebis\ quaes^ltor Aug(u8ti), tr(i-
bunus) mil(itum) leg(ionis) (tertiae) GaUic(ae), [donis miUi(aribus)
donatus'] ab imp(eratore) divo Antonino Aug(%i8to) P[«o, ]. —
Volceis. I. N.* 217. Henzen 5488.
5) T. Sextius T. /. Vol M. Vibiv^ Ove Secundus Luc ....
Vestinus . . . , Africani con[sulari8 vir%\ filius, 8aliu[s , sodalis']
Hadrianalis, iu[rid(icu8) ....], praetor, in con[8ilio imp(eratoris)
Caesaris L. Aur(elii) [ Veri Aug(usti), leg(atu8)] provinciae Afr[icae,
]. — Romae. VI, 1518.
6) Ti. Claudiv^ Saetkiada Caelianus, Cl(audii) Froniini co(n)s(ulis) f(t'
lius), Xvir stl(itibus) iud(icandis), trib(unus) mil(iium) leg(ionis) III
Gallicae, q(uaestor) provinc(iae) Sidlia^ candidatus imp(eratorum)
Antonini et Veri Augustor(um), sodalis Hadrianalis, trib(unu8) pleb^is),
praet(or) fid(ei)com(missariu8), legatus leg^ionis) XI Cl(audiae) Au-
g(ustae). — Abemni. I. N. 1881 (Henzen 6452).
DE SODALIBVS AVGVSTALIBVS. 215
7) *A woXt9 T</3(£^<oi/) KX«J(Sioi') Tt/3s^iov ^^outsIvov vIgu Kv^sluot $^6m-
Tslvov 'St^evj^uTou, (ro8ce},w *AS^iau[a]Xtv^ ruju Ssxcc auS§u}V tuov [t]« (povi}{[a]
ot3t[cc]Tav\T]ujv, %st}Jaaf/jov TrT^aTVTVjfxov }.sysu}Vog B ^Xafitag, Tafjuav jtat
avTiTT^aTYjyov iira^^stag ^A%atagy sTrt tuov vTrofMvvjfjLaToov Tvjg TvyxXvjTov
xavBtSoTov avTOH^ccTo^og M. Av^vikiov ^AvtudvsIvov Avyovarov Ts^uavtxov,
ayo^avofxov iiov^\ov]k[k]ioVy (TT§aTY\yov "Poofxaltjov, — Spartae. C. I. Gr.
1327. Fere par est titulus eiusdem bominis Argivus C. L Gr. 1133.
8) L. Bagonius L, /. Pap, Urinatius Larcius Quintianus, <?o(n)s(wZ),
sodalis Hadrianalis^ leg(atus) leg(ionis) XIIII Gem(inae), donis mi-
lit(aribus) donaius ah imp(eratore) C[ommodo] Antonvno Aug(usto)^
proco(n)s(ul) ' prov(inciae) Sardin(iae)^ iuridicus per Apul(iam), prae-
/(ectus) /(rumento) d(ando), praet(or), aed(ilis) pl(ebis), q(uaestor)
pr(o) pr(aetore) provinc(iae) Africae, sevir. — Romae. VI, 1502
(Wilmanns 1195). Cf. titulos eiusdem hominis VI, 1503. V, 1069.
2112 (Orelli 2377. 2702).
9) L, Insteius L, /. Hor, Flaccianus^ pr(aeior) k(andidatus)^ trib(unus)
ple[b(is)]j quaest(or), sevir t[urmae ], Xvir stlitibus iudican-
d(is), sodalis Hadrianalis, — Romae. VI, 1429.
10) [ . . . adlectus inter patr]icios a divo Pertinace, Illvir a(ere) a(rgento)
a(uro) /(lando) /(eriundo), [so]dalis Hadrianalis, flamen Commodia-
n(ws). — Romae. VI, 1577 (Wilmanns 1199).
11) L, Fabius M, f, Gal, Cilo Septiminus C, Atinius Acilianus Lepidus
Fulcinianus, co(n)s(ul), comes imp(eratoris) L. Septimi Severi Pii
Periinacis Aug(usti) Arab(ici) Adiab(enici) p(atris) p(atriae), soda-
l(is) Hadrianal(is), cur(ator) Min(iciae), leg(atus) Aug(usti) pr(o)
pr(aetore) provinc(iarum) Pann(oniae) et Moesiae sup(erioris)^ Bithy-
n(iae) et Ponti, dux vexill(ationum) per Italiam exercitus imp(erato-
ris) Severi Pii Pertinacis Aug(usti) et imp(eraioris) Aureli Antonini
Aug(usti)y praepositus vexillation(ibus) Perinthi pergentib(us)y leg^a-
tus) Aug(usti) pr(o) pr(aetore) provin(ciae) Galat(iae), praef(ecius)
aer(ari) militar(is), proco(n)8(ul) prov(inciae) Narbon(ensis), leg(atus)
Aug(u^ti) leg(ionis) XVI F(laviae) f(irmae), pr(aetor) urb(anus),
leg(atus) pr(o) pr(aetore) prov(inciae) Narb(onensis)^ trib(unus) pl(e-
bis), quaest(or) prov(inciae) Cret(ae) Cyr(enaruriiC), trib(unus) mil(i'
tum) leg(ionis) XI Cl(audiae) Xvir stlit(ibus) iudic(andis), — Romae.
VI, 1408 (Wilmanns 1202). Cf. VI, 1409 (Wilmanns 1202o).
Consul suffectus a. 193, consul II ordinarius a. 204.
12) L, Annius L, f, Quir, Italicus Honoratus^ co(n)s(ul), sodal(is) Ha-
drianalis, leg(atu8) Aug(usti) pr(o) pr(aetore) prov(inciae) Moes^iae)
inf(erioris), cur(ator) oper(um) pub(licorum), cur(ator) Neap(olis) et
Atell(ae), praef(ectus) aer(ari) mil(iiaris), leg(atus) leg(ionis) XIII
Gem(inae), iurid(icus) per Fl(aminiam) et Umbriam, cur(ator) viae
Lavic(anae) et Lat(inae) veter(is), praetor qui ius dixit inte[r] civ[i8]
et civis et pereg(rinos) , trib(unibs) p(lebis)^ q(uaestor) prov(inciae)
Achaiae, sevir turmar(um) equ(estrium),IIIIvir viar(um) curandarum, —
Tomis. III, 6154. Cf. III, 1071. 1072.
15*
216 BESS AU
13) CVi. Cornelins Aquilius Niger, leg(atu8) leg(ionis) I M(inerviae) p(iae)
/(idelis), item proconsul provinciae GalQiae) Narhonensis^ item soda-
lis Hadrianal(is), — Bonnae. Brambach corp. inscr. Rhenan. 463
(Orelli 2021).
14) T. Aelius T. / Pah Naevius Antonius Severus^ c(larissimus) v(ir),
quaestor, sodalis Hadrianalis, trib(unus) laticl(avius) leg(ionis) XVI
Fl(aviae) piae /(idelis), praef(ectus) feriar(um) Latinar(um), Illvir
capit(alis)f sevir equitum Romanorum turmae secundae, — Romae.
VI, 1332 (Orelli 3046).
15) M. Gavius T.f. Vel. Appalius Maximus, c(larissimus) v(ir), sodalis Ha-
drianalis^ leg(atus) pro(vinciae) Nardonensis, q(uaestor) Aug(usti). —
Tusculi. Mur. 192, 1.
16) L. Flav(ius) L. f. Septimius Aper Octavianus^ c(larissimus) v(ir\
trib(unus) pleb(is), sod(aUs) Hadria[n(alis)], q(uaestor) provinc(iae)
Cypri, sevir turm(ae) II equit(um) Rom(anorum)^ Xvir stlitib(us)
iudicand(is). — Romae. VI, 1415 (Orelli 3102).
17) M. Aelius Aurelius Theo^ v(ir) c(larissimus), iurid(icus) de infinito
per Flam(iniam) et Umbriam PiCenum, sodalis Hadrianalis, praetor^
tribun(us) plebis^ adlectus inter quaestorios^ trib(unus) militum lati-
clavius leg(ionis) XI Claud(iae), item iribunus miliium laticl(avius)
leg(ionis) XII fulminat(ae)^ decemvir stlitibus iudicandis^ — Arimini.
Orelli 3174 cf. Henzen p. 291 1).
Quibus exemplis^) inter Hadrianales quoque senatorii tandum ordinis ho-
mines, sed et patricios et plebeios^) cooptari licuisse cognoscitur; quot fuerint
sodales, non constat.
Mortuo Antonino et in divorum numerum relato (a. 161) rursus novum
sacerdotum coUegium institutum est quibus nomen erat sodales Antoniniani.
Borghesius^) quidem peculiares sacerdotes in divi Antonini Pii honorem
non esse creatos, sed sodaleS/Hadrianales divi Pii sacris praeesse iussos
statuit, quique in inscriptionibus occurrant sodales Antoniniani, eosdem esse
ac sodales Hadrianales, ita ut unius sacerdotii duae essent appellationes ;
secutique suut Borghesium Henzenus^) et Marquardtius^), licet hic non sine
dubitationis nota. Quod ut statueret Borghesius, eis maxime rationibus
videtur inductus esse quas modo exposui de Augustalibus Claudialibus et
Flavialibus Titialibus; conveniensque videbatur, ut divum Augustum divum-
que Claudium, ut Vespasianum et Titum, sic Hadrianum quoque et Anto-
ninum, adoptione iunctos scilicet et ipsos, ab eisdem sodalibus esse cultos.
Nec tamen fugerunt Borghesium quae sententiae quam protulerat repugna-
^) Etiam in fragmentis C. I. L. VI, 1575. 2157 Boissieu inscr. de Lyon p. 82
sodalinm Hadrianalium mentio facta videtur esse.
^) [Accedit M. Valeriua Bradua Mauricus cos. a. 191 ex titulo Albingaunensi
vol. V n. 7783. Th. M.].
3) Patricios habemus n. 3. 5. 10, plebeios n. 1. 2. 6. 7. 8. 9. 11. 12. 16. 17.
*) Opp. 3, 400 seq.
5) N. 6045.
«) Handhuch 4, 432.
DE SODALIBVS AVGVSTALIBVS. 217
rent: primam biographnm Marci*) ita verba facere, ut novos sodales divo
Pio constitutos esse nobis statuendum sit; tum quod in inscriptione Hen-
zeniana 6053 = C. I. L. VI, 2001 sacerdotes quidam, quos sodales Antoni-
nianos esse ipse Borghesius^) docuit, in aede divi Pii convenire legantur,
tam demum recte stare cum proprios divi Antonini sacerdotes sodales An-
toninianos fuisse statuamus; at si eidem sint Hadrianales et Antoniniani,
in aede divi Hadriani Antoninianos quoque oportere convenire. Deinde
quod Sosius Priscus consul a. 169 in titulo Tiburtino^) sodalis Hadrianalia
sodalis Antoninianus appelletur, ita tantum explicari posse ut diversos in-
tellegamus Hadrianales ab Antoninianis; nam si idem sacerdotium duobus
ilHs vocabulis significaretur, Sosium sodalem Hadrianalem Antoninianum vo-
cari oportuisse. Tamen in diversam sententiam abiit Borgbesius, motus
titulo Yaticano quem dedimus inter Hadrianalium titulos n. 10. Nam cum
sibi persuasisset, a quibus sodalibus divus imperator quisque coleretur, ex
eisdem sodalibus flaminem quoque eligi debuisse — de qua re infra dicetur —
inde quod in illo titulo sodalis Hadrianalis flamen Commodianus appellatur
effecit, sodales Hadrianales divi Commodi sacra curavisse; quod si ita est,
divi Pii quoque sacra curasse Antoninianos eosdemque esse atque Antoni-
nianos concedendum est^). Sed primum num recte inde quod in titulo
Yaticano duo illa sacerdotia (sodalitatem Hadrianalem et flamonium Com-
modianum dico) coniuncta inveniuntur necessariam eam faisse coniunctionem
effecerit Borgbesius, valde dubitari potest; rectius ni fallor cum is cui titu-
lus positus est et sodalis Hadrianalis et flamen Commodianus fuisse diserte
praedicetur, diversa illa sacerdotia neque necessitate inter se coniuncta
faisse iudicandum erit^). Tum eam opinionem quam sibi Borghesius in-
formavit de ratione quae intercesserit inter sodales et flamines divorum, qua
opinione tota eius ratiocinatio nititur, argumentis non esse flrmatam iam
Marquardtius^) dixit idemque infra accuratius demonstrabitur. Accedit quod
Borghesius non omnia enumeravit quae sententiae quam secutus est repug-
narent: unum titulum protulit in quo verba sodalis hadrianalis sodalis
ANTONiNiANVS legantur, ita ut de duabus diversis sodalitatibus cogitandum
^ ) C, 7 Et laudavere uterque (Marcus et Verus) pro rostris patrem . , , et sodales
ex amicissimis . . . creavere.
3) L. L p. 397.
^) Cf. supra Hadrianales n. 3.
^) Ipsa Borghesii verba apponam (mem, delt inat, 1832 p. 266 = opp. 3, 402):
Se quest' ignoto era sodale Adrianale ed insteme flamine Commodiano, cio vuol dire,
che quei sodali erano addetti al culto ancke di Commodo, il che e impossibile di conce-
pire, se non supponendo che gli Adrianali fossero gli stesst che gli Antoniniani,
^) Videtar autem \a cui titulus Vaticanus positus est primum flamen Commodia-
nus, tum demum sodalis Hadrianalis factus esse; nam cum honores ita enumerentur ut
qui primi suscepti sint ultimo loco ponantur (certe vigintiviratus qui primus capesseba-
tur ultimum locum tenet), in sacerdotiis enumerandis eandem rationem valuisse yeri
simile est.
«) Handh, 4, 432 n. 2971.
218 DESSAU
sit; sed extat alter, extat tertius: quorum alternm quidem (Hadrianales n. 4)
non legerat illo tempore Borghesins nisi depravatum et vitiosum qualem
Gruterus p. 1095, 1 praebet, alterum (Hadrianales n. 2), de qno olim^)
dixerat ipse, omnino oblitus est. lam quod ter sodalis sadrianalis sodalis
ANTONiNiANVS occurrit, id casui tribui nullo pacto potest. Immo quod inter
eos quos inscriptiones praebent sodales Hadrianales tres inveniuntur sodales
Hadrianales sodales Antoniniani neque ullus sodalia Hadrianalis Antoninia-
nu8, qua ratione explicari poterit, nisi distinguendos esse Antoninianos ab
Hadrianalibus duasque diversas eas fui^se sodalitates statuemus? lam tres
ei de quibns dixi tituli accipiendi sunt de hominibus duabns sodalitatibus
et Hadrianali et Antoniniana ornatis. Quod autem Hadriano et Antonino,
einsdem gentis divis, diversae sodalitates creatae sunt, non mirnm est ea
aetate qua omnino rationes gentilicias evanuisse constat. Nomen fuisse
novis sodalibns sodales Antoninianos auctor est biographns Pii c. 13^);
quocum consentiunt tituli complnres infra exhibendi^). At vit. Marci c. 7*)
Aurelianis eis fnisse nomen narratur. Sed sodales divi Pii nomen traxisse
ab Aurelio nomine quo Antoninus eo solum tempore usus est quo privatus
homo fuit (nam inde ab a. 138 postqnam ab Hadriano adoptatus in domum
Augusti venit nomen ei fuit T, Aelio Antonino\ veri simile non est; immo
errorem commisit biographus Marci vel is quem biographus compilavit,
Marius Maximus, eumqne non nimis gravem, cum eo tempore qno Marius
Maximus scripsit sodales Antoniniani recte Aureliani nuncupentur. Inscrip-
tiones quoque in quibus Aureliani inveniuntur non primis post Pii conse-
crationem temporibus, sed posteriori aetati attribuendae esse videntur^).
lam quot fuerint sodales Antoniniani, ignoratur; et patricios et plebeios eos
fuisse exempla quae lapidibus nobis servata snnt docent^). Fastorum so-
1) Bull. delt in8t, 1830 p. 201.
^) Meruit et templum et sodales Antoninianos,
5) AntoDiniani n. 1 — 5 (p. 219).
*) Et laudavere uterque pro rostris patrem , , , et sodales ex amicissimis Aurelia-
nos creavere,
s) Antoniniani 11. 12. 13 (p. 221).
^) Plebeios Antoninianos habemus n. 1. 3. 4. 10. 13. — Ceterum eadem ratione
qua inter divorum sodales et patricios et plebeios cooptatos esse demonstravimns, idem
de aliis quibusdam sacerdotiis de quibus contrarium falso statuebatur demonstrari po-
test, sodales Titios dico et fratres Arvales. Sodales Titios patricios semper fuisse
videri dixit Marquardtius 4, 147: at extat sodalis Titius plebeius ap. Wilmanns 1191
= Renier 1818: P, lulius P, /, Quir, Geminius Marcianus, , , , sodalis Titius,
trib, pleh. Fratres Arvales patricios esse debuisse Marinius statuit atti p. XVII, quem
secutus est Marquardtius 4, 409; contradixit Mommsenus R, Forsch, 1, 79, nullam
dicens subesse causam opinioni a Marinio profectae, repugnare autem silentium Cice-
ronis de domo 14, 38. Et vero plebeios inter Arvales esse cooptatos docent haec
exempla: Wilmanns 1151 (C. Salvius G.f. Vel, Liberalis Nonius Bassus, frater
ArvaliSy allectus ab divo Vespasiano et divo Tito inter tribunidos) ; Wilmanns 1159
{L, lulius L, /. Fah, Marinus Caecilius Simplex, aedilis plebi, .... .frater Ar-
valis); Orelli 3382 (P. MetiUus P, f, Cla, Secundus, , , .frater Arvatis, trib.
DE SODALIBVS AVGVSTALIBVS. 219
dalium Antoniiiianorum exiguum extat fragmentum, editum post alios ab
Henzeno u. 6053 et G. I. L. VI, 2001, ad Antoninianos relatum praece-
dente Melchiorrio a Borgbesio ^). Apparet autem ex bis fastis, ut inter so-
dales Augustales, ita inter Antoninianos quoque imperatores imperatorum-
que filios cooptatos esse.
lam post Antonini Pii consecrationem et sodales Antoninianos insti-
tutos novae sodalitates creatae esse omnino non videntur, sed quicumque
postea consecrati sunt imperatores, eorum sacra curare iussi sunt Antoni-
niani, ita ut nova cognomina e nominibus novorum divorum tracta accipe-
rent. Ac divum quidem Verum ab Antoninianis cultum esse narrat bio-
grapbus Marci c. 15^); de divo Marco testis est biograpbus c. 18^), de divo
Magno Antonino biograpbus Caracall. c. ll^). Etiam divum Pertinacem
quamvis non coniunctum adoptione cum Antoninorum domo^) sodales An-
toniniani coluerunt^). Comprobantur autem scriptorum testimonia et id
quod, quamquam a scriptoribus diserte non narratur, facile tamen ex eis
colligi potuit, etiam Commodi et Severi sacra Antoninianos curasse effici-
tur eis quae inscriptiones nobis subministrant ; quarum eas quae mihi in-
notuerunt ex ordine dispositas exhibebo.
Sodales Antoniniani:
1) Vide Hadrianales n. 2.
2) [T. Vitrasius . ./. Pollio^ co(n)8(ul) II ^ Aug]u8torum, come8
[M, Antonini et L* Ver]i Aug(u8torum) expediHo[ni8 Germ^a-
nicae^ item comes [M. Antonini et Corn\modi Aug(u8torum) expedit[iO'
ni8 Germanicae Sar^maticae, bi8 doni8 m[ilitaribu8 donatus cor]oni8
pleb,); Wihnaiins 1187 (C Arriua AntonimSj /rater Arvalia, aedilis cu-
rulis; cf. p. 207 n. 7); Wilmanns 1808 (P. Aelius Coeranus, trib. plebei,
frater Arvalis), Etiam L. Salvius Otho, flamen fratrum Arvalium a. 39 (Henzen arv.
p. XLIX), eo tempore etiamtum plebeius fnit, cum anno demum 48 a Claudio impe-
ratore inter patricios adlectus sit (Suet. Otho 1. Cf. Tac. ann. 11, 25).
») Opp. 3, 397.
2) Antoninianos sodales et omnes honores qui divis hahentur eidem (Vero) dedicavit,
3) Etiatn tetnplum ei constitutum, dati sacerdotes Antoniniani et sodales,
^) Hahet templum, .... hahet sodales Antoninianos.
^) Borghesius tamen, cum Severus et Pertinacis et M. Aurelii filium se dici vo-
luerit, Pertinacem quoque aliqua ratione cum Antoninorum domo coniunctnm fuisse
existimat (opp. 3, 399: essendo stato intruso egli pure nella discendenza del Divo Pio
dal suacessore Severo, colla doppia adozione che egli finse fatta di se dallo stesso Per-
tinace et da M, Aurelio), Sed quo tempore Severus Pertinacem consecravit et sodales
Antoninianos divi Pertinacis sacra curare iussit, ipse.Severus divo Marco in adoptio-
nem nondum se dederat; Pertinacem enim consecravit Severus a. 193 (Dio 73, 17),
divi Marci filius factus est a. 197 post Clodium Albinum devictum (Dio 75, 7).
*) Vita Severi 7: funus deinde censorium Pertinacis imagini duxit eumque inter
divos saeravitf addito flamine et sodalihus Helvianis qui Marciani fuerant, Vita Perti-
nacis 15: Marciani sodales, qui divi Marci sacra curahant, Helviani sunt dicti propter
Helvium Pertinacem, •
220 DESSAU
muralibu[8 II vaUar(ibus) II aur^eis) II] hasltis puris VIII vexillis
VIII, proco(n)a(ul) Asiae, Ieg(atu8) Aug(usti) pr(o) pr(aetore)
Moesiae in/(erioris), pontif(ex), s^odalis Antonin[ianuSf prae-
/(ectus) alimento]rum, praetor, qu[aestor, Illvir monetal]is a(ere)
a(rgento) a(uro) /(lando) /(eriundo), maritus A[nniae Fausti]-
nae, imp(eratoris) Caesaris M. [Antonini Aug(usii) et div]ae FausH-
nae Piae pa[truelis, a/finis domus] Aug(usti). — Romae. VI, 1540
(Wilmanns 639).
CoDSul II ordinarius a. 176.
3) [M, Didius . . . Sev]erus lulianus, [co(n)sul, proco(n)s(vI)] Africae,
leg(atus) Aug(usti) [pr(o) pr(aetore) prov(inciae) P]onti et Bithyniae,
[item German]iae, Dalmatiae, Belgica[e, leg(atus) proconsulu]m Afri-
cae et Ac[h]aiaej praeior, [aedilis, qttaes]t[o]r consulum, iribunus le-
g(ionis) . . . , [Xvir stl(itibus) iud]icandis, sodalis Antoni\ni]anu8, —
Romae. VI, 1401.
4) L. Albinius A, /. Quir, Satuminus, co(n)s(ul)y proco(n)s(ul) prov^tn-
ciae) Asiae, leg(atus) Aug(usti) pr(o) pr(aeiore) Ponti et Bith(yniae)
prov(inciae), proco(n)s(ul) prov(inciae) Achaiae, praef(ectus) aer(ari)
Sat(umi), leg(atus) Aug(mii) Asturicae et Gallaec(iae), pr(aetor)
urb(anus)y aed(ilis) pl(ebi8), 8od(alis) Antoni[nt]an(u8), q(uae8tor) ur-
b(anu8). — Suessae. I. N. 4033.
5) [ . . . Ieg(atu8) Aug(u8ti) pr(o) pr(aetore) prov(inciae) . . . . , i]tem
Germ[aniae, c]urat(or) aed(ium) 8acrar(um) et operum publi-
corwwi,] sodalis Anto[ninianus, .... quin]que[f]a8c(alis) reg[ni No-
rici, . . . Ieg(atu8) leg(ionis) V]II Cl(audiae) [p(iae)] f(idelis), prae-
tor, .... — Romae. VI, 1546.
Sodales Antoniniani Veriani.
6) M. Pontius M. /, Pup. Laelianus Larcius Sabinus, co(n)s(ul), pon-
tifexy sodalis Antoninianus Verianus, fetialis, leg(atu$) Aug(u8ti) pr(o)
pr(aetore) prov(inciae) Syriae, leg(atu8) Aug(vsti) pr(o) pr(aetore)
prov(inciae) Pannon(iae) super(ioris)y leg(atu8) Aug(u8ti) pr(o) pr(ae-
tore) Pannon(iae) infer^ioris), comes divi Veri Aug(u8ii), donatus do-
nis militaribus bello Armeniaco et Parthico ab imp(eratore) Antonino
Aug(usto) et a divo Vero Aug(u8to) [coron(a)] mu[rali vallari clas]-
sica aur[ea cet. — Romae. VI, 1497 (Orelli 3186).
Consul ordinarius a. 163.
7) Vide Hadrianales n. 3.
8) onianvs Octavius P. f.f praef(ectus) urb(i) feriar(um)
[La]t(inarum), Ieg(atu8) leg^ionis) prim(ae) Ital(icae), co(n)-
8(ul), [sodali^ Antoni[ni]an(u8) Verian(us), leg(atus) Aug(u8ti)
[pr(o) pr(aetore) prov(inciae)] oris. — Pisis. Gori inscr. Etr.
2, p. 18.
Sodalis Antoninianus Verianus Marcianus.
9) Vide Hadrianales n. 4.
Sodalis Marcianus Antoninianus.
BE SODALIBVS AVGVSTALIBVS. 221
10) [C. Arrius . . /. Quir, Antoninus, praetor] curatoribus et tu-
t^ori^us dandis primus constitutus, curator Nolanorunty frater Arva-
liSy augur, sodalis Mardanus Antoninianus, iuridicus regionis Tran-
spadaneae^ curator Ariminiesium, curator civitatum per Aemiliam,
aedilis curulis, ab actis senatus, [s^evir equitum Eomanorumy quaestor
urbanus, tribunus leg(ionis) IIII Scythicae^ quattuorvir tnarum curan-
darum. — Cirtae. Mus. Rhenan. 1875, p. 289. BulL delV inst, 1874,
p. 114.
Sodales Aureliani Antoniniani:
11) C\l(audius) Pompeia\nus, co(n)s{ul\ flamen Aug(ustalis), proco(n)'
s(ul), ponHf(ex)y sodalis Aurelianus Antoninianus, — Veronae. V,
3223 (Orelli 2378).
Gonsul, ut videtur, a. 209.
12) L, Pomponius Dexter Celerinus, c(larissimus) r(ir), co(n)s(ul)j Aure-
lianus Antoninianus. — Vagae. VIII, 1222 (Wilmanns 2341).
Sodalis Marcianus Aurelianus Commodianus Helvianus Severianus.
13) C. Caerellius Fufidius Annius Ravus C. fil, Ouf. Pollittianus, soda-
lis Marcianus Aurelianus Commodianus Helvianus Severianus, Illvir
monet(alis) a(ere) a(rgento) a(uro) f(lando) f(eriundo), trib(unus)
laticlavius leg(ionis) III Cyr(enaicae), Vlvir equit(um) Eom(anorum)
turmae primae, quaestor candidatus imp(eratoris) Caesaris M, Aurelli
Antonini pii felicis Aug(usti), trib(unus) pl(ebis) candid(atus), pr^ae-
tor) hastar(ius), c(larissimus) v(ir). — Romae. VI, 1365 (Wilmanns
1206).
Publicus :
14) Onesilmus] lulianus, publicus ex sacer[dol{io)'\ Aureliano Antoniano
(sic) Verialnol — Romae. VI, 2324»).
Severo Alexandro mortuo datos esse sodales qui Alexandriani appellati sint
narrat biographus c. 63; quae verba levi biographi errore sine dubio ita
aceipienda sunt ut anno 235 sodales Antoniniani appellati sint Alexandriani.
Ceterum ultima illa fit mentio sacerdotii in divorum imperatorum honorem
constituti; neque pauci ei qui post Severum Alexandrum consecrati sunt
imperatores quo modo culti sint traditur.
n. DE FLAMINIBVS.
Non solum collegia sacerdotum vel sodalitates in honorem divorum
imperatorum esse instituta, sed etiam singulos singulis divis colendis fuisse
sacerdotes sive flamines et scriptorum testimoniis et multis inscriptionum
exemplis cognoscitur. Atque Borghesius^), ut ab eius sententia proflciscar.
^) Etiam is qni inscriptionem metricam Bonnensem (Wihnanns 150) posuit divum
sodalis, C. Fulvias C. f. Maximus, sodalis Antoninianus faisse potest. Missa facio
fragmenta C. I. L. VI, 1568. 2155 ab Henzeno ad Antoninianos relata.
3) Opp. 3, 402.
222 DESSAU
flamines divorum imperatoram ex ipsis eorum sodalibus esse electos iudi-
cavit, ita ut exempli gratia et flaminem Augustalem et flaminem Claudialem
e sodalibus ^-^gustalibus Claudialibus electos esse, vel potius, ut ipsius
Borghesii ^) verbis utar, sodales Augustales Claudiales flaminem Augustalem
et flaminem Claudialem babuisse statueret; eadem fortasse ratione qua fra-
tres Arvales flaminem habuisse ex eorum actis apparet. Quam sententiam
Marquardtius^) secutus est, quamvis dubitans^). Atque Borghesius ad illam
opinionem ea maxime re adductus est quod complures flamines Augustales
eodem tempore sodales Augustales fuisse constat^). Neque tamen hac ex
re omnes omnium divorum flamines ex ipsis eorum deorum sodalibus esse
sumptos efflci posse videtur; praesertim cum certa flamonii Augustalis cum
sodalitate coniuncti exempla in imperatoria tantum domo inveniantur, unde
de privatis hominibus et de usu soUemni nihil colligi potest. Nec compa-
rare licet illos quales sibi informavit Borghesius flamines divorum cum fla-
minibus fratrum Arvalium; nam flaminis fratrum Arvalium munus fuit an-
nuum, flamines divorum per totam vitam flamonium retinuerunt; quod et
inde colligitur quod omnino in titulis istorum flaminum mentio flt et de
flaminibus Augustalibus ex Taciti testimonio constat. Refert enim Tacitus
ann. 2, 83 post Germanici mortem senatus consultum esse factum ne quis
flamen aut augur in locum Germanici nisi gentis luliae crearetur (fuerat autem
Germanicus flamen Augustalis); ex quibus verbis flamines Augustales per-
petuos fuisse iam Marquardtius^) effecit. Maxime autem illud opinioni a
Borghesio propositae repugnat quod mos divis imperatoribus flamines creandi
iam multo prius natus est quam sodales divorum sint constituti. Primo divo
Augusto sodales constitutos esse a. p. C. 14 supra diximus; flaminem iam
dictator Caesar habuit. Atque hos quoque flamines (quos lulianos appel-
latos esse inscriptiones docent) e sodalibus Augustalibus esse sumptos Bor-
ghesius opp. 5, 202 sibi persuasit^); scilicet inde ab a. 14 quo sodales
Augustales sunt constituti; nam antea flamonium divi lulii proprium sacer-
dotium fuisse neque cum ulla sodalitate coniunctum necesse est. Atqui veri
dissimillimum yidetur flamines lulianos, cum ab anno 710 a. u. c. usque ad
1) Opp. 5, 202.
2) Handbuch 4, 430.
3) L. 1. not. 2963. 2971.
*) Germanicum Caesarem dico et Neronem Caesarem Germanici filium. Germa-
nicum enim sodalem Augnstalem fuisse Tacitus ann. 1, 54 narrat, flaminem Augusta-
lem fuisse inscriptiones docent (Orell. 660. 661. 3064. C. I, L. II, 1517. L N. 2395,
aliae) ; Nero Caesar in aliis titulis flamen Augustalis (Orell. 664. 665), in aliis flamen
Augustalis sodalis Augustalis appellatur (Orell. 663. 2366. 2368). Etiam Dmsum Cae-
sarem Tiberii filium flaminem Augustalem exhibet titulus Orell. 211 = Mommsen inscr.
Helv. 17 ; sed mirum est in aliis Drusi titulis non fieri mentionem fiaminatus, maxime
si contuleris Drusi titulum C. I. L. VI, 910 cum Germanici titulo C. I. L. VI, 909
(OreU. 3064).
^) Handb. 4, 431 n. 2963.
^) Contradixit iam Henzenus apud Borghesium 1. 1. not. 5.
DE FLAMINIBVS AVGVSTALIBVS. 223
a. p. G. 14 liberam ut ita dicam et saae potestatis aetatem egerint^ a. 14
sodalibus Augastalibus esse attribatos. Et qnod de flaminibus lalianis, idem
de divi Nervae et divi Traiani flaminibus iudicari necesse est: nam soda-
litates in honorem Nervae et Traiani non esse creatas supra demonstravi-
mus; at flamine divum Nervam a Traiano esse omatum ex testimonio
Plinii^), divum Traianum ab Hadriano ex eo, quod in titnlo C. I. L. VI,
1383 temporibus Hadriani conscripto invenitur flamm Ulpialis, certo con-
stat. Itaque divi Nervae quoque et divi Traiani flamines neque attributos
esse uUi sodalitati neque ex ullis sodalibus esse electos pr6 certo affirmari
potest. lam aut duo fuisse genera flaminum divorum imperatorum, quorum
alterum cum sodalibus coniunctum fuerit, alterum ad sodalitates omnino non
pertinuerit, statuendum aut tota Borghesii sententia relinquenda erit. Acce-
dit quod ei qui post Hadriani et Antonini Pii consecrationes sodales et
flamines institutos esse tradunt auctores ita loquuntur, ut tamquam duas
diversas res neque alteram ex altera consectariam flaminum et sodalium
institutionem distinguant^), de qua re dixit iam Marquardtius 1. 1. Atque
is mihi rectius videtur de flaminibus divorum iudicare qui tales eos sibi
informaverit quales fuerunt flamen Dialis flamen Martialis flamen Quirinalis
et ad horum trium flaminum, qui maiores flamines dicebantur, simiHtudinem
illos esse constitutos sibi persuaserit. Multae enim ac gravissimae similitu-
dines inter tres maiores flamines et flamines divorum imperatorum intercedunt.
Ac primum quidem, ut lovis Martis Quirini, ita divorum imperatorum quoque
flamonia non munera annua fuisse, ut fratrum Arvalium flamonium, sed
sacerdotia, quae per totam vitam retinerentur, iam supra vidimus. Deinde
et maiores flamines et flamines divorum patricios esse oportuit: de maiori-
bus vide Mommsenum Bom. Forschungen 1, 78; de flaminibus divorum idem
iam exemplis probabo. Singuli in inscriptionibus inVeniuntur flamines Glau-
diales Ulpiales Gommodiani^); quos omnes patricios fuisse in ipsis lapidi-
bas perscriptum est. Ipsas inscriptiones apponam:
1) [Z/. Eggio L,'] /. Cor. Ambihulo Pom[peio Lon\gino Cassiano L. Maecio
Po8[tumo, co(n)s(uliy], flam(ini) Claud(iali)^ salio Collino, pr(aetori)
candidato, [legato pr6]v(inciae) Macedoniae, q(uaestori) candidato divi
Traian[i Partlhici, ab eodem adlecto inter patricioSy seviro eq(uitum)
[Bom(anorum)y tr(ibuno) mil(itum)'\ leg(ionis) (undecimae) C(laudiae)
p(iae) /(idelis)^ Xviro stlitibus iudicandis; IIvir(o) q(uin)[q(uennali),
item pa\t(rono) col(oniae) ; p(ublice) d(ecreto) d(ecurionum), — Aeclani.
LN. 1110 (Wilmanns 1174).
1) Panegyr. 11: licet illum aris pultnnaribus flamine colas,
2) Vita Hadriani 27. vit. Pii 13. vit. Marci 7: et laudavere uterque (Marcus et
Verus) pro rostris patrem flaminemque ei ex adfinibus et aodales ex amidssimis Aurelia-
noe creavere,
3) Loquor de eis tantum qui publice in urbe Roma divis imperatoribus creati
sunt flaminibus, missis et municipalibus et provincialibus Augustorum sacerdotibns.
224 DESSAU
Consul ordinarias a. 126.
2) P. Coelio P. /. Ser, Balhino Vibullio Pio^ Xviro stlittb^us) iudic^an-
dis), Vlviro equit{um) Boman(orum) turm(a) quint(a), tr(ibuno) mi-
l(itum) leg(ioni8) XXII primig(eniae) p(iae) /(idelis), adlecto inter
patric(ios) ab imp(eratore) Caes(are) Traiano Hadriano Aug(usto\
salio CollinOy quaest(ori) Aug(u^ti), flamini Ulpiali^ pr(aetori) de
fidei comiss^is)^ co(n)8(uli) designato, decuriones sua pecunia. — Ro-
mae. VI, 1383 (Wilmanns 1175).
Gonsul ordinarius a. 137.
3) adlecto inter pat]ricio8 a divo Pertinace^ IIIvir(o) a(ere) a(r-
gento) a(uro) f(lando) /(eriundo)^ [soldali Hadrianali^ flamini Com-
modian(o)^ [Pollytimus lib(ertU8) et proc(urator), patrono, — Romae.
VI, 1577 (Wilmanns 1199).
Etiam quem solum novimus divi Pertinacis flaminem, Helvium Perti-
nacem^), patricium fuisse, imperatoris scilicet filium, certo constat^); quam-
quam hoc quidem exemplum non magni momenti esse ad eam rem quam
probare volumus facile concedo. Sed cum sub Traiano flamonium Clau-
diale, sub Hadriano Ulpiale, sub Severo Commodianum ad patricios esse
delata aut eos qui illis flamoniis ornandi erant inter patricios adlectos esse
constet, haec res casui mihi non videtur posse tribui, sed inde explicanda
esse quod patriciis tantum hominibus flamines divorum imperatorum fieri
licuerit. Ac ceterorum quoque divorum flamines, qui quidem innotuerunt,
patricios fuisse aut certo constat aut coniectura paene ad certum adduci
potest. Atque ut de flaminibus Augustalibus primum dicam^ Germanicum
et Neronem Caesares, flamines Augustales (cf. p. 36 n. 58), patricios fuisse
notum est. L. lunius Silanus, gener imperatoris Claudii, quem flaminem
Augustalem fuisse ex titulo eius Attico^) scimus, quin patricius fuerit non
^) Vit. Pertin. 15: filius Pertinacis patri flamen eat /actus. Cf. vit. Caracall. 4:
Helvium Pertifiacem suffectum consuiem ob hoc solum quod filius esset imperatoris occidit,
*) Cf. Mommsen Staatsrecht 2, 746.
^) C. I. Gr. 369 = eph. ep. 1 p. 62 : [Aevxiov 'lovjviov Mapxou 'Seikalyov vlov
l^Bikctvo^v TopxouaTOt/, tspsa S-feouJ 'louXiou xai Upka ^eou Ka^^/capo; ISepaJo-Tou, Inrap-
y(Ov PajLiifjf, rpiwv [av^pw»'] xttTacrxfsu])]? Xp["!l^°" ^^^ apyupou [xal p^aXx]ou, Tajui[(ai/
Tipeprjou KXa[u^t]o[]u KatVapofJ SePa^cTou rgpjuia]i/ixo[u] Verba tepla Bsov
'IovXlov xal Upka 3-£ou Kaia-apog SsPao-Tou Silanum et lulianum et Augustalem flami-
nem fuisse docent. Qaam rem repugnare arbitratus Borghesius (opp. 5, 201) eis quae
leguntur apud Ciceronem de legg. 2, 8, 20: divisque aliis sacerdotes, omnihus pontifices,
singulis flamines sunto et Varronem de 1. L. 5, 15: horum singuli cognomina habent ah
eo deo quoi sacra /aciunt Silanum non flaminem Augustalem sed sodalem Augnstalem
fuisse iudicavit, verba Upevg Bbov 'lovXlov xal tipsvg ^eov Kalaapog ^B^acTov interpre-
tatus flamen lulianus sodalis Augustalis, Sed non eam quam Borghesius voluit senten-
tiam inesse in Ciceronis et Varronis verbis docuit Mommsenus (Borghesl opp. 5, 201
not. 6), ut iam nihil obstet quin verborum tituli Attici isimplicem interpretationem
praeferamus artificiosae et quae homini Romano in mentem venire vix possit, qua vox
Upevg modo de flamine modo de sodali accipiatur. Ceterum L. Silano imperatoris Claudii
genero, divi Augusti abnepoti^ titulum Atticum attribuendum esse, non fratris eios filio,
demonstravit Mommsenus eph. ep. 1. c.
DE FLAMINIBVS AVGVSTALIBVS. 225
potest dubitari, cum tres alios horum temporum Silanos patricios fuisse
constet: C. lunium C. f. M. n. Silanum consulem a. 763, qui flamen Mar-
tialis fuerit^)^ L. lunium Silanum, consulem suffectum anni incerti Tiberio
imperante, et ipsum flaminem Martialem^), M. lunium Silanum Lutatium
Catnlum, cum salius Collinus fuerit^). Denique eum flaminem Augustalem
cui titulus Veronensis V, 3223 (Orelli 2378):
Dianae con8ervatric(i) pro salute ani n(o8tri)^ co(n)8(uli8),
flamin(i8) Aug(ti8tali8)^ proco(n)8(uli8)f ponti/(ici8)^ 8odali8 Aureliani
Antoniniani, Ho8iu8 lib(ertu8) v(otum) 8(olvit) l(iben8) m(eriio)
positus est hominem nobilissimum fuisse ex ipso titulo apparet, quin patri-
cium eum fuisse putemus nihil obstat, praesertim si fuit is de quo Momm-
senus cogitavit Claudius Pompeianus ^). Fuit enim Pompeianus nepos impe-
ratoris Marci ex filia^), nec veri dissimile videtur Marcum adlegisse inter
patricios sive generum Pompeianum ^), patrem eius de quo nunc agitur, sive
ipsnm nepotem. Dixi de Augusta]ibus flaminibus: venio ad lulianos. Quorum
qui primus fuit^ M. Antonium a Caesare dictatore cum patriciorum nume-
rum angeret inter patricios esse adscitum et per se veri simillimum est et
argumento quodam probavit Mommsenus B. For8ch, 1, 39 n. 66. L. Sila-
num^ qui Claudio imperante flamen lulianus fuit, patricium fuisse supra
diximus. Denique Matium Sullinum Commodo imperante^) et flaminem
lulianum fuisse et eundem patricium docet titulus eius Gemonensis V, 1812
(Orelli 2242):
C Matio C, /. Collin, Sabinio Sullin(o) Vatinian(o) Anicio Maximo
Cae8ulen(o) Martiali Pi8ibano LepidOy allect(o) inter qu^8t(orio8),
salio Palatin(o)^ IIIvir(o) monet(ali) a(ere) a(rgenio) a(uro) /(lando)
/(eriundo), 8eviro equit(um) Eoman(orum), flam(ini) Iulian(o\ patri-
cio, praetori candidat(o), co(n)8uliy curat(ori) et patron(o)y d(ecreto)
d(ecurionum),
1) Fasti Capitol. s. a. 763. C. L L. VI, 1384.
2) Orelli 3057; cf. Mommsen eph. ep. 1, 61.
^) Orell. 560; Mommsen 1. c. p. 65.
*) [Titulo denuo inspecto erravisse me intellexi; POMPEIANI • iQ vestigia non
admittunt, admittunt QVINTIANI • N. Vide vol. V p. 1074. Th. M.].
^) Vit. Caracall. 3 : occidit etiam Pompeianumy Marci nepotem^ ex filia natum et
ex Pompeiano,
®) Vit. Marci 20. Tit. Pertin. 2. 4. vit. luliani 8. Ceterum etiam Petronius Ma-
mertinus gener imperatoris Marci (vita Commodi 7, cf. Borghesi opp. 3, 246) a socero
inter patricios adlectus esse videtur: oriundus enim erat Mamertinus equestri famiiia
(avum procuratorem habemus Orell. 817, patrem praefectum praetorio Orell. 3422; cf.
Borghesi opp. 8, 312), quam patriciam fuisse veri dissimillimum est; frater autem Ma-
mertini natu minor, M. Petronius Sura Septimianus, consol a. 190 (ipse Mamertinus
consul fuerat a. 182, cf. Borghesi 1. 1.), inter salios Palatinos nominatur C. I. L. VI,
1979, 11. 1980, 9; unde et Mamertinum et Septimianum a Marco inter patricios ad-
lectos esse probabile fit.
^) De aetate constat ex albo saliorum Palatinorum (C. I. L. VI, 1980) s. a. 186;
cf. infra.
226 DESSAU
lam nisi omnia ea quae enumerayi casui tribuere malumns, flamines
divorum imperatorum haud secus atque flamines tres maiores patricii sem-
per fuisse existimandi sunt; non potuerunt igitur eligi e sodalibus. Nam
inter sodales plebeios quoque esse cooptatos supra demonstravimus atque
adeo casu fieri potuit ut omnes sodales aliquo tempore essent plebeii. Sed
ut pergam in comparatione instituta flaminum divorum cum flaminibus ma-
ioribus, etiam inaugurandos fuisse flamines divorum imperatorum admodum
probabile fit ex eo quod de luliano certe flamine diserte testatur Cicero
Philipp. 2, 44, 110: est ergo flamen . . . divo lulio M, Antonim. Quid igitur
cessasf cur non inaugurarisf Sume diem: vide qui te inauguret, Collegae
sumus; nemo negabit, Denique cum constet ex fastis saliorum Palatino-
rum^) non licuisse flaminibus maioribus esse inter salios, sed si quis sa-
lius flamen factus sit, exiisse e saliorum collegio, quod compluribus locis
diserte dicitur exiisse aliquis e collegio ea de cansa quia flamen factus
sit^), hoc ipsum non solum in lovis Martis Quirini sed etiam in divorum
imperatorum flamines cadere puto posse demonstrari. Legimus enim in
fastis saliorum Palatinorum a. p. C. 170 quinque salios flamines factos e
collegio exiisse^). Quae res admodum mira videtur. Nam tribus maiori-
bus flamoniis quomodo intra unius anni spatium non minus quinque homi-
nes — immo aliquanto plures; nam salios Falatinos tantum flamines factos
esse non est probabile ->— ornati sint, nullo modo potest explicari. Neque
cogitari potest de duodecim qui dicuntur minoribus flaminibus, ut unus al-
terve ex eis qui a. 170 e collegio exierint saliis Palatinis flamen Carmen-
talis exempli gratia vel flamen Yolcanalis factus esse dicatur; patricii enim
erant salii Palatini, flamines autem minores plebeios esse debnisse veri si-
mile est^), saepissime plebeios fuisse^) neque ea dignitate, ut salius Pala-
tinus tali flamonio ornaretur, certo constat. Restat igitur hoc solum ut com-
plures eorum qui a. 170 e collegio exierint saliorum Palatinorum flamines
divorum imperatorum factos esse statuamus. Quandoquidem non minns octo
divis imperatoribus^) anno 170 flamonia fuisse constituta infra demonstra-
bitur; quibus si addimus Dialem Martialem Quirinalem flamines, non minus
undecim illo anno patricia flamonia fuerunt; quorum quod multa illo tem-
pore fuerunt vacua^ ita ut quinque salii Palatini flamines facti sint, qnam-
C. I. L. VI, 1977—1983.
*) Cf. Marquardt Handhuch 4, 370 n. 2509,
^) C. I. L. VI, 1978: [C Erucio Clard] M. Cornelio Cethego co(fi)8(uHbu8)
Q. Tineius Sacerdos (errat Marquardtius 4, 379 n. 2581) loco L, Anni Largi flaminis.
M. Claudtus Fronto Neocydea loco L. Salvi Kari flaminis. T, Fundanius Vitraaius
Pollio loco L. Rosci Aeliani flaminis, T. Comelius Anneus Fuscus loco L. Cossoni
Eggi Marulli flaminis. L, Hedius Rufus Lollianus Avitus loco M, Acili Vibi Faustini
flaminis.
*) Mommsen R. Forsch. 1, 78.
*) Cf. Cic. Brut. 14, 56.
®) Divis lulio Angusto Clandio Nervae Traiano Hadriano Pio Vero, fortasse item
Vespasiano et Tito.
DE FLAMINIBVS AVGVSTALIBVJS. 227
quam mirum fortasse videbitur, fieri tamen certe potuit^). Confirmatur
autem haec ratiocinatio ea re quod a. 186 C. Matium Sullinum e saliorum
collegio exiisse in fastis legimus; quem Sullinum flaminem lulianum factum
esse titulus Gemonensis supra p. 225 relatus docet. Quamquam mirum est
in fastis collegii ad verba in locum 0, Matti Sullini non adscriptum esse
vocabulum Jlaminis,
lam demonstratum esse puto Romae flamines divorum non e sodalibus
esse electos, sed proprios ac singulares fuisse sacerdotes. Quodsi quis
cogitaverit talem fuisse flaminibus divorum cum sodalibus coniunctionem
qualem cum pontiflcibus Diali Martiali Quirinali flaminibus fuisse scimus,
qui quamquam neque ex pontificibus eligebantur neque pontifices vocaban-
tur, attributi tamen aliquo modo pontificibus atque adeo inter pontifices
erant^): ne hoc quidem probari potest. Sunt enim flamines divorum quos
cum nuUa sodalitate ullo modo coniunctos fuisse certum sit, divi lulii divi
Nervae divi Traiani; et certe quod de Nervae et Traiani flaminibus con-
stat, idem valet de omnium divorum flaminibus. Alia quoque re illa fla-
minum cum sodalibus coniunctio refellitur: sicut enim flamines Dialem
Martialem Quirinalem a magistro collegii pontificum, pontificem maximum
dico, creatos sive captos esse constat^), ita divorum quoque flamines a so-
dalium magistro captos esse nobis esset statuendum; quod fieri non potuit
cum sodales Augustales certe uon unum sed trea magistros haberent (cf.
. p. 209). At veri similius videtur divorum flamines eadem ratione qua tres
flamines maiores cum pontificum collegio fuisse coniunctos^) atque ipsos
quoque a pontifice maximo, id est ab imperatore, esse captos^).
Restat ut singula quae de divorum imperatorum flamoniis tradita sunt
ex ordine enarrem. Dictator Caesar vivus sibi ipse M. Antonium flaminem
creavit (a. 710)^). Interfecto Caesare cum nondum inauguratus esset An-
') Pestem illo tempore veJ maxime grassantem in causa faisse probabile est.
2) Marquardt 4, 192. 269.
^) Mommsen Staatsrecht 2, 23. Marquardt 4, 244.
*) Qaamquam pro certo hoc non affirmaverim; obstare enim videntur tituli Ve-
ronensis supra p. 225 relati verba: flamin^is) Aug(ustalis)y . . . ponti/(ici8); maiores certe
flamines, cum iam eo nomine. inter pontifices sint, pontifices vocari non possunt (cf.
Bardt die Priester der vier grossen Collegien p. 38). Fortasse igitur iam exauguratus
erat flamen ille Augustalis, cum pontifex factus est.
^) Ceterum non ita aequatos esse puto flamines divorum flaminibus maioribus,
ut omnia, quae de maioribus constituit religiosa antiquitas, etiam divorum flamines ob-
servarent; certe flamines divorum ex confarreatis nuptiis procreatos esse necesse non
fuit, cum vGaius 1, 112 de Biali Martiali Quirinali tantum flaminibus verba faciat.
®) Suet. Caes. 76: ampliora etiam humano fastigio decerni sibi passus est, . . .
templa, aras, . • .flaminem, Dio 44, 6: xat rkXoq Aia te auToV avTixpvQ'lov\iov Ttpoa-Yiyo-
pivtrav xal vaov aurcji t^ t' Imstxe/a avTov TSjuievtcr^^mt Byvtacav, Upka <nf)t(rt tsi^ 'Avrtaviov
woTTgp Ttya AtaXto»; wpo^stpto-ainsvoi. Cic. Philipp. 2, 43, 110: est ergo flamen, ut lovi,
ut Marti, ut Quirino, sic divo lulio M, Antonius, ib. 13, 21, 47: . . . Caesar, cuius pa-
tris flamen est, Cf. Drumann 1, 77. 3, 666.
228 DESSAU
tonius, diu multumque tergiversatus^) anno demum 714 inaugurari se pas-
sus est^). Antonii mortui (a. 725) in locum num quis suffectus sit, non
traditur; fortasse anno demum 742 Augustus cum pontifex maximus factus
est divo patri flaminem creavit. Flaminum lulianorum exempla in inscrip-
tionibus sub Glaudio et sub Commodo inyeniri supra p. 225 vidimus. Unus
tantum post Caesarem Romanorum principum de flamine sibi vivo creando
cogitasse dicitur, Commodus^); quamquam haec quoqne res mortuo demum
Commodo et consecrato perfecta esse videtur. Scriptorum autem testimo-
niis praeter divum lulium flamines constitutos esse constat Nervae^) Ha-
driano^) Antonino Pio^) Vero^) Marco^) Commodo^) Pertinaci^^). In in-
scriptionibus exempla inveniuntur flaminum divi lulii*^) Augusti^^) Claudii
Traiani Commodi*^). Non constat de Vespasiano Tito Severo^*) Caracalla
Alexandro. Sed hos quoque post consecrationem flaminibus esse ornatos
veri simile videtur; casui enim tribui potest quod nullum de hac re extat
testimonium. Contra neque ei qui, cum ipsi imperatores non fuerint, tamen
in deorum numerum relati sunt imperatorum patres filiique — divum Cae-
sarem Domitiani filium et divum Traianum patrem dico — neque multae
illae quae ex domo Augusti consecratae sunt feminae flaminibus ornati esse
videntur. Flaminicas in honorem divae Faustinae maioris creatas esse
biographus Pii c. 6 refert; quod fortasse de aliis quoque divis feminis sta-
tuere licet. Quod autem complures flamines divo Hadriano creatos esse in
vit. Hadriani 27, divo Marco in vit. Marci 18 legimus, hac in re erratum
esse a biographis puto; nam plures nni eidemque divo flamines constitui et
^) Cic. Phil. 2, 43, 110: quid igitur cessasf cur non inaugurarisf eqs. 13, 19, 41:
tu, iu, inquam, illum occidisti Lupercalihus: cuius, homo ingratissime, flamonium cur re-
liquistif
^) Plat. Ant. 33: 'Ai/rcoi^cog ^\ \itta. jui ^iaXvo-Big . . . Kaia-api ^api^oy.BvoQ lepsuc
dm^ei)(Sifi Tou nporkpov Kaia-apog, Cf. Dramann 1, 425.
') Vit. Commodi 17 : kunc tamen Severus inter deos retiuHt, flamine addito,
quem ipse vivus sibi paraverat, Herculaneo Commodiano.
*) Plin. panegyr 1 1 : licet illum aris pulvinaribus flamine colas.
*) Vit. Hadrian. 27: templum denique ei pro sepulchro apud Puteolos constituit
(Antoninns) et quinquennale ceriamen et flamines et sodales,
^) Vita Pii 13 : meruit et flaminem et circenses et templum et sodales Antoninianos.
Vit, Marci 7 : et laudavere uierque (Marcus et Verus) pro rostris patrem flaminemque ei
ex adfinibus et sodales ex amicissimis Aurelianos creavere.
^) Vit. Marci 1 5 : flaminem eidem (Vero) dedicavii.
^) Vit. Marci 18: dati sacerdotes Antoniniani et sodales et flamines.
9) Vide n. 3.
*^ Vit. Pertin. 15 : filius Pertinacis patri flamen est /acius. Vita Severi 7 : funus
deinde censorium Pertinacis imagini duxit eumque inter divos sacravit addito flamine.
") p. 225.
") p. 222 n. 4. p. 224 n. 3. p. 225.
'*) p. 223. 224.
") [lam innotuit ex titulo Albingaunensi vol. V n. 7783 Q. Vihius Egnatius
Priscus ponti/ex ei flamen divi Severi. Th. M.].
BE FLAMINIBVS AVGVSTALIBVS. 229
plane inauditum est et verbis Ciceronis supra^) allatis repugnat. Atque
filios maxime posterosque divorum imperatorum aut, si nulli essent posteri^
propinquos cognatosque flamoniis illis esse ornatos et ex re ipsa probabile
fit et ex exemplis quae nobis servata sunt colligi posse videtur: si quidem
flamen Augustalis primus fuit Germanicus Caesar, divi Augusti adoptione
nepos, tum Nero Caesar Augusti pronepos, Claudio imperante cum luliorum
gens iam interiisset L. Silanus Augusti ex filia abnepos; posterioribus tem-
poribus flamonium Augustale ad alienos ab Augusti progenie homines de-
latum esse necesse est. Sic Helvianus flamen primus fuit Helvius Pertinax
divi Pertinacis filius; divo Pio flaminem ex afflnibus creatum esse biogra-
pbus Marci narrat c. 7: ac nescio an qui Hadriano imperante flamen Ul-
pialis fuit (p. 224), L. Coelius Balbinus VibuUius Pius, cum e tribu Sergia
fuerit, qua in tribu Italicam, unde oriundus erat Traianus, fuisse scimus^),
ipse quoque Italicensis et propinquitate cum divo Traiano coniunctus fue-
rit; quamquam haec coniectura multum abest ut certa sit. Atque ut po-
stremo loco — nam id solnm restare videtur — de appellationibus quibus
sollemniter usi sint flamines divorum dicam, quemadmodum flamines qui
lovi Marti Quirino erant constituti semper Diales Martiales Quirinales vo-
cantur atque inaudita est significatio flamen lovis flamen Martis flamen Qui-
rini, ita flamines divorum quoque non flamines divi lulii Augusti Claiuiii^
sed lulianos Augustales Claudiales flamines esse dictos ex inscriptionibus
apparet. Inveniuntur enim in inscriptionibus flamines ivlianws, avgvstalis,
QhKWDialiSy VLPiALis, COJVIMODIANMS. Ei vero qui in inscriptionibus occur-
runt flamines divi Augusti omnes aut municipales aut provinciales saccrdotes
fuisse videntur; qua de re dixit Mommsenus in Hermae vol. 3, p. 100.
1) p. 224 n. 3
2) Grotefend imperinm Romanum trib. descr. p. 100.
Dessau.
16
OBSERYATIONES EPIGRAPHICAE.
XX. TRIBVS IMPERATORIAE.
Xoi
ostquam senatus consultum de Cyzicenis nuper nos docuit domum im-
peratoriam eam, quae a Nerva cive Narniensi orditur, censam esse in tribu
Namiensium Papiria (v. supra p. 158), circumspicienti mihi, num eius tri-
bus aliae proprietates cum imperatoria eius condicione coniunctae alicubi
apparerent, placuit examen instituere coloniarum deductarum a Traiano in
qua quaeque tribu esset. Ita quae repperi, iam proponam.
1. COLONIA VLPIA TRAiANA in Germania inferiore. — Sex, Secundo Pa-
piria Felici IIIIII(viro) Augustali c(plonia) U(lpia) T(raiana) (Brambach
C. I. Rhen. n. 82).
2. COLONIA VLPIA TRAiANA POETOVio in Pannonia superiore. De tribu
eius Papiria v. vol. III p. 510.
3. COLONIA VLPiA RATiARiA Moesiae superioris. Tribum, quae est
Papiria, didicimus ex urbana Henzeni n. 6721 (cf. vol. III n. 1641).
4. COLONIA VLPIA OESCVs in Moesia inferiore. Tribum Papiriam
aperuit titulus III, 6201 (cf. 6129 = 6140).
5. COLONIA VLPIA TRAIANA AVGVSTA DACICA SARMIZEGETVSA. De tribu
Sarmizegetusensium Papiria passim testata v. vol. III p. 229. 1167.
6. Canabas legionis Dacicae eas, ex quibus postea evasit municipium
Apulum, constitutas esse a Traiano docui vol. III p. 182. Probabiliter igitur
tribum Papiriam, quae Apulensibus deinde mansit, cum primitiva illa op-
pidi constitutione coniungemus.
7. Ad eandem tribum pertinuisse videntur canabae castrorum Aquin-
censium (v. vol. III n. 3357 et p. 439), quas et ipsas probabile est redire
ad Traianum.
8. COLONIA CONCORDIA VLPIA TRAIANA AVGVSTA FRVGIFERA HADRVMETVM
in Africa adscripta fuit tribui Papiriae testibus titulis Lambaesitanis Renierii
n. 218. 433.
OBSERVATIONES EPIGRAPHICAE. 231
9. COLONIA MARGiANA TRAiANA (sic Renier n. 1479; cf. vol. III, 1443)
sive VLPIA (Grut. 1090, 16) thamvgadi in Numidia eiusdem tribus fuit
testibus titulis Renierii n. 1524. 1525 aliisque, quos composuit Orotefendius
in comm. de tribubus p. 160.
Non solum autem septem coloniae (nam Apulum et Aquincum non nu-
mero) quas recensui sine dubio Traianae omnes tribus Papiriae sunt, sed
item nuUa colonia invenitur, quam Traiano auctore conditam esse constet
(enumerat eas Zumptius comm. epigraph. 1, 400 seq., sed multis aut temere
receptis aut falso) quamque constet censitam esse in tribu diversa. Sunt
quidem quaedam, ut Tsierna Daciae (vol. 3 p. 248) et de qua infra dicetur
Leptis Magna Africae, quarum tribus adhuc ignoratur; sed quarnm et
auctor et tribus pateat, eae sunt Fapiriae omnes.
Quo patefacto etiam reliquos populos tribui Papiriae ita adscriptos, ut
ad Traiani aetatem eos civitate caruisse probabile sit, non sine veri specie
constitutos esse coniciemus aut a Traiano aut certe ab alio eiusdem domus
principe eadem tribu uso. Sane ad Italiae populos Papiriae adscriptos id
non pervenit nec magis ad provinciarum res publicas ante Nervam civita-
tem adsecutas; nam municipium civium Romanorum propter coloniae ius a
principe impetratum vel coloniam propter adscriptos novos colonos tribum
mutasse omnino negandum est, cum in tanta status mutationum frequen-
tia mutatae tribus certum exemplum nullum omnino suppetat. — Sunt autem
res publicae, quas hoc modo Papiriam tribum accepisse probabiliter coni-
cias, praeter eas, de quibus supra diximus, admodum paucae. In aliis
imperii Romani provinciis quae praeter colonias Ulpias supra recensitas
reperiuntur Papiriae adscriptae quattuor civitates solae, Narbo Martius in
Gallia, colonia Augusta Firma Astigi in Baetica (vol. II p. 201), colonia
Augusta Emerita in Lusitania (vol. II p. 52), denique colonia lulia Augusta
Cassandrea sive Potidaea in Macedonia (v. huius eph. vol. 2 p. 475 n. 1048)
multo ante Traianum ad civitatem Romanam pervenerunt. In sola Afric^ e
contrario Papiria regnat; scilicet secundum Grotefendium (imp. Rom. trib.
descr. p. 154 seq.) censebantur in ea Cillium, Cuicul, Diana, Thagaste,
Thelepte, Thibursicum Bure, Tubursicum. Haec igitur oppida civitatem
accepisse a Traiano probabile est; nec video quod obstet, nisi quod Cil-
lium Flavium dici videtur in titulo Renieriano n. 129 (II, 2). Ulterius
Africana haec non persequor ipse; nam Wilmannsium nostrum Africanarum
inscriptionum syllogen accuratam et plenam parantem disquisitionem hanc
suscepturum esse et absoluturum confido. Unum addo inter curias Lam-
baesitanas quae reperitur una cum Traiana, Sabina, Antoniniana, Aurelia
similibusque curiam Papiriam (Renier 185 = Wilmanns ex. 2742) aperte
a tribu imperatoria nomen duxisse.
Hoc nobis restat quaerendum, qua ratione imperatores reliqui in eadem
re versati sint, scilicet utrum suae domus tribum ad res publicas a se or-
dinatas propagarint an aliam viam tenuerint. Licet enim eius argumenti
iusta enarratio huiusce commentarioli angustiis nequaquam capiatur, certe
prima fundamenta poni poterunt, a quibus profecti qui in singulas provin-
16*
232 MOMMSEN
cias inqairuDt rem plenius pervestigeDt. Et hoc quidem statim patet con-
suetudinem eam^ de qua agimus^ ad imperatores luliae gentis non perti-
nere. Augustum Suetonius (c. 40) cum referat Fdbianis et Scaptiensibus
tribulibus suis dona dedisse, efficitur inde lulios patricios in Fabia tribu
censitos esse, Octavios autem in Scaptia; at in coloniis, quas Caesares
pater et filius extra Italiam condiderunt, tantum abest, ut eae tribas potis-
simum inveniantur, ut coloniae luliae in Africa adscriptae fere fuerint
tribui Arniensi vel Quirinae, in Gallia Narbonensi tribui Voltiniae, in His-
pania Galeriae potissimum, in Dalmatia aut Tromentinae aut Sergiae et
sic deinceps. Neque aliter esse potuit; nam cum hac aetate tribuum ali-
quae partes in re publica essent, coloniae municipiaque quae ad civitatem
Romanam adsciscebantur aequabiliter inter rusticas tribus omnes discriben-
dae erant, nec sane gratiam apud Fabianos suos et Scaptienses Augustus
iniisset novis civibus ad suas tribus potissimum relatis. Quid quod e con-
trario fieri potest, ut propter favorem factum sit, quod hisce tribubus vix
uUi provinciales adscripti inveniuntur.
Claudius cuius tribus fuerit licet diserte non tradatur, qui meminit
eum oriundum esse ex eius nominis antiqua stirpe patricia, tribum autem
Claudiam ab origine cum domo cognomine coniunctam, Claudiae non
minus tribus quam gentis eum fuisse non dubitabit. lam vero ea tribus
ut non invenitur in oppidis, quae Claudius in Mauretania coloniae iure
vel civitate Latiove donavit teste Plinio 5, 2, 20, quae sunt quattuor
Caesarea, Oppidum Novum, Rusuccurium, Tipasa omnia relata in tribum
Quirinam (v. Grotefend 1. c. p. 161 seq.), nec magis eadem comparet in
colonia Claudia Aequo Dalmatiae adscripta tribui Tromentinae (vol. III
p. 360)*), ita adest in reliquis coloniis municipiisque ab eodem constitutis,
quae sunt Ara Agrippinensis in Germania (v. Grotefendius 1. c. p. 123),
Savaria in Pannonia superiore (vol. III p. 525), Teurnia (vol. III p. 593),
Virunum (ib. p. 597), Celeia (ib. p. 631), luvavum (ib. p. 668) in Norico
omnia, Apros in Thracia (v. Grotefend 1. c. p. 140)^). Nam quamquam in
horum oppidorum civibus plerumque dubium est, Claudia vocabulum cog-
nomini praescriptum utrum iungendum sit cum domo quae post cognomen
sequitur an tribum significet, haec explicatio in quibusdam sola admitti
potest videturque in longe plerisque praeferenda, cum praesertim nullum
indicium tribus diversae in uUo eorum oppidorum adhuc apparuerit. Ita-
que consuetudo, quam supra vidimus sub posteris Nervae obtinuisse, non
obtinuisse aetate Augusti, ne tum quidem obtinuit, cum Claudius regnare
coepit. Nam Mauretaniae ordinatio coniuncta sine dubio cum caede Ptole-
^) Eodem referendum erit, quod vir Hispanas viritim a divo Claudio civitate
donatu8 adscriptus est tribui Quirinae, nisi lectio fallit tituU vol. II n. 159.
2) Contra Emona etsi et ipsa in Claudia tribu fuit (vol. III p. 488), cum prop-
ter luliae nomen civitatem antea consecuta esse videatur, etiam Claudiam tribum simul
credenda est consecuta esse. Albona (vol. III p. 390) et Nedinum (vol. III p. 371)
Dalmatiae Claudiae tribus et ipsa quo tempore ad civitatem pervenerint, ignoratur.
OBSERVATIONES EPIGRAPHICAE. 233
maei regis a Gaio imperatore perpetrata et ab hoc quodammodo incohata
recte ad Claudiani imperii initium referetur; Aequum autem quando co-
lonia deducta sit, ignoratur. Sed mox imperante Claudio recepta est
gliscente in dies adulatione; neque amplius tum obstabant quae obstitisse
vidimus imperante Augusto, comitiis interim a populo ad senatum traductis.
Flavia domus ducta a municipe Heatino (Sueton. Yesp. 1) in tribu
Reatinorum fuerit necesse est, quae fuit Quirina. Eius igitur tribus usur-
pationem per provincias latissime patentem ad Yespasianum potissimum
revocandam esse probabile est, eamque coniecturam monumenta aliquatenus
certe confirmant.
Apud Hispanos cum tribus Quirina passim inveniatur, coloniae eae
et municipia ea, quae ante Vespasianum ad civitatem pervenerunt, non
ea utuntur, sed adscripta sunt pleraque Galeriae, ut Barcino, Carthago
nova, Castulo, Clunia, Corduba, Gades, Hispalis, Nertobriga, Olisipo,
Saguntum, Tarraco, Urso (cf. huius eph. vol. II p. 236 n. 308), alia Papi-
riae, ut supra rettulimus, alia denique Sergiae. Contra Quirina obtinet
in oppidis iis, quae per Yespasianum constat ad Latinitatem pervenisse, ut
sunt Malaca (vol. II n. 1970. 1973. 1975) et Salpensa (II, 1286), quarum
extant leges Flaviae, item Iluro, cuius civis habemus titulum civitatem JRo-
manam per honorem duoviratus consecuti adscriptique ita tribui Quirinae
(II, 1945). Eiusdem. tribus esse inveniuntur municipia Flavia Ebusus
(11,3659. 3661. 3662), Mago (11,3033. 3709. 3710. 3711), Nescana
(II, 2011), Singilia (II p. 272); item Flaviaugusta (II, 4196) et Aquae
Flaviae (II, 4204) ; denique per universam Hispaniam oppida fere ignobi-
^liora et ea, ad quae probabile sit pertinuisse constitutionem Yespasiani de
iure Latii tribuendo Hispanis omnibus adhuc peregrinis. Haec qui intellexerit,
item intelleget Yespasianum Hispanis ius Latii eo modo dedisse, ut qui-
cumque secundum id per honorem ad civitatem Romanam pervenirent, tribui
Quirinae adscriberentur. Quam ob rem ubicumque ea tribus invenitur, inde
de condicione oppidi recte coniectura capi potest.
In Sardinia (Grotefendius 1. c. p. 92. 93) et in insulis Melita et Gaulo
(1. c. p. 92) tribus Quirina item primaria est; quae hic quoque videndum
est num proficiscatur a Yespasiano, pariter atque eam ad eum redire vidi-
mus in Baliaribus.
Ad Galliam quod attinet, unica quod sciam civitas Flavia ibi dicta,
nempe colonia Pia Flavia Constans Emerita Helvetiorum Aventicum, item
Quirinae adscripta est (Grotefend 1. c. p. 124). Tenuia quae praeterea in
Gallia inveniuntur eiusdem tribus indicia^) num ad eundem imperatorem
pertineant, examinent ii qui eos titulos aliquando recensebunt.
Idem obtinet in provinciis Danuvianis: certe in Quirina fuerunt colo-
niae Flaviae ibi constitutae Sirmium in Pannonia inferiore (vol. III p. 418),
Siscia in Pannonia superiore (huius eph. vol. II p. 414 n. 838), Solva in
^) Angusta Raurica quamquam eiusdem tribus est, tIx eam a Vespasiano abstu-
lit, cum mnlto ante colonia eo deducta sit.
234 MOMMSEN
Norico (vol. III p. 649). Itaque municipia earum partium duo Andauto-
niam (vol. III p. 5D8) et Latobicorum (vol. III p. 496) Quirinae adscripta
et ipsa probabile est eodem tempore constituta esse, ut e contrario muni-
cipium Flavium Neviodunum Pannoniae superioris (vol. III p. 498), cuius
tribus nondum innotuit, Quirinae adscribere iam licebit.
In provinciis Africanis quantum novi, adhuc duae tantum civitates in-
notuerunt a Flaviis imperatoribus constitutae^ nempe colonia Flavia Am-
maedara (Renier 3194 = vol. VIII n. 302 et titulus adhuc ineditus a Wil-
mannsio repertus et aliquando edendus ib. n. 308, ubi plene legitur colonia
Flavia Atigusta Aemerita Ammaedara) et Icosium teste Plinio 5, 2, 20 a
Vespasiano Latii iure donatum. Utramque rem publicam Quirinae ad-
scriptam fuisse testantur tituli a Grotefendio 1. c. p. 156. 162 allati.
Denique et Massiliae (Grotefend 1. c. p. 119) et in universa parte im-
perii Graeca tribus Quirina ita dominatur, ut qui ex iis partibus ad civi-
tatem Romanam singulari iure perveniuut, ei potissimum adscribantur.
Contra coloniae civium Romanorum et siqua alia oppida universa ad civi-
tatem admissa inveniuntur, in aliis fere tribubus censebantur. Quam ob
rem lex fortasse his provinciis data est similis ei, quam in Hispania obti-
nuisse vidimus, ut quicumque ibi personali privilegio civitatem Romanam
adeptus esset, in Quirinam referretur; quod si ita est, eius legis auctorem
tion sine causa coniciemus fuisse Vespasianum vel alterum utrum filiorum
eius. Neque tamen haec contendo ita fuisse, sed num ita fortasse fuerint,
quaero ab iis^ quibus aetas et otium eiusmodi studiorum opportunitatem
subministrant.
Dixi de imperatoribus luliis Glaudiis Flaviis; superest ut dispiciamus, .
num imperatores domus eius, cuius Nerva princeps est, omnes substiterint
in eiusdem tribu Papiria. Ipse Nerva sane aliam nuUam habuit, credide-
rimque propterea unicam coloniam ab eo nominatam, nempe Nervianam
Augustam Martialem veteranorum Sitifensium in Mauretania, in tribu Pa-
piria potius fuisse quam in Arniensi, cum utriusque tribus tituli aequo fere
numero ex parietinis Sitifensibus prodierint (v. Grotefend I. c. p. 163). —
At posteri eius quamquam iure omnes in Papiria erant, cum omnes adop-
tionis iure filii locum adepti essent, pariter atque Augustus et Fabiae fuit
et Scaptiae, praeter legitimam illam item, si verbo venia est, naturalem
habebant, et ut a nomine Cocceii abstinuerunt, sed Traianus Ulpium se
esse voluit, Hadrianus Aelium et sic deinceps, ita fieri potest, ut in hac
honorificentia tribum quoque naturalem pro legitima usurparint. Et re
vera cum Traianum reppererimus sola Papiria usum esse, Hadrianus ea
omissa aliam secutus est naturalem et sibi et ipsi Traiano utpote oriundis
ex Italica Baeticae adscripta tribui Sergiae (Grotefend 1. c. p. 110). Neque
enim casu evenit, quod in ea censebantur tam colonia Aelia Mursa
(vol. III p. 423) quam municipium Aelium Carnuntum (vol. III p. 550);
quibus fortasse addi poterit Nicopolis ad Istrum, quam eidem tribui
adscriptam fuisse iam constat (vol. III n. 6144 cf. vol. VH n. 51) neque
improbabile est ordinatam esse ab Hadriano.
OBSERVATIONES EPIGRAPHICAE. 235
Ulterius progredi parum tutum est. Sane quaeri potest, num tribus
naturalis Pii, quae Voltinia fuit utpote Nemausensis, item Marci, cuius
domum ad Galeriam Hispanorum pertinuisse supra p. 159 conieci, praeter
legitimam Papiriam in rerum publicarum civitate donatarum ordinatione
adhibitae sint. Simiiis quaestio proponitur non tam de imperatore Perti-
nace, qui natus Albae Pompeiae in Camilia censebatur, quam de Severo
eiusqne posteris. Is natus Lepti magna origine ad Papiriam pertinuisse
videtur; nam tribum Leptitanorum, etsi diserte ea non traditur, cum colonia
fuerit Ulpia Traiana (Ali Bey traveh 1 tab. 15 = vol. VIII n. 10), secun-
dum supra dicta probabile est fuisse Papiriam. Id si ita est, tribus Severi
naturalis eadem erat atque Antoninorum, quorum stirpi originem suam
nescio quomodo inseruit. Potuit omnino propter adoptionem alteram non
minus ficticiam ad Camiiiam Pertinacis se transferre; sed magis crediderim
Papiriam eum secutum esse. Commendant eam opinionem municipia duo
Africana alterum Aurelium Alexandrianum Augustum Magnum Giufitanum
(vol. VIII, 866 = Maffei M. V. 462, 4; Orelli 2548), alterum Aurelium Vina
(vol. VIII, 958. 960 = Guerin voy. 2, 264. 265) utrumque adscriptum tribui
Papiriae; ea enim nomen Aurelium magis est ut a Caracalla traxerint
quam ab imperatore aliquo saeculi secundi. Sed per haec tempora, quibus
universns imperii Romani status dilabitur et corrumpitur, res tribuaria
quoque tota pessum datur et quodammodo evanescit. Quam ob rem satis
habebimus florentis imperii a Claudio ad Hadrianum legem tribuariam
repperisse et declaravisse; ea enim prudenter adhibita non dubito quin
quaestio summae gravitatis, per quos gradus civitas Romana ad provincias
Latine loquentes propagata sit, praeter spem nova luce illustretur.
XXI. CYRIACI THRACICA.
Ad libros scriptos oppido paucos, quibus Graeca epigrammata a Cy-
riaco excepta continentur, nuper accessit beneficio cum amicorum meorum
Caroli Zangemeister et Henrici Oldenberg tum domini libri viri magnifici^
adhuc ignotus Ashburnhamianus Librianorum n. 1174, is ipse quem Vin-
centius Borghinius in codice Florentino Magliabecchiano P, 10, 109 citat
sub nomine libelli qui Francisci Pandulfini fuit; nam praescriptum ei est
*Francisci Pandulphini et amicorum* redeuntque excerpta inde a Borghinio
in Ashburnhamiano omnia. Leguntur Graeca illa f. 188 — 192. Praecedunt
locus Ptolemaei 3, 13, 47 de Lemno insula et epigramma in Brandae ho-
norera Graece a Cyriaco scriptum editum ab Oliverio p. 63. Sequuntur
tituli descripti Selymbriae et Perinthi ii fere, quos item habet liber Cyria-
canus Manutianus 5250 (dixi de eo vol. III p. 131) indeque nuper edidit
Albertus Dumont (inscriptions et monumenis figures de la Thrace, Parisiis
1876). Vaticanus liber cum longe plenior et in universum emendatior sit
quam Ashburnhamianus , non multum ex hoc proficimus; ego suppressis
erroribus inutilibus satis habui breviter indicare qui tituli in hoc libro le-
gantur et utilia si qua repperi afferre.
236 MOMMSEN OBSERVATIONES EPIGKAPHICAE.
1. 'Ei; %vlkuixfi^ia (?) ira^a tjji/ ttuXiji/ iv a^cuw ^JS^w eu^tjrai toiovto
sTrlyoafjLixcc Cnso Kvoiaaov rov l^ ^AyjtMvog du^^og (f>tXcXoyov rs xai tZv ira-
T^aiMV ''EKKyjvtHMV rs xat ^Fujfxatxuov svTvvyjTtHMTarov (sic) xaS^ Yi^xag ysvofxsvov.
Dumont 625, sed ArQNoeETH^Ai pro ArnNOGETHJ.
2. Ei/ HstoivS^w TTi vvv ^HoaHKsta HctXovfxsvy\ «tto 'H^aHXstov KoovarTavrtvov-
voT^ujg ao^avTog. Dumont 72«; sed non ponuntur nisi tribuum nomina
quaedam.
3. C. I. Qr. 2020.
4. Dumont 72c. — 2 neikhc — 3 kai aiqnioy — 9 kai ahmoy [poMAmN
KAi BOYAHc KAi ahmoy] nEPiNGinN ; ubi quae intra uncos posui ex Vaticano
libro exciderunt. — 12 teimhc — 16 apximyctoyntoc.
5. 'X.ov}(rfxog ^tfivT^yig, "Etnav ro lian^og svarag 7rX>j(rr« (vel TraYjcrTa)
TTovs atfxa nai ttv^ nat Hovtg fxtyvjTSTiat'^), — Wilamowitzius, quem de hoc
Sibyllae vaticinio interrogavi, rescripsit non ex auctore aliquo id petitum
esse, sed ex lapide descriptum; videri sibi epigramma incepisse a vocabulo
svrv</stTs (quod Dumontius habuit pro clausula tituli praecedentis), deinde
sequi haec:
XoyiTfxog XiBv^yi^i
orav S* "BctH^yjog ivaa-ag Tr^kavyjrsrat^),
TOTS atfxa Hat ttv^ hui Hovtg fxtyyja-srai
cum subscriptione hac, quam Dumontius traxit ad sequentem n. 72d: XttsX'
?.tog 'Evy}3'tg do^t(3ovHo},og 'HoaHXstSov ^AT^s^dvBoov d^yjfxva-TovvTog, Observan-
dum est svrvy/irs in codice scriptum esse minio, quod fieri solet in titulo-
rum principiis, post d^f/jfxvTrovvrog autem notam esse, quae tituli finem in-
dicare solet.
6. Dumont 12d.
7. AYP ACKAHniOAOTH | KATECKEYACA TO AA|TOMI[o]n:YN TQ BU)|mU) EMAYTH
KAI TU) I r[X]YKYTATUJ MOY AN|aPI AYP • | EniTY[M<)(jANUJ W KAI | CYNEZCA ETH • A |
OC AN AE E-EP[o]n | [SJuJCEI TUJ T • K <I> KAI | TH nOAEI X <I> • I XAIPE RAPO-
AEiTA. Traduntur aatomin (quod emendavi ad simiUimam C. I. Gr. 2032) —
faykytatuj — EniTYiiANUJ — i del. ante eth — etpwn | awcei. Haec opinor
inedita est.
8. Dumont 72a. aii zibeacoypawi, non zbeacoypaw, idque verum no-
men puto numinis Thracici.
9. C. I. 6r. 2024 imperfecte; deficit in medio vocabulo.
^) Codex Vaticanas, nnde hunc locum mihi excripsit Dessan, ^o (pro to) et
fkiynia-trai, praeterea convenit.
2) n\oLvi\(Ttran, proposnit Bormannus.
Th, Mommsen.
Prodiit d. 31. Mai 1877.
Formis Academicis (G. Vogt)*
i
l i
/
f* fc*»<w5^*- -^l-.- -M'- ..,- ■>••«*
nriJMMiftilllJ.niiiii liTiii I i ii. II, niii ii »
SYLLOGE INSCRIPTIONYM FORI EOMANI.
(v. Tabula Ji)
s,
'yllogen inscriptionum Urbanarum, cuius volumen primum nunc prodiit,
non potuisse non eis legibus parere, quae totius Corporis copiis digerendis
sapienter dictae sunt, hoc est ut in partes sacrarum publicarum privatarum
discriberentur, omnium consensu facile comprobetur. nihiio tamen minus
ea est huius provinciae condicio a ceterarum illa haud exiguo discrimine
diversa, ut aegre careamus locorum discriptione ubi aut primitus illae ex-
titerint aut repertae sint. cui desiderio licet aliqua ex parte satis fieri
posse addito indice topographico non negaverim — id quod audio in animo
esse eis quibus profligandi operis cura demandata est — tamen tali consilio
neque umquam me iudice satis commode topographiae studiis consultum
erit neque vero horum studiorum quae quidem nunc est acceleratio spem
nos patitur incohare longam, dum cetera sylloges volumina quamvis intenta
opera per annos non paucos prela exercebunt. quare spero fore ut si,
quam mihi ipsi tanquam necessarium topographiae fori romani fundamentum
struxi Syllogen Inscriptionvm Fori Romani, nunc publici iuris fecero,
ea etiam aliorum studiis interim — nam particulam aliquam operis post-
modo ampliandi tractavi — profutura sit. sed de consilio meo quibusque
ego adiumentis instructus fuerim paucis accipe.
Ultimis mensis Maii primisque lunii huius a. 1876 diebus Romae in
ipso foro qui tum extabant titulos omnes descripsi idem fecerat ante
' me dd. 19 — 26 mensis Novembris a. 1875 lohannes Droysen meus cuius
apographa postquam cum meis contuli, cum multos lapides interim aliorsum
ablatos esse cognovissem, plerosque autem in novum Museum lapidarium
Collegii Romani (vel Musei Kircheriani) migrasse audirem, GuiL Henzenum
precibus adii, ut non solum qui etiam tum in foro extarent lapides mecum
relegeret verum etiam quae ibi non comparerent in horreis Musei illius,
^) Formam fori romani scito me ipsum delineasse ad illustrandam hanc Syllo-
gen, non quo imaginem reliquiarum fori perfectam et ad artis normam exactam
ederem.
17
238 JORDAN
quae ipse urgente reditus tempore pervestigare non possem, anquireret. cui
desiderio meo vir optimus noluit deesse. interim ut de locis quibus inde
ab anno 1870 tituli inventi essent quam plenissime constaret Acta manu
scripta excussi a losepho Fiorellio liberalissime mihi ad excutiendum
concessa. sunt bipertita, continua et extraordinaria, hoc indice: Bapporti
settimanali (item straordinarii) della real sopraintendenza per gli scavi di an-
tichitd e custodia dei monumenti della provincia di Rbma, incipiunt Acta a
m. lan. a. 1872: non extant anni 1874 continua (settimanalt) praeter men-
sium lan. Febr. Mart. (ultima sunt 28 Mart). ultima quibus uti licuit
pertinebant ad 7 Nov. 1875. — deinde domum reversus e sexto Corporis
inscriptionum volumine excerpsi quaecumque aut certis aut probabilibus
testimoniis ad forum referebantur. quo facto sponderi potest eorum qui
inde ab anno 1870 in foro reperti sunt titulorum vix unum alterumve me
fugisse; de eis qui antea ibi eruderati sunt praeter sepulcrales nec multos
nec gravioris ponderis. quamquam sciendum est neque annis 1817 ss.
1831 ss. 1849 a Fea Sartio Canina aliis satis accurate de minimo quoque
frustulo litterato relatum esse (quid quod ne de publicorum quidem monu-
mentorum quorundam fragmentis ingentibus quicquam certi adnotatum repe-
ritur) et latere in Schedis Corporis inscriptionum, quae ad reliqua Urbana-
rum volumina condenda nunc cummaxime in ordinem rediguntur, quae illis
ipsis quos dixi annis in foro reperta sint. sed quae nunc composuimus ea
supplendi vel corrigendi materia si subinde succreuerit nemo gravabitur,
dummodo haec nostra conferant ad illustrandam fori romani historiam. —
tegularum inscriptiones, ut nunc res est, seponere visum est: nec sunt mul-
tae quantnm sciam. de potioribus infra suo loco dictum. — denique moneo
non nuUarum inscriptionum verba integra, velut fastorum publicorum et
sacrorum^ inscriptionis Duellianae, titulorum virginum Vestalium, me non
exscripsisse ob causas consentaneas, in ceterarum textu constituendo prae-
ter paucas ut par erat secutum esse Corporis editores.
Sed quae ex his copiis ad topographiam fori romani accuratius enu-
cleandam effici posse videantur exponam bipertito commentario: primum
enim agendum est de effossionum — liceat enim uti vocabulo si non op-
timae aetatis at commodo — temporibus locisque^ deinde de ipsis fori mo-
numentis eorumque fatis quatenus his effossionibus illustrantur.
COMMENTARIVS.
L Annales effossionura fori.
Pauca praefanda sunt de fori romani habitu inde a saeculo duodecimo
usque ad decimum quintum sensim mutato, qua de re pluribus dictum olim
Topogr. 2, 480 ss. igitur post dirutas aa. 1221. 1257 Frangipanium aliorum-
que munitiones (v. Gregorovius 4, 376. 5, 316), quibus spatium inter S.
Mariam Liberatricem et templum Faustinae occupatum fuisse videor mihi
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI. 239
demonstrasse J. c, hortos per totam fori aream pertinuisse invenimus.
cuius rei testis est synopsis praediorum Lateranensium a Nicolao Frangipani
sedente Bonifacio VIII (1294 — 1303) conscripta editaque a Crescimbenio
in libro inscripto, 'Istoria della chiesa di S. Giovanni avanti porta Latina*
p. 203 ss., quo libro Romae usus sum a. 1872 (nunc iterum uti non licet)
commonefactus a C. Corvisierio. transcripsi quae huc pertineant verba haec
(p. 207): in primis hahet duas domus in foce magina iunctae simul quae
vocantur camere cum duohus casarenis in quibus /uerunt domus et modo sunt
orti et sunt murati arcum circa iuxta ecclesiam SS. Cosme et Damiani . . .
item, duo alia casarena diruta in quibus modo sunt orti cum introitu et exitu
ad ipsa per arcum de foce magina iuncta simul cum ipso arcu quae nunc
penet lacobus de Pasqua quorum hii sunt fines : ab uno latere ecclesie SS. Cosme
et Damiani, ah omnibus aliis lateribus sunt orti ... (p. 209) : item unum ca-
sarenum in quo sunt quatuor colupne in regione S, Adriani e. q. s. et hae
quidem columnae possunt esse eaedem quarum in regestis Innocentii tertii
2, 102 (v. Top. 2, 669) mentio fit: hortum s. Sergii sive post s. Sergium et
hortum inter columnas usque ad abscidam et usque ad custodiam mamortinam;
locus sive potius arcus qui dicitur foce magina an a nomine Focae colum-
nae eius inscripto pendeat id quod visum Corvisierio hoc loco non diiudi-
cabo (v. Herm. 7, 271): hoc apparet saeculo decimo tertio aream fori ru-
deribus oranigenis terraque advecticia contectam fuisse. ad hortos illos ite-
rum digitum intendemus ad aa. 1553 sq. — praeterea constat ea tempes-
tate templi Concordiae pronaum cum inscriptlone stetisse, item arcum Fabia-
num eiusve partem stetisse saeculo duodecimo veri simillimum est, perisse
autem templi Castorum pronaum (v. infra). — certiora edocemur post trans-
latam Avinione sedem apostolicam. constat enim inde a tempore Eugenii IV
pontifices maximos forum romanum eiusque viciniam aliaque urbis loca ru-
deribus antiquis conspicua aut eruderanda locasse hominibus privatis, in
primis opificibus marmorariis, aut ipsos ad extrahendos lapides, quibus in
aedificationibus ecclesiarum atque palatiorum uterentur, pertemptasse.
A. 1431. ad Eugenii pontificatum pertinent verba decreti a Ferd. Grego-
rovio (hist. Urbis 7, 559) e libro a me non viso Amatii (di alcuni mss.
deir archivio segreto Vat. p. 212) exscripta, marmora detrahere iubentis
de muris antiquis existentibus in loco ubi fuit Secca antiqua, hoc est zeccha
vecchia, quo vocabulo tum S. Hadriani templum dictum esse notum est (cf.
De Rossi le prime raccolte p. 44). quos muros vix crediderim totos supra
terram eminuisse; immo eminentibus eorum particulis lucri cupidinem ad
perscrutandam materiam, qua iam tunc aream fori contectam fuisse dixi,
excitatam esse et res ipsa docet et persuadent excerpta ex archiis pontifi-
ciis nuper evulgata ab A. de Zahn BuII. dell' inst. 1867, 189 ss. et Muntzio
Revue arch. 1876 m. Sept. p. 158 s.
A. 1451. (Muntz p. 171): a Santa Triana (h. e. S. Hadr.) dove si sono
chavati i peperigni e marmi.
A. 1461. 1462. (ib. p. 172) (cavar) treverUni a la zeccha vecchia^ trever-
ini a Santi Cosme e Damiano e a la zeccha vecchia.
17*
240 JORDAN
A. 1499. (ib. p. 174) locatur 'marmorariis^ cava de Sancto Cosmo e Da-
miano ad tre colonne.
Similiter eisdem annis locantur extra forum rudera ad S. Mariam no-
vam (1450. 1499: Muntz p. 170. 174), Aventini regio nescio quae (1454:
ib. p. 171) concediturque effodere marmora et lapides tiburtinos ad S. Nicolai
in Carcere (1506: Zahn p. 191).
Praeterea sciendum Bartholomaeum Suardium qui vulgo dicitur 'il Bra-
mantino', qui Romae degisse videtur aa. 1499 et inter 1503 et 1513, de-
disse orthographiam aedificii antiqui quod fuerit a Mar/orio dirinpetto alV
archo, hoc est, nisi fallor prope arcum Severi (v. Le rovine di Roma . . .
studi del Bramantino t. XXXV): idem aedificium Labacconem a. 1557
delineatum edidisse ascriptis his dov^ e al presente la cJiiesa di sanf Adriano
quivi da man sinistra versoH tempio tempio d^ Antonino et Faustina v^era un
edifitio in forma quadra cett. (Archit. fol. 17) olim monstravi (Jahresbe-
richt 1875 p. 762). Suardium constat suorum partem debere aliorum
artificum pugillaribus, item apparet Labacconem aedificium non vidisse.
ita explicatur testimoniorum de loco dissensus. sed crediderim inde
efficiendum esse non procul S. Hadriani templum illa rudera extitisse
extremo s. XV eaque (ut significavi 1. c.) a Suardio eiusve auctore artifi-
ciose restituta esse: itaque forsitan eisdem illis perscrutationibus regionis
eiusdem cognita sint estque sperandum ut aliquando in lucem redeant.
Constat igitur testimoniis plurimis ante ecclesiam S. Hadriani, nimirum
versus arcum Severi, et ante ecclesiam SS. Cosmae et Damiani multis ante
Smetios Panvinios Ligorios annis fossores in antiqua monumenta saevisse,
aliquot autem inscriptiones ex illa strage per urbem dispersas curiosorum
hominum in manus venire potuisse. quid igitur mirum si pro ingenti quae
etiamtum ibi saeculo decimo quinto medio extiterint lapidum copia nunc
misera tantum pauculaque frustula remanserunt? sed iam videndum an istis
eruderationibus tituli aliquot debeantur ea tempestate inventi.
Ante aa. 1484. 1495. 1497. in sylloga lucundi priore, cuius partem
eam quae continet urbanas inscriptiones a. 1484 scriptam esse probavit
Mommsenus CIL 3, 1 p. XXVII, duo fastorum consularium fragmenta le-
guntur: 1, (Henz. VIIII) 'apud aedem S. Mariae in Publicolis in pariete
domus d. Prosperi de S. Cruce'. 2, (Henz. XXXIX) Mn pariete domus d.
Antonii de Rusticis*. eorum prius eodem loco extare testatur Mazocchius;
Panvinius cum dicit 'aliquando pro limine ostii aedis' illius fuisse, dein
'fani muro affixum' esse, testem se praestat in hac quoque re parum fidum.
similiter erravit de anno fastorum inventorum (v. a. 1546). quattuor alia
fragmenta item videntur ante a. 1546 solo extracta esse si quidem unum
3, (IV) a Panvinio 'in gradibus arae maximae sive tribunae basilicae S.
Pauli', aliud 4, (XVII) a Mazocchio 'in pariete domus d. Francissi de
Fabii', denique tertium et quartum 5. 6, (XXXVII tri. XI) a Smetio 'in
domo Delphinii Gentilis' visa sunt. quae fragmenta omnia posse multis
ante lucundum temporibus casu de foro sublata esse cum probe intellexe-
rit Lancianius BuU. d. i. 1871, 261, nescio cur idem coniecerit fr. I Pom-
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI. 241
ponii Laeti tempore cum aliis lapidibus ad Castoris extractum esse. nam
quod fr. I non potuisse diu pro gradu ecclesiae fuisse, quippe quod non
nimis detritum sit, ea ratiocinatio nititur Panviniani testimonii fide quam
suspectam esse monui. quae autem inscriptiones Laeti tempore non ad latus
templi sed post templum eruderatae sunt, eas esse non posse fastorum partes
iam demonstrabo.
Primum igitur constat eo testimonio quod ad huius SylL n. 93 adscripsi
Pomponium eodem quo lucundus tempore, h. e. a. 1499, vidisse titulos
virginum Vestalium, epigrammata reperta in pronao templi Vestae sub Palaiio
contra forum romanum^ quibus verbis quoniam templum Vestae sola coniec-
tura eo loco fuisse dicitur ubi reperta sunt epigrammata, parum de loco
profici consentaneum est: at omnis dubitatio toUitur lucundi testimonio ante
SS. Cosmae et Damiani sola mediante via in quodam harundineto eadem
eruderata esse dicentis, hoc est ante, non post templum Castoris. contra
eodem anno 1499 etiam post templum fossorum industria marmora litterata
e terra extracta sunt. qua de re Pomponius in compendio romanae histo-
riae hoc anno primum edito (v. ad n. 93) in vita Decii haec habet: in aede
Castoris et Pollucis in parte fori romani versus Palatium cuius vestigia effodi
vidimus. scilicet ab eodem Pomponio Albertinius de eadem re accuratius
edoctus a. 1510 sic testatur (sylloges Mazocch. a. 1523 f. XXXIV^): templum
Castoris et Pollucis in via sacra Fo, Ro, sub palatio ubi nunc est tabernacU'
lum Virg, (vir ed a. 1510) ad ponticulum in quo loco effossa fuere vesti-
gia cum duabus tabulis marmbreis dedicatione ipsius teste pomp, letae (sic)
qui eas vidisse affirmat, haec si pendent a verbis compendii Pomponiani,
apparet non Laetum sed Albertinium tabulas illas vidisse, hunc autem sua
Pomponianis admiscuisse; si ab epistula aliqua Laeti pendent, vidit Laetus
quam Albertinius dicit dedicationem: utut est, ego de dedicatione ibi re-
perta dubito ob causas eas quas nunc exponam. sed primum omnium
sciendum eodem loco inventum esse a. 1549 titulum notissimum CIL 6, 804
VORTVMNVS I TEMPORiBVS DiocLETiANi ET | MAXiMiNi, in foro romano propc
ponticulum ante aedificium illud quadratum quod Statoris putant (ita Pigh.)
sive medio inter columnas templi lulii (i. e. Castoris) aedem s, Theodori
spondas Palatii maioris et hortos Consolationis spatio (ita Smetius), ubi et
viae stratae silices et altius fodientes aquam vivam invenere (ita cod. Waels-
cap.): unde factum ut in forma locum accurate indicare potuerim. itaque
'tabulae binae marmoreae' post templum Castoris inventae sunt. atqui
epistylii aedis Tiberianae aut Domitianae partes inscriptas vix putaverim
ab antica in posticam partem, immo sat longe ab ipso templo esse ablatas
atque in ipsa via derelictas neque facile quisquam tabulas marmoreas
vocaverit saxa ingentia de epistylio deiecta. sed unde suborta Laeto sus-
picio tabulas illas pertinere ad aedem Castoris, cuius situs tunc ita non
cognitus fuit, ut Laetus tribus columnis, quae sunt ipsius, Domitiani sta-
tuam impositam fuisse inepte coniecerit libelli de vetustate urbis (si tamen
est Laeti) a. 1515 iterum editi f. 2^? memineris tituli a Sartio primum
editi qui inter Henzenianos Suppl. ad Or. est n. 5755. hunc Mommsenus
ita restituerat (Arch. Zeitung 1846 p. 227):
242 JORDAN
.... ANVS
post aedem CASTORIS • DECVRIO
.... INIANAE
ntc«PHOR • FABER • ARG
ad toRTVMNVM
idem monuit optime talia quadrare Smetiano de titulo altero Vortumni
testimonio; itaque similis monumenti inscriptio reperta post templum Casto-
ris ante quadratum illud aedificium, quod nunc quoque quo nomine sit nun-
cupandum dubitatur, illa aetate facile pro 'dedicatioue' templi venditari po-
tuit, non potest fuisse consularium triumphaliumve fastorum fragmentum. —
ante templum misera quaedam inscriptionis permagnae sive binarum in-
scriptionum frustula reperta sunt (64. 65): ea an sint dedicationis reliquiae
dubito, cf. c. II.
Eadem tempestate (hoc est ante a. 1495) teste Sabino lapis n. 109
sub arcu Severi repertus est iacebantque teste lucundo (Pighioque) tres
bases n. 91 ibidem ubi bases virginum Vestae repertae sunt.
A. 1509 prope templum Vespasiani multa marmora cum eisque basis
n. 110 effossa est.
A. 1539 praesente Accursio ad laius arcus Septimii ante aedem Sergii
et Bacchi eifossa basis Stilichonis n. 111: de loco ecclesiae dicendum c. II;
non posse cam perisse a. 1536, quae fuit Feae opinio, hoc ipso documento
constat. quare nunc confidentius quam olim (Top. 2, 451 ss.) eara Pii IV
tempore (1559 — 1565) dirutam esse arbitror.
Ante a. 1543 quo Marlianus alteram Topographiae editionem paravit
suh templo Concordiae (immo Saturni) inscriptiones epistylii scholae Xanthae
(n. 3) effossae: quod factum esse post a. 1532, quo prima libri editio
emissa est, dixeris. certe neque in hoc libro neque apud A. Fulvium
aliosve qui ante a. 1553 scripsere, memoria eius effossionis extat. —
eadem tempestate — nimirum teste Marliano proocimis annis ante a. 1543 —
prope S, Laurentium in Miranda teste Fabricio pars inscriptionum arcus
Fabiani (92*) effossa est: v. a. 1546.
Aa. 1546. 1547 feraces fuere fructuum epigraphicorum. nimirum a. 1546
(inde a d. 15 Augusti secundum Ligorium) teste Metello prope tres columnas
(v. n. 69) fragmenta fastorum consularium et triumphalium reperta sunt,
hoc est iuxta latus meridionale templi Castorum, ubi reliqua fragmenta
praeter paucissima annis 1817 s. 1870 ss. extracta sunt: v. adn. ad n. 69
et infra c. II. universa testimonia habes ab Henzeno tam diligenter compo-
sita vix ut quod addas inveneris. — idem observavit eruderationem iilam
ab ultimis a. 1546 mensibus videri continuatam esse usque ad a. 1547. —
eodem anno 1547 reliqua pars inscriptionum arcus Fabiani prope templum
Faustinae inventa est (cf. a. 1543). earum unam in Maximorum hortos
transisse traditum est: nunc Lancianii industria compertum habemus Maximos
in eruderatione templi Faustinae, cuius gradus e terra tum protractos esse
ad ornandam basilicam Vaticanam tum maxime sub magisterio Michaelis
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI. 243
Angeli instaurari coeptam, nescio quo iure suam sibi partem habuisse:
haec enim ille e Bodleiano Ligorii codice transcripsit BulL d. i. 1871,
265 s. (cf. c. II). — eodem a. 1547 cum ad fundamenta arcus Severi sine
dubio ob quaerenda marmora terra pervestigatur repertae sunt bases sep-
tem n. 113—119.
Ab a. 1547 usque ad saeculi decimi octavi finem substitisse fossorum
operam non recte contendit Lancianius 1. c. p. 266. extant enim testimonia
iteratarum per annos circiter viginti proximos effossionum nec dubito quin
plura eis quae infra ascripsi coUigi possint.
A. 1549 bases duae virginum Yestalium (cf. a. 1497) praesente Pighio
in comitio ad viam sacram sub radice Palatii e regione SS. Cosmae et Da-
miani extractae sunt (v. n. 93), eodem a. sex bases ad arcum Severi (122).
Ante a. 1553 in hortis columnae Maeniae (h. e. Focae) adiacentibus
effossus est titulus Naevii Surdini cuius postica pars eo ipso tempore imago
Curtii insculpta est. v. ad n. 32. esse hortos illos eosdem quos supra
diximus saeculo XII et XIII dici SS. Sergii et Bacchi apparet. eorundem
mentio facta in libelio de vetustate urbis Laeti nomine inscripto editoque
annis 1510 et 1515 (f. 3' ed. a. 1515): , , ad hortum aestivum est arcvs
Severi imperatoris.
A. 1554 basis una de quattuor illis Gabinii Vettii Probiani in hor-
tis prope tres columnas reperta est (n. 28), hoc est in basilica lulia ubi
olim posita fuit; eodem anno basis Augusti ad arcum Severi (n. 123).
A. 1563 titulus Planci (126) ad arcum Severi,
A. 1565 inscriptio columnae rostratae Duellianae (127) ibidem re-
perta est.
Apparet post Pomponii Laeti aetatem vix umquam esse aditum ad
sepulta fori rudera ob aliam causam petitum nisi lucri causa inque easdem
identidem lapidicinae illius vastissimae regiones esse descensum, in viciniam
arcus Severi aedisque S. Hadriani, templi Faustinae aedisque SS. Cosmae
et Damiani, trium columnarum templi Castorum. nec profecto mirum quod
qui post a. 1585 antiqua monumenta radicitus evellere eorumque ornamenta
ad nova urbis templa atque palatia condecoranda adhibere statuit, Sixtus
y, solum illud totiens subversum tanquam parum ferax non amplius atti-
gisse videtur. quid quod fama fertur ingesta eum insuper materia, ex novis
aedificationibus in Montibus factis collecta, dirutis aliquot sacellis christia-
nis antiquissimis, denique solo in eum modum exaequato quo videmus
iacere Campum vaccinum usque ad haec tempora, futuris fossoribus impe-
dimenta parasse efficaciora. fama ferri dico quod per libros multos parum
certis documentis propagatur: quae documenta frustra quaesiveris in magnis
baronis Hubneri voluminibus. hoc testor in epistularum Sixti ad Fontanam
datarum, quibus sat multae continentur res ad illustrandam monumentorum
veterum historiam aptae, ea parte quam Constantini Corvisierii beneficio
Romae a. 1872 perlegere licuit, nihil omnino me repperisse quod pertineat
ad fori historiam pertexendam.
244 JORDAN
Itaqne sepultis felici fortuna eis aedificiorum lapidumque reliquiis quae
pontificias devastationes 'barbarica' illa Mncursione' saeviores efi^ugerant lux
reddita est inde a saeculi proximi exitu.
Anni 1788 mensibus ultimis duobus et a. 1789 primis tribus Fredenheimii
sumptu per totam basilicae luliae longitudinem fossa ducta repertus est
titulus n. 37 (ubi v.) detectaque pavimenti graduumquc basilicae bona pars.
Oberlinius, qui ea de re iussu illius rettulit a. 1796 (Expose d'une de-
couverte de M. le chev. Fredenheim . . faite au forum Romanum en lanvier
1779, Strassb. 1796), porticuum, quibus forum clausum esset, reliquias ibi
inventas esse dixit ceterum falsam Nardinii de. foro inter Capitolinum Pa-
latiumque sito opinionem amplexus. rettulit item testis oculatus C. Fea
Var. di notizie p, 75 sq. sed ibi cum dicit eruderationem pertinuisse a.
3, Nov. 1780 (non 1788) ad 4. Mart. 1789 (idemque repetitur in Indica-
tione fori ad n. 45) rem narrat mihi certe aliunde non notam.
A. 1801 C. Fea curator antiquitatum factus strenue ad eruderanda
fori quoque vestigia se convertit: dopo la publicatione , inquit, di questa
raccolta Ostiense (a. 1802) intrapresi gli scavi grandi di Boma^ agli archi
trionfali di Settimio Severo e di Constantino . . . piii nel Foro Romano pre-
parato da piii anni con tasti parziali per tracciame i confini, e tutte le mag-
nifiche fabhriche intomo segnato il tutio in tavola grande in rame colle indi-
cazioni d stampa separata delle localitd, la Santitd di Leone XII approvo
lo scavo nel 1827 (Misc. 2 p. VII). edita est Feae 'Indicazione del foro
romano e principali fabbriche adiacenti colla spiegazione in libretto sepa-
rato' separatim a. 1827 (quam editonem non vidi) repetitaque in actis
mensilibus Instituti nostri a. 1836. — non substitit umquam vir eximius ad-
iutus exterorum sumptibus (qua de re rettulit 1. c.) usque ad annum mortis
1836. testis est in primis praeter Relationes infra commemoratas forma
egregia quam e manibus tam Romanorum quam exterorum nescio quo fato
elapsam esse iam alibi conquestus sum (Herm. 7, 262) sic inscripta 'II
foro romano, la via sacra, il clivo capitolino dal 1809 al 1837 di Giovanni
Angelini arch. ed Antonio Fea arch. archeologo' (Romae a. 1837, tabb.
tres: extat in bibliotheca Instituti ubi charta lucida expressi). praeterea
conferatur Augusti Caristie forma inscripta 'Plan et coupe d'une partie du
forum romain' edita a. 1821. sed per annos singulos Feae operam perse-
quamur.
A. 1803 arcus Severi vicinia totiens pervestigata denuo atque in per-
petuum liberata est: repertus ibi titulus n. 128 ubi v. adnotata. sed quod
consilium fuerat summi pontificis aream fori totam primum noviciis aedifi-
cationibus dein terra liberandi, propter rei publicae mutationem usque ad
annum 1811 intermissum fertur (Nibby R. a. 2, 179: at v. a. 1811).
A. 1811 (1809?) dum cloaca a templo Faustinae ad templum Castoris,
dein ad columnam Focae perducitur, inventum est fragmentum fastorum sa-
cerdotalium n. 75 (ubi vide). — eodem anno gradus templi Faustinae erude-
ratos esse Nibbyus auctor est R. ant. 2, 634 : at Caristie (Plan, ad n. VIII)
hoc anno 1809 evenisse testatur.
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI. 245
A. 1813 d. 23 Mart. eraderata basis columnae Focae (n. 134). inscrip-
tionam quae nunc quoque ibi extant quasque sub divo extitisse per annos
multos color ipse lapidum indicat, utrum tunc an postea aa. 1834 ss. in-
venti sint (v. e. c. 23. 24. 62. 142 — 144) mihi non magis constat quam
editoribus. CIL.
Ati. 1814 — 1817 Fea quid praestiterit in foro eruderando (nam de
aliis locis hic tacemus) adiutus exterorum sumptibus exposuit in libris
inscriptis 'Prodromo di nuove osservazioni (1816)', 'Nuovi frammenti de*
Fasti consolari (1820)*, 'Varieta di notizie (1820)', sed more suo, ut a
publicandis actis effossionum exorsus mox ad gravioris momenti res enu-
cleatius tractandas evagaretur. breviter rem tetigit Nibby 1. ad a. 1803
citato. audio spem esse fore ut acta ipsa sive schedae eius integrae ali-
quando in lucem evolgentur. interim eis utendum quae per illos quos dixi
libros sparsa sunt.
A. 1816 (inde a. m. Martio) sq. templi Castoris gradus et latus me-
ridionale eruderata sunt (v. ad n. 70). eodem tempore circa columnam Fo-
cae aliquot inscriptiones detectae (v. ad 135 ss.) item gradus basilicae lu-
liae et bases ingentes latericiae duae, detecta rudera aedis Concordiae (ad
n. 11 ss.) clivique Capitolini (Var. 65).
A. 1818 denuo versus basilicam luliam terra commota inventum in-
gentis inscriptionis publicae frustulum n. 25.
• A. 1824 legatus Francogallorum Concordiae templi effossionem ab-
solvisse fertur (v. n. 17).
A. 1827 — 1834. Leonis XII iussu a. 1827 denuo quod inter Capito-
lium et CoUiseum inter est effodi coeptum; initium factum a CoUiseo, dein
fu cominciato lo sgomhramento intiero della falda Capitolina, fu ampliato lo
scavo intorno alla colonna di Foca e fu ingrandito quello della Grecostasi
(i. e. templi Castorum). 'questi lavori durarono dalV anno 1829 fin^ alV anno
1834: posteriormente sonosi rallentati (Nibby R. a. 2, 180 cf. 75); 'negli
scavi fatti dalV a 1827 alV a, 1834^ ai quali ho assistito, molte mon^te sono
state scoperte . . presso la colonna di Foca ed alle faMe del Campidoglio,
vale a dire nel tratto compreso nelle demolizioni di Paolo III e fra quelle
monete di tutte epoche varie ne furono trovate col nome e colV arma di
Paolo III ad una profondith ragguardevole dal piano attuale e sopra tutti
i punti dello scavo (ib. p. 177). inscriptionem ea tempestate repertam novi
unam n. 129: at eis ipsis annis quibus rem neglegentius lentiusque actam
audimus.
Aa. 1834. 1835 reperti sunt sub Capitolio titulus n. 6, in basilica
lulia tituli 26. 29 ad arcum Severi n. 129 ad columnam Focae n. 140.
Sed eo ex tempore ad annum usque 1872 quodcumque in foro actum
Instituti nostri relationibus laudabilique sociorum eius tam romanorum quam
germanorum concursu publici iuris factum, licet in bis quoque desideres
actorum plenitatem atque in minimis accurationem. nam quod supra ad
a. 1813 monuimus pertinet etiam ad aa. 1849 ss. constat autem.
246 JORDAN
Aa. 1848 et 1849 per liberae rei publicae tempora ad totias fori ef-
fossionem acriore studio homines non minus patriarum antiquitatum quam
libertatis cupidos se accinxisse eamque mox converso rei publicae statu
intermissam denuo sane quam lente susceptam continuatamque esse usque
ad a. 1853. scilicet his annis basilicae luliae angulus ille septentrionalis
paulo latius detectus, arcus Tiberii substructiones inventae ac statim de-
structae, vicinia arcus Severi iterum pervestigata. quarum effossionum
imago egregia extat in libro alioquin praeter narrationem quandam, ad
quam c. II revertendum, prorsus inutili et summa rerum antiquarum in-
peritia insigni, edito a Raviolio, Caninae alnmno, et Montirolio 'II foro ro-
mano' (R. a. 1852); extant relationes sane exiles in actis annalibusque
Instituti. sat larga inscriptionum messis collecta est (a. 1849 n. 38. 48 — 52.
54. 131 s., a. 1853 n. 53. 66).
Ab anno 1870, postquam Roma Italis libertatique reddita est^ tandem
aliquando quod inde a saeculo XYI totiens frustra temptatum est, ut na-
viter si non perfectum at ex parte maiore profligatum sit, debetur Petri
Rosae consiliis strenuisque laboribus. extant haram effossionum Acta
manu scripta, quae supra dixi me pertractasse, extant Relationes Brizionis
Bull. deir inst. 1872 p. 225 ssi 257 ss. et Rosae duae, altera praevia altera
prolixior inserta libro quem ipse edidit inscripto 'Sulle scroperte archeo-
logische della citta e provincia di Roma negli anni 1871 — 72, relazione
pres. a. s. E. il ministro di publ. istr. dalla r. Sopraintendenza degli scavi
della prov. di Roma' 1873. hunc librum infra Relationem vocabo. prae-
terea partem effossionum enucleatius edissertavimus testes uterque ocuiati
Lancianius (BuII. deir inst. 1871 p. 241 ss. 257 ss.) et ego (a. 1872 Hermae
7, 261 ss. et a. 1876 Jahresbericht 1876 p. 171 ss.). formam eruderatio-
num dedit Dutert in libro inscripto 'Le Forum romain et les forum*
(Paris 1876) t. III. IV, quo de libro exposui Jahresbericht 1876 p. 171 ss.
formae a Rosae delineatae a. 1872 nequedum publicatae ectypum ipsius
beneficio possideo. denique quae inde ab a. 1876 sub auspiciis Fiorellii
acta sunt paucis exposita extant in mensilibas relationibus inscriptis 'No-
tizie degli scavi di antichita comunicate alla r. Accademia dei Lincei' (vidi
Relationes mm. lan. Feb. Mart. Apr.). his subsidiis instructus breviter ex-
ponam acta aa. 1870 — 1876.
A. 1870 extremo et a 1871 basilica lulia tota detecta, inventae teste
Relatione p. 53 poche ed insignificanti iscrizioni delV imperOy quae sunt huius
sylloges n. 27. 33 — 35. 39 (fragm. fastorum sacerd.)^ 56. 57; praeterea ta-
bulae lusoriae similiaque n. 41 — 46, inscriptionis Graecae reliquiae n. 47,
quarum rerum ib. p. 52 mentio iniecta est. eodem anno 1871 templi Ca-
storam gradus et latera viarumque in utroque latere reliquiae efFossae (v.
relationem Lancianii 31 Dec. a. 1871 factam), eruderata item via sacra
quae dicitur areaeque fori pars adiacens cum basibus sex ingentibus, deni-
que cloacae quae sub basilica extat pars (v. Brizio p. 225 ss.) usque ad
mensem Martium a. 1872, quo tempore ego Romam profectus usque ad m.
Maium eruderationi interfui. dein area ante templum Castoris et aedis d.
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI. 247
lalii latus occidentale cum parte frontis eiusdem rostrisque luliis (verso i
primi del m. Aprile Brizio p. 257 s., cf. Herm. 7, '280 s. 9, 342 ss.), et puteal
quod videtur Scribonianum. — in area fori ubi a via sacra secundum fron-
tem templi deflectit via versus septentrionem, in ipso angulo inventum
aedificium constructum medio aevo (v. Brizio p. 233 sq.), quod aedificium
superstes m. lunio a. 1872 mox videtur esse destructum; nunc certe periit. —
in Relatione p. 53 ss. notae temporum nullae, in Actis faae: m. lan. 1872
cloaca maxima sub pavimento basilicae eruderata, inde Apriii ad Castoris
et ad aedem d. lulii transitum (12. 20), dein aedificii quode dixi vicinia
pervestigata (Mai. 9. 13. 19. lun. 7); denique 9 lun. apud columnam Focae
nescio quae parietinae (alcune brutte costruzioni medioevali cf. ad n. 151)
destructae. addo d. 22 Maii secundum litteras ab Helbigio ad me tum
reducem datas in 'rostris luliis' semicircularis muri qui fuerit aedificii
Augustei reliquias detectas esse.
Autumno a. 1872 hibernisque a. 1872/73 mensibus area fori orientem
versus (v. ad Syll. p. 268) eruderata inventa plutea marmorea anaglyphis
oruata nel principio del settembre (Relazione p. 62; in questi ultimi giorni
Gazzetta ufficiale 14 Sept.), inque destruenda turri, quae medio aevo eis
inaedificata est, usque ad mensem Novembrem, ut videtur, tempus con-
sumptum (Acta 16 Nov.). basis Domitiani quae putatur detecta verso il
termine delV anno [1872] (Relazione p. 71) areaque fori circum eam detersa
principio a. 1873 (Acta 19 lan.).
A. 1873 verno aestivoque tempore continuatiim opus aream fori ver-
sus orientem detegendi (Acta 31 Mai. 7 lun.). inventi lapides litterati
multi. in latere meridionali fori videtur regio quae est circa posticum
templi Caesaris eruderari coepta esse. inventi pone hanc aedem aliquot
inscriptiones mense lulio (Acta 25. 26 lul.), nec multo ante si recte intel-
lego perplexa Actorum verba (21 lun.) comparuere aedificii rotundi vesti-
gia (quod in Actis l. c. et 31 lan. 1874 'putear dicitur, postea templum
Yestae audiebat) quaeque ei a parte orientali contiguae sunt parietinae in-
certae, quod opus per hibernos menses a. 1873/4 profligatum esse olim
testem habui De Boorium v. d. (Jahresbericht 1875 p. 772). in Actis
mentio harum rerum satis exilis extat d. 24 Nov. 18 Dec. 1873,
31 lan. 1874.
Inde a m. Martio a. 1874 Acta extraordinaria testantur in orientali
latere (30 Mart. 18 Mai.) et ad templum Caesaris (10 lun.) effossionum
limites propagatos esse, Acta continua anni 1874 deficiunt inde a m.
Martio. — eodem tempore fori detegendi cura fere omissa, Collisei area
detegi coepta: Acta a. 1875 praeter quasdam circa templum Caesaris
eifossiones (10 Febr.) nihil continent quod pertineat ad forum.
His annis tribus 1872 — 1874 inventi sunt tituli huius syllogae infra
scripti (a 1872) 55 — 60. 63(?) — 65. 67. 86. 147 ss. 152 ss. 164—166
(a. 1873) 83. 87 — 90. 154 ss. (1874) 84. 157 ss. 169. — a. 1875 tituli
nulli videntur reperti esse.
248 JORDAN
A. 1876 translata antiquititatum cura summa ad I. Fiorellium aedis
Faustinae gradus eisque quae proxima sunt effossa sunt. extant eiusdem
Relationes perbreves supra citatae. prodierunt eo anno e terra tituli
76—82, 85. 189 ss.
11. De monumentis fori romani.
Deorum dearumque memoriam in foro romano olim tot monumentis
celebratam ultimis imperii romani temporibus paene extinctam esse vel
haec inscriptionum sylloge docet. nam si exceperis lovis epulonis basin
originis incertae (v. ad 151), deinde titulos intra aedium sacrarum parietes
dedicatos Concordiae (11 — 16. 50. 155) Vestae (53: v. infra) Libertatis
(20), basesque Augustae domus Fortunae Reduci Victoriae Paci dicatas
(114 — 118), quae monumenta cur excipiam ultro apparet, paucissimi tituli
sacri relinquuntur: Volcani deique incerti dedicati ab imperatore Augusto
(121. 123), Herculis Tiburtini (7: quamquam hoc quoque monumentum ip-
sius stationis ubi extabat tutela utebatur), tituli 'A&ai'^ aTroT^oircact et «Trw-
(Ttxcixoig ^soig ex oraculo dedicati (135. 136. cf 45), hoc est de ducentis cir-
citer quinque. quo magis mirandum esset quod anno 367 p. C. deorum consen-
tium sacrosancta simulacra restituere placuit (2), nisi De Rossii praeclaris
disputationibus constaret, quarti quintique saeculorum imperatores christia-
nos ita non in pagana n^onumenta saevisse ut ea urbi decori esse voluerint
adempta superstitione. sed consentaneum est ararum signorumque antiqui-
tus in foro dedicatorum partem maiorem tot novorum monumentorum paene
singulis annis foro immolitorum irruptioni continuae cessisse paulatim, ut
non ita multa duraverint ad imperatorum illorum nedum ad 'barbaricae ir-
ruptionis' tempora. itaque detractis illis titulis sacris quid mirum quod
reliqui sunt plerique Augustae domus virorumque honoratorum interque eos
quorum aetas certa sit vix dimidiam partem efficiunt tituli Antoninorum
aetate antiquiores, liberae autem rei publicae temporibus paucissimi eique
extremis scripti sunt. quae res quo clarius 6ognoscatur laterculum titulorum
certa aetatis nota !nsignium infra exhibui distinctis aedificiis publicis, quae
pauca sunt, litteratura quadrata.
Syllogae numerus monumentum annus (aetas, imp,)
92 ARCvs FABIANVS factus . . . . a. 633
restitutus a. 698?
137 b. M. Cispii L. f. praet inc. saec. VII?
151 b. magistrorum collegii tibicinum
lovi Epuloni sacra .... inc. saec. VII?
126 ba8is(?) L. Flanci L. f. . . . . 712
68 b. Augusto dedicata 725
121 b. Volcano ab Augusto d. . . . 745
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI. 249
Syllogae numerus monwnentum annus (aetas, imp.)
123 b. deo incerto ab Augusto d. . ' . 746
58 b. Augusto d 754
164 b. Augusti ut videtur inc. Augusti
33 b. Naevii Surdini praet inc. Augusti?
150 b. magistrorum collegii tibicinum . inc. Augusti
12. 13.49.50. 156 bases pro salute Tiberii dd. . . . inc. Tiberii
48 b. pro salute Claudii d 46 Claudii
127 b. columnae Duellianae restituta . inc. Claudii??
5 TEMPLVM VESPASiANi iuc. Domitiaui
116. 118 bases Victoriae et Paci Vespasiani
dd inc. Vespasiani
114. 117 bases domus Augustae (fort. Vesp.)
dd inc. Vespasiani?
37 b. kalatorum pontif. et flam. Traiano
d. (?) 101. 102. Trai.
8 MONVMENTVM inc. Hadriauo d. .132 Hadriani
66 b. Hadriano a scribis aediliciis d. 137 Hadriani
67 b. Hadriano d inc. Hadriani
89 bb. Hadriano d inc. Hadriani
73 TEMPLVM FAVSTINAE (cOUSCCr. a. 141)
ET Pii post 141 Antonini Pii
74 b. Pio a pistoribus d. (dubitatur
de loco) 144 Pii
88 b. Pio d.? inc. Pii?
76 b. Pio d.? inc. Pii?
51 b. incerto d 153 M. Aurelii
6 b. divae Piae Faustinae a viatore
quaestorio d p. a. 176
47 b. Severo d. graece post 193 Severi
53 b. pro salute luliae matris Cara-
callae post a. 198Caracallae
108 ARCVS SEVERi ET CARACALLAE . . 203 Sev. ct Carac.
5 TEMPLVM VESPASiANi restitututum . inc. Sev. et Carac.
3 SCHOLA scribarum facta . . . . 214 Carac.
i ab a. 240 Gordiani
93 — 107 bases statuarum virginum Vestalium
ad a. 301 Galerii Ma-
ximiani
168 b. C. lulio Ovinio Paterno cos.
praef. urb. d. (?) .... post a. 281
124. 140 bb. Flavio Val. Constantio d inc. Constantii
55 b. Maximiano d. ...... 290 Maximiani
61 b. Maximiano d inc. Maximiani
22 TEMPLVM ROMVLi dcdicatum Con-
stantino inc. Constantini
250 JORDAN
Syllogae numerus monumentum annus {aetas, imp,)
133 b. statuae equestris Constantini . inc. Constantini
91 bases tres curante Fabio Titiano
praef. urb. d 339 — 41 Constantis
119 b. Constantio d. a Neratio Cereali
praef. urb 352 — 53 Constantii
128. 129 b. Constantio d. a Vitrasio Orfito
praef. urb. II 354 Constantii
125 b. d. a Neratio Cereali cons. ord. 359 Constantii
120 b. Valenti d. a C. Ceionio Rufo Vo-
lusiano praef. urb. II ... 365 Valentis et Valen-
tiniani
2 PORTICVS DEORVM CONSENTIVM rC-
stituta a Vettio Praetextato
praef. urb 367 Valentis et Va-
lentin.
28—31 BASILICA IVLIA rcparata in eaque
statuae d. a Gabinio Vettio Pro-
biano praef. urb 377 Val. et Gratiani
33 — 36 opera Polycliti, Timarchidi, Praxi-
telis, Bryaxidis ib. coUocata . eodem?
77. 78 statuae 'celeberrimo urbis loco' re-
stitutae ab eodem .... 377 ^
162? 140 Constans
163 MONVMENTVM factum Gratiano Va-
lentiniano Theodosio a L. Vale-
rio Septimio Basso praef. urb. 379/383 Grat. Val.
Theod.
142.143 bases (?) Valentiniano d. (?) . . inc. Valentinian.
111 basis statuae Stilichonis .... 398 — 400
160 b. Arcadio d. a Ceionio Rufio Al-
bino praef. urb. II ... . 389/391 Hon. et Arc.
122 b. statuarum equestriam (?) Honorii
et Arcadii 399 Hon. et Arc.
1 1 1 a Stilichonis statua in rostris posita a.
Fl. Pisidio Romulo praef. urb. 406 Hon. et Arc.
18 SECRETARivM SENATVS restitutum a
Fl, Annio Euchario Epifanio
praef. urb 412 Hon. et Theod.
56. 109. 113. 152 Augustorum binorum bases . . . inc.
21 ATRiVM LiBERTATis rcstitutum (?) . inc. Theodorici
134 FOCAE columna honoraria d. . . 608
7 STATio nescio quae facta vel restituta incerto
27 AEDiFiciVM incertum aetate infima re-
stitutum incerto
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI. 251
ab hoc laterculo abesse volui aliquot monumentorum publicorum fragmenta,
de quibus infra dicendum est, item frustula sat multa illa quae ipsius lit-
teraturae genere saeculis infimis inde a tertii exitu vindicantur. iam obiter
inspicienti apparebit verum esse id quod supra dictum est, horum monu-
mentorum circiter nonaginta partem fere dimidiam aetati Antoninis inferiori
deberi, nuUa omnino superesse de temporibus liberae reipublicae, unius si
excipias Fabiani arcus titulos unumque praeterea duosve titulos, qui for-
tasse ante Augusti principatum exarati sint, hoc est, omnino nullum extare
saeculi septimi exitu octavive initio antiquiorem. quibus quidem rebus
optime illustrantur vicissitudines fortunae quas celeberrimum urbis locum
subisse annalium memoria testatur. — deinde satis constat inter titulos in
foro repertos latere quosdam qui aliunde eo delati sint: sunt autem sepul-
crales octo (n. 86. 138. 139. 147. 150. 158. 189. 197) reperti omnes in
area fori inde a columna Focae usque ad templum divi lulii (christiani
hominis unus 150), quo coniecti sunt cum materia undique ex urbe col-
lecta maxime tempore Sixti V (v. supra). noh constat quo tempore in ec-
clesiam SS. Sergii et Bacchi conditam saeculo octavo, dirutam ut videtur
inter annos 1539 et Pii IV pontificatum (1559) pervenerint quinque tituli
sepulcrales Mazochiani (Epigr. n. 112). atque unum quidem illorum (86)
traditum est erutum esse dagli scarichi nelle parii superiori del tempio di
Giulio Caesare^ alterum (152) insertum fuisse aedificationi medii aevi: si-
milia si de titulis aliis praeter sepulcrales tradita essent, sane accuratius
cognitum haberemus an plura generisque diversi fragmenta a foro aliena
in hac sylloge extarent. at ea et fuit et nunc fere est hominum socordia,
ut vix bis terve verbis certis adnotatum legamus utrum in ipsa fori area
an inter terram materiamque ingentem insuper congestam lapides litterati
iacuerint (70. 152. 154). idem' dicendum de columnis statuis cippis aris
tot denique marmorum fragmentis, quae utrum ruina aedificiorum proiecta
dispersaque an asportata sint, scire quam maxime eorum interest
qui non solis reconcinnandis aedificiorum illorum membris incumbunt.
mihi qui annorum 1872 et 1876 paucis mensibus ac fere subseci-
vis horis operi interfuerim sane non contigit, ut certa maiorisque mo-
liminis testimonia colligerem: sed dum iterum iterumque adstiti operis
mirabar quod inter tantae altitudinis materiem praeter lateres contritos, mi-
nuta lapidum silicumque frustula, alia id genus aedificiorum dirutorum eo-
rumque recentiorum reliquias alias aliis superinstratas perrara antiquorum
monnmentorum fragmenta eminerent. neque in Actis supra commemoratis
aa. 1872 — 1875 qua quidque altitudine latuerit adnotatum repperi nisi d.
15 Mart. 1873, ubi aliquotiens repetitur reperta esse fragmenta arcbitecto-
nica fra i scarichi, et d. 22 Mart. 1874, ubi dicitur inter columnam Focae
et S. Hadrianum nelle banchine superiori del lavoro capitulum ordinis co-
rinthii extitisse; item bis terve diserte narratur in ipsa area talia iacuisse
prostrata, velut columnam illam presso il nucleo del suo piedistallo (16 Dec.
1872) hoc est ad basin secundam, ubi eam iacentem vidi a. 1872 (photo-
grapho exemplo felici fortuna excepta extat in Rosae Relatione ad p. 54, cf.
252 JORDAN
ib. p. 56, infra a me delineata exbibetur)^) nunc inter aJia radera suo loco
avulsa est; item alio loco Actorum narratur (30 Mart. 1874) si ^ scoperta
una grande base attica in marmo appartenente alle note colonne onorarie (de
quibus infra dicendum) lungo la via sacra alto 0, 45 per 0, 95 di diamentroy
la quale h capovolta sul piano del foro^ denique in Relatione de capitulo
ordinis dorici inserto aedificio medii aevi ea narrantur quae transcripsi ad
n. 151, itemque quibus infra usus sum de columnis quibusdam ad basin
'Domitiani' inventis.
Hoc quoque dolendum quod de aetate atque usu eorum aedificiorum,
quae fere in Actis muri posticciy torri medioevali, similiter vocantur nunc
quaerendi materia cum ipsis erepta est: etenim quo tempore facta sunt
eo apparet fuisse integra magnam partem monumentorum antiquorum, quippe
quorum frustulis constructa sint. fuerunt autem tria potissimum aedificia,
quae nunc cum maximo horum studiorum detrimento destructa sunt, unum
adstructum basi primae latericiae e regione vico Tusco quem dicunt posi-
tae (v. Syll. 164—168 et c. I ad a. 1870/71), aliud immolitum pluteis
marmoreis (v. ib. ad a. 1872), tertium vicinum columnae Focae (Syll. 151
supra c. I a. 1870/71): quartum extat e regione porticus templi Faustinae
contiguum aedi divi lulii. horum aedificiorum, quorum primum et quartum
vidi, alterius imaginem photographam nactus sum, propterea mentionem
inieci quod ad redintegrandam aliquot veterum monumentorum memoriam
quam maxime pertinent. ac primum quidem breviter dicam de regione ro-
strorum et arcus Severi (v. tab. nostrae fig. 2): a capite enim fori or-
diendum.
Duas res in tanta monumentorum fori ruina fragminumque omnium
dispersione sat miras esse dixeris: primum quod inter arcum Severi et co-
lumnam Focae ingens prae aliis locis integrorum cipporum basium simi-
liumque monumentorum multitudo accumutata sit (v. Syli. 109 — 111. llla.
113. 114—118. 119. 121 — 124. 126. 130 — 133? 140 — 143 non longe a
columna versus S. Hadrianum 157 — 163), deinde quod exiguo a co-
lumna spatio dirempta plutea illa anaglyphis ornata inventa sint^ hoc
est artis monumentum quod paene integrum ad nos pervenerit de sescentis
solum atque eiusmodi quidem mouumentum quod suapte natura in primis
videatur aptum ad subvertendum. haec anaglypha in basibus antiquis suis,
non medio aevo factis, stetisse donec insertis marmoreis trabibus ea Petrus
Rosa augustiora videri voluit, et olim mihi persuasum fuit et nunc post-
quam hoc anno 1876 in re praesenti quaestionem retractavi, quam maxime
est persuasum. alterius plutei pars quaedam exigua avulsa adhuc latet,
nisi tamen saeculo XV extracta perierit, alteram particulam, quae nunc
monumento restituta est, iacentem vidi prope columnam a. 1872: cetera
extant suo loco videnturque per aliquod tempus obiecta fuisse ludibriis sive
barbarorum sive christianorum hominum, qui capita maxime effigiesque im-
*) Photographum exemplum repetitum est in libro Parkeri The forum Romanum
ti XVIII post absolutum hunc commentarium ad me adlato.
SYLLOGE mSCRIPTIONVM FORI ROMANI. 253
peratorum eorumque comitnm ruperint ac vexaverint. quibus de rebns non
repetam quae nuper plenius disputavi (Jahresbericht 1875 p. 726 ss. 1876
p. 175 s.). iam quaerenti mihi quibnsnam causis utrumque^ accumalata
ad arcum Severi monumenta antiqua eaque sat integra, conservata autem
exemplo paene unico plutea, tribuendum sit, ultro oblata est difficillima
res^ regionis illius inde ab octavo saeculo ad duodecimum historia. scilicet
constare videtur ecclesiam SS. Sergii et Bacchi viciniam arcus occupasse
hortnmque eius ecclesiae pertinuisse pone ecclesiam usque ad Marforium;
deinde demonstravi Topographiae volumine altero (p. 453) in Hieronymi
Cockii imagine fori 'Praecipuis romanae antiquitatis monimentis' a. 1551
Antverpiae editis inserta (tab. T) inter columnam Focae et arcum Severi
comparere ecclesiam sat magnam, cum turri campanili, ut vulgo loquuntur^
hoc est eo ipso . loco quo 'rostrorum substructio' (v. fig. 2) cum basibus
aliquot e ruderibus denuo emerserunt. Gockium delineasse aedificium illud
animi cansa aut loco alieno vix quisquam qui imaginem illam ceterasque
operis primarii examinaverit putabit. aut igitur SS. Sergii et Bacchi est
ecclesia illa, concidentque quae Feae maxime auctoritate de situ eius sub
templo Concordiae vulgo creduntur^ qua de re 1. c. pluribus dictum est,
aut est ecclesia aliunde mihi certe non nota. sed utut est — viderint enim
quibus illorum temporum historiae fontes adhuc delitescentes adire licet:
mihi quidem mirum videretur nihil prorsus in litteris medii aevi de eccle-
sia eo loco alteri vicina traditum esse — hoc videtur extra contro-
versiam positum esse aedificationem ecclesiae SS. Sergii et Bacchi, 'ubi
umbilicus', rostrorum quidquid saeculo octavo cum statuis vicinisque mo-
numentis superfuerit conservasse itemque coniectare licebit non multo post
id tempus versus meridiem secundum viam quae ab arcu Severi ad templum
Faustinae tendit aliud aedificium constructum esse quibus plutea illa sive
parietum sive murorum instar fuerint. ac sane memorabile est quod ana-
glypha ea quae intrinsecus extant longe minorem labem traxerunt quam ea
quae extrinsecus: deinde utrisque quasi tectum quoddam sive concameratio
super imposita inventa est quam diximus 'turrim medii aevi' visam esse
inventoribus, at sub illa interque ipsa plutea, si pavimento antiquo integro,
si photographae imagini silentioque Actorum credendum sit, materies solo
postmodo accumulata. accedit quod ad eandem viam e regione templi
Faustinae ut supra dixi aedificium eiusdem fere aetatis — ut periti volunt —
quo ecelesia SS. Sergii et Bacchi condita est nuper comparuit partim con-
glutinatum marmoribus antiquiorum aedificiorum. unde abunde constat oc-
tavo fere saeculo forum romanum non desertum, verum novis aedificiis
completum fuisse. vix ausim ultra hos terminos prodire: quamquam qui
Cockianam imaginem cum forma nostra aliave comparaverit haud facile
abnuerit posse turrim campanilem ecclesiae illius, quam prospicienti versus
arcum Severi pone ecclesiam constitisse apparebit, esse ipsam eam cuius
rudera anaglyphis imposita iam funditus sublata sunt.
Ingentem numerum basium diximus accumulatum esse iuxta rostra. nec
mirum; constat enim in rostris antiquo tempore statuas clarorum virorum
18
254 JORDAN
aliaque monumenta publice posita esse (de quibas v. Detlefsenus Ann. 1860
p. 138 ss.) idemque factum eisdem translatis a. 710, qua de re ante me
(Jahresb. 1875 p. 746 ss.) video recte iudicasse Braunium dissertatione post
mortem eius edita (Philologi Suppl. 2, 425). partem eorum monumentorum
quae in rostris veteribus steterunt interisse testes sunt Asconius Pliniusque
qui ea 'fuisse ' ibi testantur, partem, veluti statuas Sullae et Pompei statuam-
que Cn. Octavii in novis rostris — quae cave ne putes esse rostra aedis
divi lulii sed ea ipsa de quibus agimus ad latus arcus Severi — denuo
coUocatas esse audimus (cf. Jahresb. p. 747). fuisse inter haec monumenta
columnam rostratam Duellianam, eamque postquam nescio quo fato mox
interierit sive Augusti principatu sive Glaudii — utrum enim verum sit
hoc loco mittimus quaerere — restitutam esse constat testimonio certissimo
Servii in Georg. 3, 29 nec procul ab eo loco (immo si quid ponderis habet
testimonium Ciacconianum, proxime) inventa est basis superstes (v. n. 127).
sed eorum quoque quae e veteribus in nova rostra translata sunt non
potuere non pleraque ea tempestate auferri quo novis ea ornamentis con-
decorare libuit. nec desunt testimonia. nam nec ullus ibi praeter colum-
nam restitutam titulus liberae rei publicae inventus est et novimus statuas
in rostris positas imperatorum Augusti (v. infra) et Claudii (PoUione teste
Claudii c. 3) et Stilichonis, cuius basin licet quo loco reperta sit ignoretur
tamen in rostris olim esse coUocatam ipsius tituli verba demonstrant (Syll.
n. llla . . statuam in rostris . . . locandam decrevit . . a. 406): alteram posi-
tam eidem inter annos 398 et 400, cuius basis 'ante aedem SS. Sergii et
Bacchi' reperta est, utrum ipsis rostris imposita fuerit an iuxta rostra
steterit nescimus. denique e tot titulis honorariis prope rostra inventis
non nuUos esse statuarum in rostris positarum coniectura haud improba-
bili nobis videmiir statuere. sed praeterea eidem loco vindicaverim statuas
duas quas Gabinius Vettius Probianus praefectus urbis a. 377 fatali neces-
sitate conlahsas celeherrimo urhis loco adhihita diligentia reparavit
(n. 77. 78). quas bases inventas ante aedem Faustinae cur Petrus Rosa
in basilica lulia nuper quasi ibi olim extitissent collocaverit, equidem non
assequor. neque enim uUa causa potest cogitari cur eis non inscripserit
ea verba quae inscripsit statuis ibi eodem anno conlocatis statuam quae
hasilicae luliae a se noviter reparatae ornamento esset adiecit (n. 28 — 31).
quem igitur dixit locum urbis celeberrimum, eum vix putaverim esse
forum romanum, verum rostra. neque enim casu accidit ut similibus ver-
bis aliquotiens significentur, velut apud Plinium (34, 24) senatits (Cn. Oc-
tavio) statuam poni iussit quam oculatissimo loco eaque est in rostris, apud
Ammianum 16, 10, 13 cum venisset ad rostra, perspectissimum priscae poten-
tiae locum (nam ita scribendum pro eo quod libri habent /orMw). adde
quod in cereherrimo (sic) fori loco verba tituli Veronensis CIL 5, 1, 3332
ad rostra municipii, de quibus infra dicam, referenda sunt, quodque im-
peratores Theodosius et Arcadius Alexandreae statuam Materni Cjnegii
praefecti praetorio per Orientem (a. 384 — 389) in eadem splendida urhe . .
loco celeherrimo constitui colhcarique iusserunt (CIL 3, 1, 19): potest
SYLLOGE mSCRIPtlONVM FORI ROMANI. 255
8ane locus ille esse forum Alexandrinoruni; at potest esse ipsius fori locus
conspicuus tribunali rostrisve ad publicas orationes apto. denique his
testimoniis eorum sententia comprobatur qui Taciti verba An. 4, 67, 8 vel
cdeberrimo fori effigiem divi Augusti amplecti populumque ac senatum auxilio
vocare de loco, non de tempore intellegenda esse voluerunt: scilicet in
rostris stetisse tum Augusti statuam hoc ipso testimonio eoque nisi fallor
solo edocemur. ac municipiorum quidem coloniarumque in exornandis foris
ea fuit aemulatio urbis, vix ut ullum eorum rostris tribunalibusve ad ex-
emplar rostrorum fori romani factis caruisse videatur. sciendum enim,
quode olim monui (Jahresbericht 1875 p. 751 s.) rostrorum et tribunalium
nomina Romae aetate imperatorum in promiscuo haberi solita esse^ ita ut
rostra significaverit Ammianus 16, 10, 13 cum dixerit adlocutus nobilitatem
in curia populumque [e] tribunali, addo luculentum Frontonis testimonium
de eloq. p. 145 immortales seirint comitium et rostra et tribunalia Catonis
et Gfracchi et Ciceronis orationibus celebrata hoc potissimum saeculo conti-
cescere^ hoc est rostra ante curiam in comitio sit^m. iam intellegetur,
opinor, quid sibi velint tribunal et rostra tituli Rusicadensis Renierii 2169
et tribunal titulorum Veronensis (CIL 5, 1, 4960 cf. supra) et Beneventani
(IRN 1502), nequid dicam de funere publico Capuae foro elato, scilicet
ubi laudatio publica sollemni urbanoque more habita esset (Plin. n. h. 7,
176 conl. Plaut. Most. 999). in Pompeianorum igitur foro rostra tribu-
naliave extare res est certissima, licet Pompeianarum antiquitatum libri ea
de re taceant. ego cum a. 1867 Pompeis commorarer videbar mihi ani-
madvertere basin illam quam dicunt magnam in latere occidentali positam
esse rostrorum' substructionem, non esse basin statuae, eamque rem signi-
ficavi Ricardo Schoenio tunc in publicis oppidi huius monumentis expli-
candis versanti. nunc video Fiorellium quoque suo iure quaesivisse de
rostris Pompeianis (descriz. di Pompei p. 254). sed qnod ibi dixit forum
continere 'due iribunalia con due minori suggesti che potevano tener luogo
di rostra' ea parum intellego. sed hanc rem aliis diiudicandam relinquo.
ad forum romanum redeo.
Prope rostra igitur extant tres bases latericiae, praeterea secundum
viam sacram quam dicunt octo artificio plane gemino factae, denique in
area fori e regione templi Caesaris una: apparet autem — id quod infra
quanti sit momenti cognoscetur — hanc solam extitisse in area tempore
labentis imperii. quaesivit Bunsenus in actis Instituti nostri minoribiis
a. 1836 num de tribus illis basibus, quas primo loco nominavi, una fuerit
basis Constantini (n. 133) octavi saeculi initio visa ab Anonymo Einsied-
lensi; et iure quaesivit vir sollertissimus miroque animi fervore his rebus
investigandis deditus. sed errore proclivi quemque tunc devitare non lice-
bat nondum perfecta eruderatione tribus illis quartam addidit quae nulla
est; est enim angulus ipsius substructionis rostrorum eo tempore semisepul-
tae. huic igitur tribuebat equum Constantini (quem tunc homines docti
Marci Aurelii equestrem statuam esse putabant), ceteras utpote parum am-
plas operisque pessimi tali statuae parum convenire ratus. non repugno de
18*
^56 JORDAN
operis structura aetati sat recenti attribuenda; neqne vero intellego cur
infra Constantini aetatem detrudenda sit. sed enim prius accnratius quae-
rendum erat de loco quo Anonymus basin vidisse videatur. puto me de-
monstravisse post Rossium itinerarium Einsiedlense quod fertur itinera
continere in forma quadam saeculi septimi octavive depicta. haec igitur in
forma itinera quae quidem basin tangant supersunt.
6 A porta Aurelia usque ad portam Praenestinam
(sinistra) (dextra)
4 per pontem maiorem
5 S. Georgii (in Velabro), S, Sergii Palatinus, ad S, Theodorum
6 per arcum
7 Capitolium^ umhilicum S. Maria antiqua
8 equus Constantini
9 S, Hadriani SS, Cosmae et Damiani
10 forum romanum
11 S, Cyriaci et thermae Constantini palatium Traiani, ibi ad Vincula
nihil mutavi nisi quod vv. 4. 6. 8. 10 ratione nisi fallor sat probabiii medio
spatio attribui quae in codice in hunc modum binis columnis discerpta le-
guntur per pontem — maiorem, per ar — cum, equus con — stantini, forum
ro — manum, itaque in forma iter facienti a porta S. Pancratii ad Maio-
rem post pontem Ruptum (tunc integrum) a sinistra Velabrum et ecclesia
SS. Sergii et Bacchi ad arcum Severi, a dextra Palatium cum ecclesia S.
Theodori fuit, dein per arcum nescio quem progredienti a sinistra Capitolium
super ecclesiam S. Sergii a dextra S. Maria antiqua, nunc nova; ibi tan-
gitur equus Constantini; sequitur S. Hadriani a sinistra a dextra SS. Cos-
mae et Damiani templum, dein forum romanum. haec intellegi nequeunt
nisi formae figuram eiusmodi redintegres:
CAPITOLIVM
CZl nn , CD
S. Georgii S. Sergii S. Hadriani
— > pons maior arcus equus Constantini Forvm Romanvm
PALATiNVS S. Theodori S. M. antiquae SS. Cosmae et Damiani
o a O
in forma igitur equus Constantini cum fori romani nomine videtur extitisse
inter S. Hadrianum et SS. Cosmam et Damianum satis amplo a SS. Sergii
et Bacchi (hoc est ab arcu Severi) spatio dirempta: unde equum aut in
«
media area fori aut inter S. Hadrianum et SS. Cosmam et Damianum, boc
est ante basilicam Aemiliam stetisse conicias. alterum iter in hunc modum
a librario pessum datum est«
StLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI. 257
1 A Porta S, Petri ad S, Luciam in Orphea (orthea cod.)
(sinistra) (dextrd)
5 forum Traiani et columna eius S, Sergii uhi umbilicum Romae
6 Tiberis arcus Severi
7 S. Hadriani cavallus Constantini
8 S. Cyriaci forum romanum
e. q. s.
ubi apparet (mihi certe non dubium est) Tiberim a sinistra in dextram par-
tem traiciendum esse, reliqua quae post v. 8 secuntur multis dubitationibus
obnoxia sunt. sed utcumque de his rebus iudicabitur, iterum videmus ca-
vallum Constantini fere in aream fori ante S. Hadrianum detrudi et ab
arcu Severi removeri. aut igitur equus in media area fori aut viae quae
tendit a templo Faustinae ad arcum Severi margini septentrionali appositus
fuerit oportet. illud si verum est, sequitur ut illa basis, quam solam in area
et nunc extare et ultima imperii romani aetate extitisse supra dixi, quae-
que putatur esse Domitiani statuae equestris, sit basis equi Constantini;
sin alterum illud statueris^ vix dubitabis quin basis Constantini etiam nunc
sub terra lateat. atqui alibi monui sat mirum videri quod Domitiani equus
praeclaris Statii carminibus (silv. 1, 1) quasi ante oculos legentium positus
post poetae aetatem a nemine ullo scriptore commemoratur; idque eo
magis mirum dixeris quod utpote in medio foro quasi alter eius umbi-
licus conlocatus non potuit non omnium oculos animosque in se convertere.
quid*igitur si post mortem eius senatus non solum in curia imagines eius
detrahendas censuit, verum etiam equestrem eius statuam deiciendam? acce-
dit quod in anaglyphis quibus Traiani imperatoris bene facta celebrantur,
in media fori area basis ingens in eaque sedens imperator, adstans Italia
grata comparent. significavi alibi (Jahresbericht 1875 p. 758 sq.) mihi vi-
deri hoc artificio indicari votum eo tempore monumentum aliquod quod in
medio foro Italiae gratitudinem testificaretur. scio hanc coniecturam testi-
moniorum fide destitutam esse: nihilo tamen setius in ea imaginum illarum
accuratione aegre equestris statuae in medio foro positae vestigium deside-
raveris. satis habeo significasse et debere et posse quaeri causam silentii
quo Domitiani equus inde a Statii aetate pressus in litteris antiquis non
comparuit.
At ipsius statuae tituli fragmentum haud procul ab ista basi repertum
esse nuper Henzenus Rosae aliisque persuasit (v. n. 166). quaestionem de
supplendo fragmento non iterum retractandam sumam (v. quae dixi Jahres-
bericht 1875, 770 sqq.). at miror quod editores CIL in Addendis non
Domitiani sed Augusti nomen restituendum rati parum exaequarunt trium
versiculorum priorum spatia spatio ultimi, de quo supplendo dubitari ne-
quit. quam rem Henzenus, cum primum ea de re egit, probe aestimave-
rat. itaque satis habeo inscriptionis fragmentum cum supplemento utroque
lectoris oculis iterum subicere.
258
JORDAN
0,95
0,26
0,24 »
0,24 ^
0,22 V
^x^ImFTsaesari DIVI F
AVGJVSTO COS
TRIB) POT PONT MAX
PLEPS) VRBANA XXXV TRIBVVM
?S) ^
IMP^AESARI
DOMITIANO
AVG
GERMANICO PONT MAX |
TRIB
POT III
IMP VI COS X PP
PLEPSi
VRBANA
l
XXXV TRIBWM
quodsi titulus Domitiano re vera dedicatus fuerit, quod nunc quoque mihi
videtur satis certum esse, tamen nunc confidentius quam olim feci nego
eum esse equestris statuae, primum eas ob causas quas exposui 1. c. (ni-
mirum carminis Statiani verba aegre conciliantur cum dedicatione facta a
plebe urbana ob datum congiarium), deinde ob eas causas quas supra edis-
sertavi. tabulam longam fuisse circiter m. 3,0 apparet; latera baseos mi-
nora lata fuisse m. 6,0 videbimus: unde efdcitur ut possit illa huic affixa
fuisse, non ut non possit non fuisse. ceterum fragmentum, cuius reliquae
partes non comparuere, repertum est ad aedificium medio aevo multis anti-
quorum aedificiorum spoliis constructum: itaque quis spondeat proximo
olim monumento detractum esse?
Titulum igitur statuae equestris Domitiani extare iniuria contenditur.
de ipsa basi in Relatione a. 1873 p. 71 s. haec leguntur: verso il termine
delV anno 1872 sHncontrd un gran nucleo di sostruzione e di forma quadri-
lunga 8U cui nel medio evo eransi confusamente sovrapposie quattro colonne
di giallo antico. nel rimoverle dal posto per determinare i limiii precisi del
nucleo si vide che questo era intemamente costituito da forti blocchi di tra-
vertino solidamente congiunti fra loro per mezzo di ferree grappe. tutto alt
intomo doveva essere circoscritto da un gran podio marmoreo alto circa 60
centim.^ i cui varii blocchi si raccolsero scompaginati^ ma vicino al detto nu-
cleo. lo stato attuale di esso misura ai due lati maggiori una lunghezza di
metri 7. 20 e di 4. 20 ai minori: Valtezza maggiore l di metri L 15. tenuto
conto pero dei bloccht in marmo che costituivano lo zoccolo del basamentOy al-
cuni dei quali misurano una larghezza media di m. 0, 80 ed utH altezza di 6. 60
compresa la comice, si possono ricavare le dimensioni approssimative delV in-
tiero piedestallo in metri 10 sopra 6. cf. supra c. I. his quod addam non
habeo, nisi quod in re praesenti longitudinis pristinae mensura mihi visa
est fuisse m. 8,75 et quod tota basis item uti plutea anaglyphia or-
nata tiburtinis lapidibus, quibus area fori strata est, artificio
nisi fallor pessimo imposita est: ut quovis pignore contendam eam
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI. 259
Domitiani tempore non esse factam. quae cum ita sint, quis negaverit ne
basin quidem banc esse equestris statuae Domitiani, posse esse equi Con-
stantini? sed certum iudicium tum demum ferri poterit cum latus fori sep-
tentrionale redivivum factum sit. quas autem statuas tres iLlae bases vici-
nae substructioni rostrorum olim sustinuerint dubito an umquam possit certa
ratione effici, quamquam probabiliter conicias bases ab sustinuisse equestres
statuas, non sustinuisse basin c: quodsi qnis his rebus pensitandis Romae
multum temporis impenderit, forsitan inter titulos hac sjlloga conlectos de-
prehenderit qnorum mensurae mensuris superstitum nucleorum apprime
conveniant. id quod etiam de eis basibus dicendum quarum nunc facienda
mentio est
Extant igitur bases ingentes quadratae octo (nimirum prima a templo
divi lulii numeranti medio aevo ex parte conversa in aedificium nescio
qnod de quo supra diximus) quas inter se aequis spatiis m. 6, 94 distare
lateraque longa plus minus m. 4, 45 habere' adnotavi ipse dimensus
a. 1872: altas esse circiter m. 4,00 imago photographa maximi moduli do-
cet. accuratissime de septima et octava cum primum detectae sunt anno
1818 dispntavit Fea (Varieta p. 71 ss.). ac primnm qnidem de prima versus
Capitolium hoc testatus est: a quello (piedistallo) verso il Oampidogiio dallo
parie interna verso il piedistallo compagno si sono veduH nel piano superiore
due bolli istessi nella grandezza e nelle parole; ma differenii nella direzione di
una rapa nel centro e di una piu piccola dopo dom., cosl: offsrfoom. ad-
didit easdem litteras se invenisse in lateribus aliorum aedifiiciorum, templi
Veneris et Romae^ arcuationum basilicae Constantinianae (quam falso contra
Nibbynm pro templo Pacis venditavit); omissa rapa easdem in lateribus
thermarum Diocletianarum legisse Fabrettium 520, 317, item pro sexto ele-
mento quod est F substituto t se ipsum in lateribus circi Romuliani extra
portam Appiam (quem Caracallae falso nomine dixit: v. Feae et Bianconii
opus f. 189); denique non constare unde eandem inscriptionem Marinius
(Vat. n. 1191) et Boldettius (Oss. sui cem. p. 528) sumpserint. addo ean-
dem (sine rapa) nuper repertam esse in basilica lulia teste Lancianio BuU.
deir inst. 1871, 246 eodemque teste in aedificiis saeculi tertii in monte Es-
quilino Bull. mun. 1, 68. 3, 81. iam constat de aedificiorum quae nominavimus
origine atque fatis : constat certissimis testimoniis (de quibus videsis Top. 2, 7)
aedificata esse circum et basilicam a Maxentio, dedicata a Constantino illum
a. 309 hanc anno incerto, item eodem imperante templum Romae et Vene-
ris refectum esse post incendium, imperante Diocletiano factas esse ther-
mas nominis eius, refectam esse basilicam luliam (v. acta horum impera-
torum composita ib. p. 31 s.). quare cum extra controversiam positum sit
Diocletiano Constantinoque imperantibus aedificatum esse tegulis quibus
notae offsrfdom impressae sunt, eidem tempori latericiae bases attribuen-
dae sunt, in quibus comparent eaedem notae. quae ratiocinatio nulla um-
quam notarum adhuc dubiarum interpretatione infringi poterit. ac prima
quidem quinque elementa vix dubium est quin significent off(icina) s(um'
marum) r(ationum) — qua de re v. Fea 1. c. — ; sed quae sequuntur alii
260 JORDAN
aliter interpretati sunt, Telut f(ecit) Dom(itius) Cttm alii tnm naper Lancia-
niuB BuU. muD. 3, 81; Mommsenus mihi qnid rei eseet sciscit&nti reBCrip-
sit non posse non figlinae nomen se^^ai) fiagitare igitur analogian inscrip-
tionis off{icina) s(ummarum) r(ationum), /(tglina) Oceana ut hae notae sic
explicentur: off(icina) efummarum) r(ationum), /(iglina) Dotn(itiana). sed
ego urbanarum tegularnm syllogen plenam putaverim expectandam esse,
meum certe indicium non interponam: lioc loco aatis habeo moDuisse 0.
Hirschfeldium in lihro inscripto ' Untersuchungen auf dem Gebiet der roai.
Verwaltungsgeschichte' p. 33 ss. probabili ratione statuisse euramarum ratio-
num procnratorem Marci demnm imperatoris tempore factum esse. — deni-
que non tacebo in Actis ms. supra compluries cltatis d. 9 Mai 1872 tegu-
lam commemorari sic inscriptam boffsrdopon repertam ad basin primara. —
coDstat igitur bases illas octo aeqaali omnes artificio factas deberi Diocte-
tiano, qui etiam basilicam loliam senatumque aedificia areae fori adiaceotia
instauravit. — olim has basea marmore incrustatas fuisse Feam docuere
reliquiae misellae tabularum marmoris candidi ipsis basibus affixarum. idem
deprehendit in superficie basium Vimposta o Vincavo per la colonna, ipsasqne
columnas quae basibus impositas esse coniecit singnlas ad singulas bases
iaceates repperit di granito roseo del piit hello del diametro di palmi 5J
(= m. I, 283): estant ibidem adbuc; sunt antem non striatae. ifaque non
putaverim columnam Btriatam quae a. 1872 reperta est ad basin aecun-
dam olim huic impositam fuisse (quae fuit opinio Rosae Bel. p. 57): nisi
credendum sit dlversi generiB columnaa basibas plane geminis imponere
placuisse. snpra conqnestns sum quod parum curari solet quo quidque
situ inter parietinas compareat. itaque quoniam photographae imagines
a. 1872 non sunt in omnium manibus, postea autem columna ea loco
mota eat, non inutile duxi sitnm eius qaalem in pugillanbuB a. 1872 de-
pinxi infra primiB lineis adumbrasse:
tt^iU oaais ■vi-a saer»
iacebat igifur columna devexa yersua baailicam luliam super cnmulum
magnum terrae ruderibus omnigenis mixtae, inter quae saxum quadratnm
(b) et basis columnae nescio cuius (a) comparebant. ibidem repertum fr.
153 Augg. et . . . binc effici videtur columnam illam post accumnlata in
area fori rudera cum aliis fragmentis eo coniectam eaae nec satia constare
unde avulsa sit. deinde audi auctorem Relationis p. 56 haec disputantem
de basibus a. 1872 detectis: govr' essi dovevano poggiare altrettante crioniie
% probabilmente innalzate vereo i tgmpi di Constantino. imperoccke e
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI. 261
notevole che gia altre volte in questa prossimitd si rinvennero iscrizioni im"
periali degli Augusti di qtbei tempi e nei nuovi scavi usd alla luce una testa
di Costanzo figlio di Constantino insieme con uri! iscrizione dedicatoria di un
qualche monumento a Valentiniano Pio per parte di Flavio Chraziano, dixi
ad Syll. n. 55 hunc esse titulam non Yalentiniano sed Maximiano Pio a
Turranio Gratiano a. 290 dedicatum nec repertum iuxta bases verum
a. 1872 partem eius ante aedem Castoris, alteram in basilica lulia ante
a. 1870, ut videtur, unde apparet prorsus incertum esse quo pertineat.
caput illud quod Gonstantii esse visum est quo pervenerit nescio: fortasse
fuit inter statuarum Augustarum multarum reliquias in horreis Palatini
montis nuper congestis, dein si famae credendum sit Romae pervagatae
aliorsum ablatis. quas autem inscriptiones 'Augastorum' olim iuxta bases
repertas dixerit ignoro: nostram syllogen qui perlustraverit inveniet aliquot
honorarios imperatorum titulos Feae tempore prope bases binas columnae
Focae vicinas repertos esse neque quicquam obstat quo minus alios, qui
in basilica proxima aut in septentrionali latere fori iacebant, a basibus eo
delatos arbitremur: at nuUo mihi certe argumento constat unum alterumve
eorum avulsum esse a basibus latericiis. — longe melius de solvenda quae-
stione illa quae facit ad cognoscendum ornatum fori tertie saeculo restitutum
architecti meriti essent, si tot columnarum fragmenta inter riidera reperta
accurate dimensi quaesivissent quaenam certa ratione basibus illis aut ab-
iudicandae aut attribuendae viderentur esse: qua tamen a cura et Rosa cum
snis et cui copiis eius uti concessum fuit Dutertius procul abfuere. certe
nihil de his rebus in Relatione romana, nihil in Foro architecti gallici in-
venias: in Actis manu scriptis praeter illam de columna opinionem, quam
puto me supra labefactasse, iterum de columnis neque probabilius dictum
d, 30 Mart. a. 1874: si e scoperto una grande base attica in marmo appar-
tenente alle note colonne onorarie lungo la via sacra alta 0, 45 per Oy 95 di
diametro, la quale h capovolta sul piano del foro, at supra vidimus colum-
nas binas quae iuxta bases item binas repertae sint tempore Feae diame-
trum habere m. 1, 282. itaque qui post Dutertium eoque accuratius reli-
quias fori ad artis legem redintegrare suscipient — nec dubitamus quin
romani architecti hoc munere naviter ut solent perfungi properaturi sint —
rogatos volumus, ut opus a topographorum philologorum studiis sane alie-
num, ipsis familiare profligare amplius ne detrectent. — sed ultimo loco
revertendum ad Feam: is enim postquam de columnis absolvit haec addidit
p. 7 1 : presso a queste si sono trovate due marmi quadri che a prima vista
semhrano due architravi con cornice e due fasce ciascuno; ma sono due pie-
distalU di due statue di hronzo^ prohahilmente, che stavano sulle due colonne . . .
hanno sopra due grandi huchi scarpellati per levarne il metallo o ferro e il
piomho che fermava la staiua, omisi quae de basibus Domitiani statuae
vindicandis inseruit. inter rudera iuxta columnam Focae nunc accumalata
illa marmora non repperi.
Arcus triumphales in foro romano constitutos novimus quinque,
Fabianum, Augusti binos, alterum erectum iuxta aedem divi lulii ob recepta
262 JORDAN
a. 734 signa Parthica (v. infra) alteram a. 724 post yictoriam Actiacam
erectum teste Dione 51, 19; arcum Tiberio dedicatum a. p. G. 16 (769)
propter aedem Satumi ob recepta signa cum Varo amissa ductu Germanici
auspiciis Tiberii^ quae sunt verba Taciti An. 2^ 41 ; denique arcum Severi^
qui extat. extabant reliquiae arcus Tiberiani cum anno 1852 fundamenta
arcuationis ad sustinendum clivum novum, quo a foro ad Capitolium nnnc
escenditur, iacerentur. rettulit ea de re Montirolius libro paene in oblivio-
nem dato atque in hia terris vix cuiquam noto quem supra c. I ad a. 1 848 s.
citavi p. 8 — 17. inde excerpsi olim — nunc enim ne mihi quidem liber in
promptu est — quae infra scripsi. testatur igitur reperta esse un cuneo di
marmo appartenente ad' un arco di trion/o ed una piccola imposta che sopra
vi corre . . . trn roechio di colonna che dal suo taglio intemo chiaramente si
vede aver appartenuto ad un angulo di questo arco moltissimi /ram-
menti delV attico superiore /ra i quali ve ne sona due con iscrizione . . un
angolo deUa cimasa, e quibus fragmentis a se arcum restitutum iri pro-
mittit p. 13. sed inscriptionis fragmenta quae ibidem transcripsit reperta
sunt proxime arcum^ alterum (Syll. 25) a. 1818 iuxta bases latericias
septimam et octavam, alterum (26) a. 1835 in ea basilicae luliae parte
quae contigua est arcu Tiberii: iilud igitur ubi repertum sit non traditum
esse cum dixit Mommsenus (Res gest. d. Augusti p. 132), immemor fuit
prolixae Kellermanni disputationis; ignoratur nnde provenerit tertium frag-
mentum quod nunc quoque ad aedem Saturni extat illi simillimum (n. 23)
itemque quartum (24) quod non vidi. Kellermannus igitur fragmenta 25 et
26 accurate dimensus testatus est litteraturam utramque geminam^ marmoris
genus idem esse (v. ad n. 26): ego, qui solum fr. 26 viderim non, dubito fidem
babere homini accuratae harum rerum cognitionis. quodsi arcus Tiberii
ad exemplar eius qui Tito in sacra via summa dedicatus extat redintegran-
dus sit, possit sane fr. 26 quod nunc longum est m. 2, 42 versum primum
inscriptionis explesse, qui dum integer fuit longns fuerit oporteat m. 4, 50,
hoc est> viae publicae, cui arcus impositus est mensuram paene aequaverit.
quodsi Henzenus Mommsenusque recte fr. 25 verba v. 2 lumin\ibus'] (nimi-
rum Albi et Rheno) v. 4 [signis'] recip\eraUs] explessent sane optime omnia
procederent. verum non fugit Mommsenum quam incerta sint haec supple-
menta: nec video quid obstet quominus [provindis] recip[eratis'\ scribatur.
idem Mommsenus inscriptionis eiusdem initio vindicavit fr. 23 ubi v. 1. 2
C[aesari'] . . . pon[tifici maximo] legendum coniecit. tacuit de versu ultimo^
ubi cum propter omissum punctum vix possit legi in d[icionem] non video
quid aliud subesse possit quam talia . . in amicitia]m Inc^os . . . , quae
optime quadrant ad foederis cum Indis a. 734 facti commemorationem, quae
commemoratio facile in arcu Augusto eodem anno ob reciperata signa Par-
thica dedicato fieri potuit (cf. Mommsen Res g. p. 84 ss. 89 s.). verum hic
arcus totius fori spatio ab eo loco discretus erat ubi fr. 23 repertum est:
nam scholiasta Veronensis Vergilii p. 98 K. ad verba Parthosque reposcere
signa haec adnotat: huius /acti nicae (v. Mommsen I. c. p. 85) repraesentan'
tur in arcu qui est iuxta aedem divi luUL nec praetereundum non ad in-
SYLLOGB INSCRIPTIONVM FORI ROMANI.
263
scriptionem verum ad tropaea yel anaglypha haec pertinere; quae qualia
fuerint luculenter nisi fallor docemur anaglypho thoraci statuae Augusti
Vaticanae insculpto: scilicet non dubium id quod non invenio ab editoribus
statuae adnotatum arcus illius insignia ipsa ibi esse repetita. sed ad in-
scriptionem ut redeam, hoc unum relinqui videtur ut arcus huius destructi
nescio quo tempore lapides aliis aedificationibus postmodo inserti fuerint.
neque ea coniectura omni argumentorum fide destituta est. nam itucta aedem
divi lulii, quam nunc videmus circum circa ruderibus liberatam, nec vola
nec vestigium arcus triumphalis comparuit. praeterea platea tota qua cir-
cumdatur viaeque contiguae infima aetate rudi artificio restitntae sunt. alter
autem arcus Augusti factus post Actiacam victoriam ubi steterit in foro
ignoramus: at ne huius quidem vestigia comparuere; praeterea haud facile
lacera haec inscriptionum fragmenta titulo in victoriae illius laudem com-
posito inseras. potest igitur esse fr. 23 arcus Augusti, videntur esse fr. 26
et 25 arcus Tiberii. denique non tacebo neutri horum arcui videri convenire
eam orationis prolixitatem, quam coniunctis fr. 23. 24. 25 (adde fr. 26)
Mommsenus effecit. quod ut legenti planum fiat infra composui fragmenta
quattuor disposita ex coniectura Mommseni auctaque versu primo, ut par
est, secundum Kellermannum.
m. 4, 50
m. 2, 42
(26)
(23)
(25. 24)
- SEMATVS ■ POPV . V S^KJ ROUANVS
/
o
\
{
s?
PON
Z/rORlBV
yTO • c/j
IN AMICITIaIiA ' INDOS?
(^l • in/ oman
Fi. VMIN 75 VS ? MVM
lve-svm)
SIGNIS? MECl? ERATIS
m.
0,20?
1
0,25
2
0,25
3
0,20
4
0,20
5
0,20
6
0,19
7
0,16
8
0,16
9
0,16
10
m. 2,30
ultra prodire dabitur siquis architectus quod olim Montirolius promiserat
quantum quidem nunc licet exsecutus sit, ut conlectis examinatisque frag-
mentis quae prope columnam Focae extant coniectura capiatur de pristina
arcus Tiberiani forma.
Haud certiora de arcus Fabiani longe celeberrimi situ nunc comperta
sunt. testimoniorum antiquorum memoria, quae primus Mommsenus conla-
latis epigraphicis recte aestimavit (Ann. 1858, 173 ss. cf. De Rossi Ann.
1859, 324) efficitur fuisse arcum iuxta regiam in sacra via (ita Asconius
personatus in Verr. 1, 7, 19 p. 133 Or.), vel prope Vestam (ita scbol. Gron.
p. 393) vel eacram ingredientibus viam post templum Caetoris (p. 399),
264 JORDAN
hoc est exeunti e foro in sacram viam proprie sic dictam e regione templi
Fanstinae. his indicationibus concinunt verba vitae Salonini c. 1 a Momm^
seno restituta: fuit statua in pede montis Romulei hoc est ante sacram viam
inter templum Faustinae ac Vestae ad arcum Fahianum (nisi quod prae-
tulerim ac Vestam^ ut dixi Jahresber. 1875 p. 775: codices intra t, f.
adu£ntam), ubi apparet ante sacram viam locum eundem significare quem
post templum Casioris dixit scholiasta Tnllii. his demum testimoniis ita
ut factum enarratis apparet Ciceronem in Planciana 7, 17 voluisse sacrae
viae totae spatium definire summae sacrae viae (ubi postea arcus Titi)
atque fornicis Fabiani commemoratione. relinquitur quod negotia facessat
unum testimonium scholiastae Persii 6, 49: puteal Scribonis Licinii est in
porticu lulia ad Fabianum arcum, puteal creditur esse id quod in forma
eo nomine insignivi (quode pluribus dictum Herm. 7, 285 Jahresber. 1875,
755): quae coniectura etiamsi falsa esset, tamen ob ceterorum testium lau-
datorum consensum certum esset porticum illam luliam esse non posse por-
ticum basilicae luliae; falsum igitur esse quod visum Rosae aliisque arcum
stetisse in angulo basilicae luliae eo qui Castoris templo e regione est (v.
Jahresber. p. 775). esse eam porticum aedis divi lulii, quod Beckero aUisque
visum, eam certe dubitationem movet quod in platea quae aedis huius sub-
structionem superstitem ambit, nulla porticus vestigia comparuere. sed
huins plateae ea est condicio ut tota barbaris manibus videatnr transformata
esse. — ab antiquis testimoniis transeundum ad memoriam narrationum
de titulis Fabiorum aa. 1546 et qui praecedebant post Rossium breviter
examinandam: vix enim habeo quod egregiae eius disputationi addam. do-
cuit igitur primum titulos A, dein B eodem fere e loco protractos esse:
quem locum esse e regione templi Faustinae versus Palatinum montem et
tres columnas; Palatini enim viciniam demonstrari tam codicis Metelliani
de titulis A testimonio diserto quam codicis Manutiani de titulis B verbis
his in comitio; creditum enim esse ea tempestate comitium radicibus Palatii
vicinum esse (p. 323). atque hoc quidem sane extra controversiam positum
est. nam cum comitii memoria post interitum imperii romani penitus
extincta sit, ita ut ne in Mirabilium quidem libro eiusque commentis sae-
culo XIV scriptis nomen eius redintegratum sit, primus ut videtur Blon-
dus Flavius Romae inst. 2, 72 ss. Graecostasin in montis Palatini angulo
contra Antonini et Faustinae uxoris fuisse, comitium autem in foro romano
inter turrim quae Pallara appellatur et lacus Curtii locum (quem dixerat
e regione esse SS. Cosmae et Damiani templum, collisque Palaiini quem
foro imminere videmus radices et Faustinae monumenta, turrim illam dictam
Pallara fuisse ad s. Mariae in Pallara ecclesiam, quae fuit in Palatio prope
arcum Titi (v. Top. 2, 509), satis certum videtur. ac de Graecostasi qui-
dem persuasit Albertinio f. XVIII' ed. Maz. at quae eodem quo Blondus
tempore Poggius scripsit de var. fortunae lib 1 p. 21 (ed. Paris. a. 1723)
ex parte tantum intellego: forum esse porcorum bubalorumque diversorium
comitium serendis oleribus cultum, exiat tamen comitii portio quaedam muro-
rum insigni structura, in qutbus adhuc duo signa marmorea iogata in summo
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI. 265
coUocata sunt scilicet utram maros 'aedificii incerti' (ita nuncapavi) an
aedium palatinarum significaverit, mihi non constat: utut est apparet
Poggium quoque comitium eidem regioni tribuisse cui tribuit Blon-
dus. — examinatis igitur his testimoniis nemo opinor Dutertio plauserit qui
arcum Fabianum, quem Fabiani dicit, in latere aedis d. lulii ei viae impo-
suerit quae a Faustinae templo ad arcum Severi tendit (Le Forum t. III.
IV). quid quod nuper postquam ea pars eruderari coepta est apparuit ne
vestigium qnidem arcus triumphalis ibi extare. at ne ibi quidem reliquiae
eius comparuere ubi eum fuisse hucusque demonstratum est (cf. ad n. 25).
aut igitur totus aevo infimo destructus eiusque saxa quaedam eodem loco
ad extruenda alia aedificia adhibita sunt, aut stetit paulo ultra eum limitem
quem hoc anno 1876 eruderationi factum indicavi in forma: utrum sit verum
licet diiudicari non possit, hoc tamen praetulerim eo quod templum Fabiorum
in libro Mirabilium iuxta templum Faustinae commemoratum fornicis memo-
riam etiam tum superstitis continere nunc quoque mihi videtur (Top. 2, 476.
482). — denique nescio an fornicis structura atque ornamenta redintegrari
possint. certum est inscriptionem primariam bis, hoc est in utraque forni-
cis fronte scriptam fuisse, item certum videtar trium Fabiorum titulos {B)
ad statuas super impositas pertinuisse — quae quo artificio factae fuerint
ea de re post inventam nuper tibicinis statuam Esquilinam coniectura capi
potest; — denique 'scuta' et 'signa victoriae', quae vidit Fabricius, qualia
fuerint docent similis generis anaglypha arcus superstitis Arausiensis a
Caristio publicati et incerti nunc perditi, cuius imaginem saeculo XVI fac-
tam editam habes Archaeol. Zeitung a. 1872, 9 ss. (cf. Jahresbericht 1875
p. 760).
Devenimus ad eum locum qui est de pristina sede templi Yestae
Regiae fastorum consularium atque triumphalium: de quo iden-
tidem significavi ne nunc quidem posse certa ratione iudicari. esse templi
Yestae fundamenta rotundam substructionem eam quam in forma mea vides
e regione templi Faustinae positam non nego; cur negem certo constare
esse templi Vestae dixi Jahresber. 1875 p. 772. neque aliud quid probant
decantatae illae virginum Vestae bases honorariae quam fuisse atrium Vestae
circa ea loca ubi si audias scriptorum testimonia non potest non fuisse, sub
angulo montis Palatini in forum verso sive circa aedem S. Mariae Libera-
tricis (cf. ad n. 93 — 107), non ut nuper placuit Dutertio, ante substructio-
nem illam rotundam versus templum Faustinae: v. quae dixi Jahresber. 1876
p. 173. itaque non longe a pristina sede abstracta basis anathematis alicuius
olim in atrio, opinor, illo conlocata et reperta, si Ganinae verba recte intellego,
inter basilicam luliam et aedem Castoris (n. 53 [F^jstoe donum pro salute
luliae Aug(u8tae) matris M. Antonini Aug(usti) n(o8tri) cett.).
Atrium illud in annalibus annorum 542 et 543, quibus usus est Livius
26, 27, 3. 27, 11, 16, atrium regium dictum esse constat — secundo enim
loco quod traditum est atrium regiam qui defendunt rem ineptam nec latine
dictam tuentur — unde, ut cetera taceam, efficitur ut templi Regiaeque atrium
idem fuisse existimandum sit. templo igitur Vestae Regia contigua erat.
266 JORDAN
quod aedificiam arsit denuo a. 606 teste Obsequente c. 19, tertio ante a. 718
quo a Cn. Domitio Calvino auri coronarii ex victoria Iberica accepti parte
magnificentius instauratum est. hoc enim anno triumphi acti, non anno
victoriae reportatae 715 dedicationem factam esse Dionis verba 48, 42 indi-
care videntur: to rs ^^vcrtov to ttcc^cc twu "ttoXbojv sg ocira siouS^og SsSogB^ai sx
[Mvuov Toov ^il3Yi^wu)v ihafis Hai ait^ aCrwv to fjdv n ig ryjv eo^Tyjv — nimirum
TYjv TMV iTrtvtHtMv — avaX(ti<rs to 8e TT^kitov sg to fiaart^Kstov. HoraHav^sv ya^
airo avujHoSofxviTs xat HaB^ts^uocrsv dX^otg ts Ttcrt }^afA7r^o7g HO(TfAvi<rag nat siHoa-tv
ag ira^a tov Katara^og wg nat ano^uoa-Mv Y\T^a-aTo, eodem anno idem de mani-
bieis dedicavit eam basin quodque ei impositum fuit quam inter rudera
areae quam dicunt Palatinae paticos abhinc annos effossam testatur Henze-
nus huius ephemeridis tomo primo p. 21 5 , nel gennajo 1868 Lancianius
Viscontiusve libri de Palatino p. 120: tacent, ut videtur, Acta P. Rosae.
L. Munatium Plancum constat paucis ante annis (711) Saturni aedem re-
fecisse post triumphum ex Gallia actum; eiusdem basis de manib(iis) anno
sequente dedicata prope arcum Severi, si fides Torrigio Pighioque, hoc est
prope aedem ab eo refectam reperta est (v. Syll. n. 126). horum exem-
plorum similitudo eaque tanta, ut lac lacti non similius dixeris, me movent
ut sumam quod Henzeno parum probabilitatis habere visum est, primitus
illam Domiti basin stetisse in atrio Regiae ab ipso refectae una cum simili-
bus, quibus stndvag illos ab Octaviano acceptos imposuerit. unde quod in
Palatinae domus aulam areamve pervenit non mirum: nam cum constet
Augustum e Regia migrasse in Palatium, palatina domus utpote pontificis
maximi eis ornamentis digna iudicari potuit quibus vetus Regia olim ute-
batur. — Regiam Domitianam qui admodum exiguam fuisse putant Ovidia-
nis certe carminibus Trist. 3, 1, 27 ss. (ubi regia parva Numae) rem suapte
natura vix credibilem male defendunt. quid quod ne vetus quidem Regia,
quippe quae et tabularium sat magnum et sacraria supellectili sacrorum
publicorum referta (de quibus dixi Top. 2, 271 ss.) continuerit intra fines
angustos coartari potest. his rebus nunc quoque prohibeor quominus sine
ulla dubitatione eorum opinioni subscribam qui fastos Capitolinos ab a. inde
742 marmoreis Regiae Domitianae parietibus inscriptos esse contenderunt.
nam — ut repetam quae exposui Hermae 7, 269 s. non intellecta ut videtur
ab Ottone Hirschfeld ib. 9, 99 sq. — parastatarum marmorearum, quibus tri-
umphi inscripti fuere, ea est altitudo (m. 3, 38), ut etiamsi podii trabeatio-
nisque quod eis conveniat addideris, parietum aedificiive altitudinem sane
perquam pusillam effeceris: his autem rationibus hominem artis peritum
Lancianium ductum videri significavi ut fastos potius operi scalarum templi
Castoris inscriptos coniecerit, cuius altitudini parastatae illae conveniant.
neque vero hanc coniecturam tanquam certam aut tum probavi aut nunc
probo: hoc sustineo, neutiquam de Regiae parietibus fastorum memoria con-
scriptis decisum esse prius quam architecti harum rerum periti totam quae-
stionem ad artis legem pertractaverint. ego quod ad rem pertineat vix
quicquam addere possum praeter ea quae hucusque disputavi. nam etiam
post inventa his annis nova fastorum fragmenta res eo redit, ut, quoniam
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI. 267
plnrima eorum annis 1546 et 1547 ad latus meridionale templi Castorum
inventa sunt (v. ad n. 69), ibidem alia tempore Feae aa. 1816. 1817 (n. 69.
70) et unum anno 1873 (n. 72), quod ipsa exiguitate huius diligentiam
fugerat, at pauca locis non longe inde remotis, tria non longe a basilica
lulia versus aedem Antonini a. 1872 (71), aliud ante hoc templum a. 1876
(81), aliud eodem anno inter idem aedemque divi lulii (79), eam ob cau-
sam aedificium antiquum illud, quod possit fuisse Regia atriumve regium,
extitisse inter templum Gastoris et ecclesiam S- Mariae Liberatricis sumen-
dum sit. quod aedificium dirutum sit oportet aut totum aut maximam par-
tem ante annum 1546, cum praesertim si recte Fiorellii verba intellexi,
fragmentum n. 76 aedificio ultimis imperii romani temporibus vel ineunte
media quam dicunt aetate facto insertum fuerit.
CoUegii sacerdotum quod in aede lovis Propugnatoris in Palatio con-
sistebat fastos ibidem olim propositos esse dixeris: at reperta sunt frag-
menta duo eorum in basilica lulia aa. 1849. 1871 (n. 38. 39), tertium
Poggii aetate extabat in ecclesiae S. Martinae (n. 19). etiam fastorum
angurum fragmentum in foro repertum est: neque vero certo constat utrum
inter templa Faustinae et Castoris an in area fori iacuerit (v. ad n. 75).
praeterea kalatorum pontificum et flaminum album e basilicae luliae rude-
ribus (n. 37), item magistrorum collegii tibicinum qui sacris p. r. appare-
bant haud procul a columna Focae sed inserta aediflciis medio aevo ibi
extructis, ut quo loco antiquitus steterit, non compertum habeamus (v. ad
n. 151). ab his ut ordiatur oratio, Mommseni opinionem Bull. d. i, 1873
p. 42 signiflcatam probare non possum, stationem scholamve tibicinum vi-
cinam Palatio eam ob causam videri fuisse quod nostra basis nimirum
lovi Epuloni sacra in foro, altera (Or. 1803) ab eiusdem collegii magistro
dedicata numini domus Augustorum^ Victoriae sacrum; Genio collegii tibicinum
romanorum cett. ad arcum Constantini, tertia (Or. 2448) ipsi collegio ab
immuni perpetuo dedicata ad septizonium inventae sunt. nam, ut certum
sit^ quod non est, nostram basin in foro dedicatam esse, non video quid
tali dedicatione lovi Epuloni in foro facta de eorum qui dedicaverint sive
schola sive statione probetur. idem pertinet ad kalatorum nomina saxo
marmoreo inscripta (n. 37), idem ad decuriones a co(n)8 (?) tituli n. 52.
et sciendum utrumque e basilicae luliae ruderibus prodisse, proxime repertum
esse titulum praetoris M. Cispii (32): quae monumenta possunt in portici-
bus basilicae postea magniflcentius omni statuarum genere ornatis (n. 28 ss.
33 ss.) remansisse inde ab antiquo tempore, sed ne huic quidem coniectu-
rae multum tribuerim quoniam in angulo basilicae eo cui S. Mariae 6ra-
tiarum ecclesia inaedificata fuit fragmenta marmorea ad calcem faciendam
undique congesta reperta sunt. itaque Palatini quoque coUegii auguralium-
que fastorum paucula illa fragmenta in eam regionem forsitan ad eundem
usum asportata sint, de Palatino monte illa, haec aut de Capitolio aut de
Regia: nam ubi constiterit collegium augurum ignoro; in arce mansisse
non videtur.
268 JORDAN
TITVLI.
I (1 — 22). In latere occidentali et septentrionali^).
1 = C. I. L. 6, 937. — In epistylio octo columnarum ordinis ionici quae
sunt aedis Saturni ad forum:
senatus populusque romanus \ incendio consumptum restituit
fortasse haud procul fuit basis n. 126.
2 = 102. — In £ragmentis epistylii porticus detectae a. 1834 sub tabulario.
nunc cum ipsa porticu restituta loco antiquo.
deorum c^onsentium sacrosancta simulacra cum omni lo\ci totius adomatio^ne
cultu in /[ormam antiquam restituto] \ uettius praetextatus v, c, pra\efectus u^^rhi
reposuit \ curante longeio [ . . w. c. c]onswZan.
A. 367 p. C.
3 = 103. — Ante a. 1543. 'svb Concordiae templo' [h. e. Saturni] 'in
capite fori dum fossores altius terram moliuntur invenere locum cuius
antae cum epistyliis marmoreae efficiebant velvti porticvm vel apo-
THECAS TREis in quibus consisterent qui publica acta notarent ac publi-
carent, ut ex titulis coniicimus; nam uno . . .' (v. infra) Marlianius (1543)
2, 10, a quo pendet Faunus (1549) 2, 10, possunt pendere G. Fabricius
(1550) p. 137 (' . . TRiPLicis PORTicvs fundamenta superioribus annis
effossa constat': duce Marlianio illo tempore se Romae antiqua monu-
menta perlustrasse testatur in praefatione libri), Lucins Maurus (1556)
p. 20 ('come tre botteghe*). — 'La fascia o architrave e stata a' tempi,
nostri rovinata tutta a fatto e portatene via le pietre' ed a. 1552 Fau-
nus (qua editione careo). titulos qui ex ipsis lapidibus transcripsit Me-
tellus (Romae commoratus aa. 1545 — 1555) de loco nihil testatur; qui
lapides non possunt ipsi vidisse Manutius atque Ligorius repertos dicunt
'pRESSO l'arco di settimio': putatur ille sua Gentili Delphinio debere,
hic a quo pendeat videtur ignorari. — sed de aedificio paulo accuratius
disputandum priusquam inscriptiones eius transcribam. itaque inde a
Bunseno (a. 1836) creditur cellas concameratas, quae sunt sub area por-
ticus deorum Consentium, esse 'apothecas' illas a Marliano visas; sunt
^) Sciendum me nunc quoque ut feci olim (Hermae 7, 268) latera fori minora
occidentale (sub Capitolio) et orientale (versus arcum Titi), maiora septentrionale (a
S. Martina ad Faustinam) et meridionale (a Saturni templo ad Yestae) nuncupare, in
Actis autem manu scriptis (q. d. *Rapporti') 'orientale* latus vocari quod nobis sep-
tentrionale est. — ordo inscriptionum is est ut primum (I. 11) quae in ambitu fori,
dein (III) quae in ipsa area aut repertae sint aut extent enumerentur. praeterea mo-
neo syllogen me composuisse m. Septembri 1876, rectractasse m. Februario a. 1877,
commentarium absolvisse 1 lan. a. eiusdem*
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI. 269
autem numero septem (tres noverat Bunsenus) altae plus minns m. 3,0
ac fere luce privatae (v. imago phot. apud Parkerum For. pL IX), prae-
sertim cum templum Vespasiani alte substructum et angiportus angusti
spatio diremptum obstiterit; ut nesciam quomodo in his cryptis caligino-
sis atque depressis scribae librarii consistere potuerint. nec potest ante
ostia earum porticus scholae fuisse, quippe quae in viam ut dixi angu-
stam pateant nullo tempore pilis columnisve conlocandis aptam. itaque
ne hoc quidem Dutertio (Forum p. 12) concedam in cellis illis septem
imagines argenteas deorum septem (tit. c) collocatas fuisse nisi has quas
exposui rationes redarguerit. — quodsi quaeras ubi scholam fuisse equi-
dem existimem, fateor me dubitare an omnino Marlianii et Manutii testi-
monia quae sunt 'svb templo' Saturni, 'presso l'arco di Settimio' iure
putentur ad locum revera nec sub templo neque ad arcum situm perti-
nere. — titulos sic dedit Marlianius (cuius exemplo potiorem ceterorum di-
screpantiam inseram): 'nam VNO epistylio interiori parte legimus hunc'
(titulum) :
(a) c, auillius (sic Man., auilius ceteri) licinius trosius cuTQtor \ scholam
de suo fecit (re/ecit Man.) |
(b) hebryx aug. L drusianus a. fabius xanthus cur, scribis librariis
et praeconibus aed, (oediL ceteri) cur, scholam \ ab inchoato re-
fecerunt marmoribus ornaverunt uictoriam augustam et sedes aeneas
et cetera ornamenta \ de sua pecunia fecerunt (Jaciunda curaverunt
Manutius, deficiunt Met. Ligor.: v. infra)
extra vero in eodem epistylio erat hic titulus
(c) bebryx aug. L drusianus a, fabius xanthus cur, imagines argenteas
deorum septem post dedicationem scholae (post d, s, om. Man.^ rum
septem p, d, s, om. Ligor.) | et mutulos cum tabella aenea de stia
pecunia dederunt (fecerunt Met.)'.
bis accedit titulus a Marlianio omissus, transcriptus a Metello ceterisque :
(d) a. fabius xanthus bebryx aug, L drusianus cur, scholam e. q. s.
congrua verbis tituli b usque ad ornamenta dederunt:
in quo titulo hoc mirum, quod cum sit plane geminus titulo b praeter
inversum ut assolet in repetitione ordinem nominum conlegarum, ultima
verba sola dicuntur differre; deinde suspicionem movet quod Metellus
atque Ligorius (vide tamen ne hic ab illo pendeat id quod tenor tituli c
ab utroque similiter truncati mihi certe innuere videtur) eum integrum
exhibent, omittit totum Marlianius, ex Manutiano autem exemplo talia
referuntur
A • FABIVS • XANT//////
AB • INCHOATO • REFECIT///////IBVS • AEDIL • CVR • SCHOLAM
contra integrum habent Marlianius et Manutius titulum b, dimidiatum Me-
tellus cum Ligorio (qui tamen binis vocabulis v. 1 auget uno v. 2 privat)
in hunc modum
19
270 JORDAN
BEBRYX. AVG • L • DRVSIANVS • XANTHVS
ABMNCHOATO' R.EFECERVNT'MARMORIBVS 'ORNAVERVNT 'VICTORIAM AV
non minus suspiciosa sunt testium de sede fragmentorum verba. inspec-
tis autem, quas Bormannus mihi transmisit, schedis C. I. L. iam paulo
certe commodiore ratione lectori dissensum eorum subicere licet. Mar-
lianii Metelli Ligorii verba ex scbedis transcripsi, Manutiana, quae in
his non repperi, ex C. L L.
Marlianius: 'uno epistylio interiori parte': a fe, 'extra vero in eodem
epistylio': c
Metellus: sine praescripto: a, c usque ad v. de 'a tergo epistylii' orvm—
FECERVNT, 'extra in eodem epistylio': d usque ad praecon
'in alio latere' ibvs — dedervnt, 'in alio': h
Ligorius: 'in frammento di architrave': a d^ 'lato esterno': ^, 'lato in-
terno': c; ita in Neap., idem in Par. sine praescr.: a, in
eodem epistylio': h c d,
Manutius: in eodem epistylio ab interiore parte: &, ab exteriore: c,
• 'di sopra': a, cui addit frg. d,
iam licet videar mihi quendam testimoniorum Marlianii Manutiique et
Metelli Ligoriique consensum animadvertere — nimirum illi a h titulos
interiori, c titulum exteriori parti epistylii, h\ ah titulos diversis eiusdem
epistylii partibus adsignare videntur — tamen neque Metelli verba satis
intellego nec prius rei adhuc plane obscurae explicationem posse felici
eventu temptari puto quam de propagine apographorum quaesitum fu-
erit. videant igitur quibus ea de re iudicium competit si forte ultra
prodire datum sit. integros vidisse titulos illos Marlianium Metellumve
equidem non crediderim.
4 (ined. ?). — In una de tribus tabernis (v. n. antec.) hoc anno iacebat
fragm. marm. litteris pessimis, quod descripsi.
r.
O R .F_R^
5 = 938. — Saeculo octavo in epistylio aedis Vespasiani de qua super-
sunt tres columnae ordinis corinthii cum parte epistylii, ab anonymo
Einsiedlensi lecta, nunc ex parte superstes; fuit:
diuo uespasiano augusto s, p, q, r, \ imp, caess, seuerus et antoninus pii felic.
auglg,"] t-estitver
6 = 1019. — A. 1834? Parvus cippus marmoreus rep. 'sotto il palazzo di
Campidoglio verso il foro* Amatius; 'entre se temple' (Vespasiani) 'et
celui de la Concorde* Bunsenus Ann. inst. 1834, 24; nunc in mus. Cap.
diuae piae \ faustinae \ uiator q, \ ah aer, sat
a sin. urceus scalpro deletus, a d. patera.
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMAKI. 271
7 = 342. — ' Fragmentum cippi marmorei litteris parum pulchris rep. sub
tabulario' Sartius.
ft(^ ERCVLI TIBVRTINO E^ <
'tVS • ASINIVS • PANARISTw
\
IDEMQVE • STATIONEM
8 = 974. — A. 18..? 'Fragm. tab. marm. litteris magnis aere olim in-
crustatis repertum sub templo lovis tonantis' (h. e. Yespasiani) Sartius;
extat in mus. Capit.
t. p. q.^
0^130
tfnp. eaes. diui traiani PARTHICI F 0,110
I
diui neruae n. fraiano ftaDRIANO AVG 0,085
I
pontmax.imp.Uirib.pot.sciiiln COS III P P 0,062
qvod iummo animi oRDORE MISSO 0^085
exercitu ex antlatis to&ORIBVS MAX imis 0,062
rempubUcam ab ho 8 T e\l l B E K A V E K l T
A. 135? V. Henzenus.
9 = 1565. — A. 18.'.? Fragra. tab. niarm. litteris aetatis fere Antonino-
rum rep. 'sotto il tempio di Giove tonante* (h. e. Vespasiani) Sartius;
extat in mus. Capit.
«ENATVS • LAE • II
^N P A G E • I M A
i
BELLO • IVDAE
ae . .<hv A L I B V R N I
cLASSIS • ORNATV
S-ORAE • MARI
iimae /l A R V M • A
de proelio navali sub Hadriano Piove commisso cogitabat Mommsen.
10 = 89 cum add. — Saeculo octavo in epistylio pronai aedis Concordiae,
cuius stylobates extat post arcum Severi ab anonymo Einsiedlensi lectus,
nunc periit.
«. p. q. r. aedem concordiae uetustate collapsam in meliorem /aciem opere et
cultu splendidiore restituit.
Bases tabulaeve quinque (n. 11 — 16) in aede Concordiae dedicatae ibique
inventae a. 1817, sexta (n. 50) et septima (155) aa. 1849 et 1873 repertae
8unt locis diversis.
19*
272 JORDAN
11 = 3675a. — A. 1817. Fragmentum basis marmoreae rep. in aede Con-
cordiae : 'facendo eseguire lo scavo colla massima attenzione . . . finalmeDte
si sono ritrovate giovedi scorso 31 luglio due iscrizioni votive in lastre
di marmo' (v. nn. ss.) . . 'una terza iscrizione si era trovata prima piu
piccola . . . ' Fea Varieta p. 90.
\L co
CON Cordiae
12 = 90. — A. 1817. Tabula marmorea rep. 31 lul. in aede Concordiae
(v. ad n. 11), 'lunga sopra tre palmi, alta circa uno e mezzo, larga meno
di mezzo con sua cornicetta, stata^ affissa al muro, come si scorge da
due perni di ferro in cima ancora attacatavi' Fea 1. c. p. 93; extat in
mus. Cap.
m. artorius geminus \ leg. caesar aug. praef. aerar mil \ concordiae
I ■ ■ ■ ■ ■ — .
13 = 93. — A. 1817. Tabula marmorea rep. 31 lul. in aede Concordiae
'di meno belli caratteri tutti uguali ma alquanto piu piccoli delF altra,
incisa parimente sopra lastra scorniciata gia affissa al muro lunga un
palmo e mezzo circa, alta poco meno il pezzo cbe resta'. Fea 1. c. p..94;
extat in mus. Cap.
leg. aug. pron. l V S 'JI/a N I A E
cosj^DES I G N
pro S A/CV TE-TI'CAESARIS
Ay^VSTl ' OPTIMI • AC
""iVSTISSImI • PRINCIPIS
CONCORDIAE
avrI • P • V
argentI • P • X
14 = 94. — A. 1817. Fragmentum tabulae marmoreae rep. in aede Con-
cordiae. 'Venerdi della scorsa settimana [19 Sept.] nello scavo della
Concordia sotto il tabulario si e ritrovata una quarta iscrizione votiva,
piccola, ma tanto frammentata, che non se ne puo capire il contesto . . .'
Fea 1. c. p. 105; extat in mus. Cap.
PROC
CO NCordiae d. d.
A VR I • P • V argenti p. x.
v. 1 PROC Borm. qui descr., pro • c Fea.
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI. 273
15 = 2304. — A. 1817. Fragmentum calendarii 'oltre le iscrizioni spet-
tanti alla Concordia fu trovato poco distante dalle medesime il segaente
frammento in lastra di marmo grossa 3 once alta 8 larga 5 di un ca-
lendario di ottimi caratteri alti circa due terzi di oncia e coloriti in
rosso . . . ' Fea Varieta p. 105; latitare videtur.
• • * • A
. . B C
. . C C
. . D
• • c •
. . F
16 = 91. — A. 1824? Basis marmorea 'reperta in aede Concordiae . ,
nunc frons deserta extat in museo Capitolino* Henzen.
q, coelius L /. pr, | aed, pL cer, \ pro pr, ex 8. c, q, \ ex uoto suscepto \
pro incolumitate \ ii, caesaris divi aug, /. | augusti \ pontific, maxim, \ concor-
diae d. d, \ [aluri p. xxu
17 = 2001. — A. 1824. 'Fragmentum tabulae marmoreae rep. a. 1824
sub Capitolio cum dux Blacas legatus Francogallorum aedem Concor-
diae efFodiendam curaret* (ita Melchiorrius), continens fastos coUegii sacri^
quod esse sodalium Antoninorum propterea creditur, quod hi in aede divi
\Pii\^ ut est V. 2, convenire consueveriut. verba non ascripsi.
18=1718. 'In ecclesia Sancti Martini* (corr. Sanctae Martinae) 'iuxta
Sanctum Hadrianum' Poggius ibique viderunt testes s. XVI omnes ('in
hemicyclo chori S. Martinae* Smetius, 'in maiori capella S. M.' Alberti-
nus): periit.
saluis dominis nostris honorio et theodosio uictoriosissimis principibus \ secreta-
rium amplissimi senatus quod uir inlustris flauianus instituerat et fatalis ignis
ahsumpsit \ flauius annius eucharius epifanius u, c, praef, urh, uice sacra iud,
reparauit et ad pristinam faciem reduxit
Epifanius praef. urbis a. 412, de Flaviano nihil constat.
19 = 2004. 'In lapide fracto in ecclesia Sanctae Martinae prope Capito-
lium' Poggius. est fragmentum fastorum collegii sacerdotum 'in Palatio
in aede lovis Propugnatoris* consistentium pertinens ad aa. p. C. 180 — 200.
274 JORDAN
20 =: 470. 'Fragmentum tabulae marmoreae . . . in aede divae MartiDae'
Smetius; 'litteris semipedatibus in tabula marmorea ingenti' Pighius,
Uitteris unciarum 9' Bianch., Uitteris inferioris temporis nempe Diocle-
tiani' Cittadinius. — in vinea pontificis Clementis VIII, olim Aldobrandi-
norum, viderunt Fighius et Cittadinius: periit.
8]enatu8 populusque r[omanu8] \ libertati
21 = 1794. 'In ecclesia S. Hadriani in foro Romano' Cittadinius qui solus
descripsisse videtur. periit.
+ talWl S • DOMIJio n.
AVGVSTO • ET • CLoriotittimo rege
THEODERICO • VA...
EX • COM • DOMESTicorttjn
IN • ATRIO • LIBER/a<i«
QVAE • VETVStort squalore
qVE • CONFECto erant
reFECIT
sic Henzenus. sed vide quae dixi Formae urbis p. 32.
22 = 1147. In epistylio columnarum in aede rotunda, quae est ante ba-
silicam SS. Cosmae et Damiani; vidit Panvinius, delineavit Ligorius.
vide Rossius Bull. crist. 1867, 61 ss. — Panvinius legit:
ab altera parte ab altera
CONSTANTIN MAXIMO . . . ME . . .
explevit Rossius [mp. Caes, /.] constantinlp] maJbimo [triu]mp[hatori vel
[«e]w|?[er uictori augusto s. p. q, r.
II (23 — 107). la latere meridionali et orientali.
23 — 26. Putantur pertinere ad arcum Tiberii qua de re v. supra p. 263.
23 = 906« — A. 1835? Ingens fragmentum marmoreum efifossum sine dubio
ibi ubi nunc extat, ad posticum templi Saturni. ubi dimensus sum et de-
scripsi. altum 1,40 largum (parte infima) 0,82 crassum 0,70, litteris
olim aeneis. ___
{lllolllj 0,25
^? O l 0,25
6 R I B V
yrro • O
0,20
0,20
^M • IND 0,20
V. 2 ultimam n fecit Henzen: nunc praeter hastam nihil superest. v. 3 o
dedit Henzen: nunc vix apparet margo litterae. v. 5 A dedit Henzen: nunc
praeter pedem litterae nihil superest. — modulum litterarum v. 2 — 5 Hen-
zenus 0,19 esse indicavit. puto me satis accurate dimensum esse.
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI. 275
24 = 9066 — A. 1835? Fragmentum marmoreum repertum ibi ubi n. 23.
fertur extare ad t. Saturni, ubi non inveni.
O M A N 0,19
M V M 0,16
25 = 906c. — A. 1818. Ingens fragmentum marmoreum quod nunc fer-
tur iacere ad t. Saturni, ubi non inveni. 'mi fa sospettare Tesistenza di
qualcbe grande edifizio dietro a queste due colonne verso la Consola-
zione* (dicit columnas basesque latericias ad 'viam sacram' prope co-
lumnam Focae tum detectas) 'il frammento di una grande iscrizione in
marmo ivi ritrovato largo circa 3 palmi in ogni verso e altrettanto pro-
fondo con lettere quasi quadrate di buona, ma non della miglior forma
ricavate nella pietra senza metallo . . .' Fea Varieta di notizie p. 72:
idem mensuras litterarum addidit. postea descr. Kellermann Bull. 1835,
35 et Henzen, quem sequor, quoniam describere non potui.
I Fea, unc. Itellerm. unc. Henzen, metr.
q^Vm . I N 9 lO^ 0,19
i.VMiN 2 ^^ ^* ^'"^^
c|VE-svM 9 8^ 0,16
fECiP ^ 8^. 8i 0,16
paL 3.43^ = m. 0,73
litteras a parte sinistra fracturae integras dedere Fea et Kellermann
(nisi quod hic r tunc vix agnosci testatus est); v. 3 ultimam m faciunt
Kellermann ('potius m quam n') et Henzen, N Fea. — Coniunxit Keller-
mann cum n. 26. v. Comm. 1. c. — 26. 27 ad basilicae luliae inscriptio-
nem pertinere iniuria putantur. cf. n. 27.
26 = 1269. — A. 1835. 'Ingens saxum marmoreum epistylii ut videtur
litteris permagnis rep. a. 1835 ad forum in basilica lulia' Kellermann
BuU. 1835 p. 35. extat prope columnam Focae. longum est m. 2,43
(dimensus est Droysen). fuit aeneis litteris nunc sublatis.
'Y
i
'-S-E-N A T-V-S— H-©-B-V_L-Vl«gtt« romanui
Kellermannus 1. c: 'di questa basilica non ha guari si e trovato un
tronco di marmo lungo palmi 10 oncie 5 appartenente all' architrave e
precisamente a quella parte del medesimo che conteneva il principio delF
iscrizione scolpitavi cosi rilevandosi dalla disposizione degli ornamenti
architettonici come dalle lettere stesse intagliate nel marmo, delle quali
pero in questo tronco non sono contenute che le parti superiori, il resto
essendo stato scolpito in un altro tronco, il quale non si e trovato an-
cora. Tiscrizione dunque non dice altro che . . . le lettere sono incavate
nella pietra per contener le cifre di metallo che anticamente vi furono
affisse'. addit litteras n et v ad amussim aequare mensuram litterarum
fragmenti supra relati n. 25, item marmor esse generis eiusdem.
276 JORDAN
27 = 3843. — A. 1871? Fragmentum epistylii repertum ut videtur (nam
certi nihil adnotatum inveni) in ruderibus basilicae versus aedem Saturni,
litteris pessimis; nunc extat sub arcu novicio qui viam a Capitolio des-
cendentem sustinet, ubi descripsi. primus ed. Lanciani BuU. dell' inst.
1871, 246
cur. operum pubUcorum et aed,] SACRARVM • RESTITVTA • ET • IN • I^leliorum staium?
initio spatium non conscriptum, quod neglexit Lancianius; idem supple-
vit ut supra additque: 'non so se un pezzo di epistilio su cui e scritto
con sottili caratteri . . . appartenga alla basilica, come del resto sembre-
rebbe richiederlo Taggettivo femminino'.
28 — 31 = 1658a — d, — A. 1554. 1665. 1835. Bases quattuor marmoreae.
integrae tres, comminuta una.
28 = 1658«. 'in basi reperta a. 1554 m hortis prope tres colvmnas'
Pighius, 'in via sacra in hortis ablatis Cryptae ferratae iuxta columnam*
Sanloutius'. de loco v. n. sq. periit.
in latere sinistro:
(m /ronte est titulus Fl, Claudii Constantini)
GABINVS VETTIVS
PROBIANVS VC • PRAEF • VRBI a. 377 p. C.
STATVAM QVAE BASlLl
CAE IVLIAE A SE VOVITER
RE paraTae ornamenTo
ESSET ADIECIT
nescio an huins tituli pars sit:
29 = 1658&. fragmentum repertum 'al primo scuoprissi della scala della
basilica' (ita Kellermann Bull. 1835, 37; 'sotto la colonna di Foca' minus
accurate Sartius, ed. C. I. L. n. 1658c?): licet versuum divisio non ad
amussim conveniat. supersunt enim:
A
ASILICA
ER REPARATAE
SET ADIECIT
30. 31 = 1658a. 5 gemina praeter scribendi quasdam discrepantias :
GABINVS • VETTIVS
PROBIANVS VC • PRAEF VRB
STATVAM CONLOCARI PRAE
CEPIT • QVAE • ORNAMENTO
BASILICAE ESSE POSSIT
INLVSTRI
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI. 277
quorum exemplorum alterum, quod expressi (30), ubi repertum sit non
constat, alterum (31) a. 1665 in S. Hadriani repertum est, 'in un piedis-
tallo quadrato mentre si faceyano alcuni fondamenti per la nuoya fabrica'.
Gualdus.
Propter loci et temporis communionem addo: *
32 = 1467. — A. 1553. 'in hortis colvmnae aiaeniae' (i. e. Focae)
'adiacentibvs hoc anno 1553 repertum est marmor, in quo sculpta est
imago Curtii . .' Marliani in libello cui titulus 'B. Marliani topographiae
urbis haec nuper adiecta . . .' s. h et a. pgg. 12. quod testimoniam in-
dicavi Hermae t. VII p. 264. non discrepant testimonia Henzeni: 'tab.
marm. effossa in foro Romano inter arcvm septimii et tres colvmnas
MEDIO SPATIO AD DEXTRAM EVNTI PALATIVM VERSVS ubi olim laCUS Cur-
tius puteal et pr. peregrini tribunal' Pighius; 'in horto prope aedem D.
Mariae de Consolatione* Manutius; 'prope aedem D. Mariae liberatricis *
Vacca. — nunc latet titulus muro applicitus in museo Capitolino: iraago
Curtii adversa conspicitur.
l. naevius l. f, surdinus \ pr, \ inter civis et peregrinos
anaglyphum si saeculo XVI factum est, ut periti iudicant (Helbig Rhein.
Mus. 1869, 478 Matz BuU. delF inst. 1869, 71) sane marmor ipsum litte-
ratum non potest non ante a. 1553 inventum esse: potest etiam plane alio
loco inventum esse, quanquam cur fraus ad loci quoque indicationem ne-
cessario pertinere putanda sit — quae est Bormanni sententia — non assequor.
33. A. 1871. Basis marmorea quadrata rep. hoc anno 'presso Tangolo
NO. della basilica dalla partedel vico lugario'. Lanciani Bull. dell'
inst. 1861, 245. extat ibidem.
OPVS • POLYCLITii
cum nn. 34 ss. composuit et illustravit De Rossi Bull. mun. 1, 174 ss.
34. eodem? — Basis marmorea praecedenti aequalis ibidem reperta fracta
in duas partes, quas Droysen m. Novembri h. a. diversis locis descripsit,
Rossius primus coniungendas esse docuit. extat ibi nunc reconcinnata. —
ed. De Rossi I. c. p. 176.
P VS • T IM a R C HI
35. eodem? — Basis marmorea nn. aequalis rep. in canali quodam viae
s. Omobuono prope plateam della Consolazione, quam ad basilicam per-
tinere fortasse recte coniecit Rossius I. c. — ed. ibidem p. 174.
OPVS- PRAXITELIS
278 JORDAN
36. 'Basis quadrata' Waelsc, 'ante januam domus Alex. Grescentii juxta
D. Marci' Donius; periit. ad basilicam pertinere fortasse recte suspica-
tus est Rossius 1. c. p. 177, ubi ed. ex Donio et codd. ms.
OPVS • BRYAXIDIS
37a. ft = 2184. — a 'Le ch. Fredenheim commen^a la fouille le 3 Nov. 1788
dans Fendroit situe vers la S. Maria delle grazie devant la fonderie des
cloches et la fit conduire vers les trois colonnes pretendues de lupiter
Stator' [t. Castoris] . . . 'ayant creuse jusqu'a vingt quatre palmes de
profondeni on trouva . . un fragment d'une tablfe de marbre . . ' Oberlin.
'iscr. incisa sopra un grosso sasso con ottime lettere' Marini Arv. 210. —
h 'Repertum ad viam sacram' solus Pighius servavit.
d) kalatores pontificum et \ flaminum \ (secuntur nomina decem)
h) pote]8tate v. imp. ii \ cos. iiii p. p. \ kalatores \ pontificum \ [et] flaminum \
[cur^atorilbus ('in latere sin. litteris minutis' nomina XXVII).
Fr. b pertinet ad a. 101. 102. coniunxit Henzenus.
38 = 2009. — A. 1849. Fragmentum magnum fastorum sacerdotum qui in
aede lovis Propugnatoris in Palatio consistebant pertinens ad annos
197 — 238 p. C, repertum hoc anno inter rudera basilicae; ed. primus
Henzen BuII. 1849, 133.
39 = 2008. — A. 1871 fragmentum eorundem fastorum ibidem repertum. —
tertium v. in ecclesia S. Martinae.
40 — 46. In pavimento gradibusve basilieae laliae scarifata.
40 = 248. — A. 1853. 'Saxum magnum pavimento ut videtur olim inser-
tum litteris quinti circiter saeculi neglegenter exaratis rep. a. 1853 ad
sacram viam inter clivum Capitolinum et basilicam Inliam'. videtur per-
tinere ad basilicam. — descr. Henzen, Brunn, De Rossi (ut ridiculns sit
qui hos viros errasse insimulet F. Gori Edifici Palatini p. 56). non vidi.
a 5« ^ o j
O O m
pkcOius ORFITE phcOhu ^ >rs Z
CINEDE QVI > < «
Z r <I
sic blS PROMISITI PEDI « « co
CARE ET NON BITI D A R E
a 4 non vis te dare interpretatus est Bethmann. — b genium populi ro-
mani aureum vicinum respicit.
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI.
279
41. — A. 1871. In lapidibus tiburtinis, quibus ambulacra basilicae strata
sant, multae inveniuntur tabulae lusoriae, numeris repletae quas praeter-
mittimus: edentur enim cum sui similibus aliis ab homine docto prope-
diem. transcribam tamen quotquot inveni verba inscripta et tabulis quas
dixi et similia aliis figuris. inedita sunt nn. 42 — 46.
in ambulacro partis occidentalis (si recte memini):
///INCIS GAv/dJs PERDES P^ANGIS
///////
I^ARM A
CCO
ET RE CID E
sequuntur versus non conscripti v, in ultimo sexto extat c. — vs. 1 so-
lam edidit Lancianius BulL Inst. 1871^ 242, legitque initio binces. non
spondeo me ultimi versus prima recte dedisse.
42. Ibidem in ambulacro lateris meridionalis circulo inscriptum (descripsi):
A L B va
43. Ibidem inter pilas intimi ordinis lateris orientalis a Capitolio septimam
et octavam (descripsi):
/
A L l^jl Q E S y
OMi/n A
44. Ibidem paulo propius Capitolio (descripsi):
phaUus
I ST
45. Ibidem in gradu secundo scalarum quibus a ^via sacra' ascenditur
circulo inscriptum (descripsi):
'Wl'
M^ K^O
Od A
titulos 'ox oraculo' ibi vicinos respicit v. 2, dei deaeve nomen an lateat
V. 1 non assecutus sum neque assecutus est qui mecum iterum inspexit
Henzenus.
280 JORDAN
46. — A. 1871. Non alienum erit enumerare aliquot imagines simili artificio
pavimento inscriptas quas hoc a. 1876 descripsi:
prope angulum qui Palatinum spectat vir rudi arte factus currens ha-
stamque intorquens tunica indutus.
in ambulacro lateris meridionalis equus primis lineis optime adumbra-
tus, stans. fortasse qui fecit equestrem aliquam statuam vicinam respi-
ciebat.
in ambulacro lateris orientalis caput humeri bracchia viri armati dex-
tra coronam sinistra hastam tenentis.
47. — A. 1871. In pavimento basilicae 'una delle lastre adattate a questo
scopo* (de refecta infimis temporibus basilica loquitur) 'conserva le se-
guenti traccie di una iscrizione monumentale' Lancianius BulL Inst. 1871,
243 qui plenius ed. quam Pellegrinius ib. p. 131. sunt fragmenta duo
longa alterum (o) 0,61 alterum (6) 1,20 quae eodem loco denuo et accu-
ratius ceteris descr. Droysen descripsit mensurasque exegit.
a h
lATOPA
nePTi/
KAicAPA • A • cenT V 0,13 post a. 193
NAKA • C€BrtTTON • a\
N • CUTTHPA • KAI • €Yq
A V A r
a,h, V. 1 sic Droysen: atopa • kJaicapa Pell., atopamkaicapa Lanc. —
h. 2 «T non viderunt Pell. Droys., AC Lanc. — 5 3 extr. €yc Droys. solus
vidit, item apices incertos v. 4.
48 = 917. — A. 1849. 'Basis parva marmorea reperta a. 1849 in basilica
lulia, nunc in repositis musei Lateranensis' Henzen Bull. 1849, 140.
pro say,ute r\ediiu\ \ uictoria \ [ti, cl]audi caesa[ris \ au]g, germanici [p(m]t.
max, tr, pot, ui [imp. xi \ cos, m] cos, desig, iiii [pp. \ e]x voto susc^epto
uet\uria q, f, [ex\ auri p,
A, 46 p. C.
49 = 904. — eod. 'Basis parva marmorea rep. vere a. 1849 in basilica
lulia nunc in repositis musei Lateranensis* Henzen BuU. 1849, 140.
ti, caesari diui \ a/agusti f, \ augusto pontifici \ maximo principi | optimo
c, geminius q, f, cam \ atHcus | auri p, u, \ argenti p, u.
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI. 281
50 = 92 cum add. — eodem. 'Basis marmorea nuper reperta in basilica
lulia*. ed. Henzen BulL 1849, 140 et conL ms. Caninae BulL 1853, 182;
cf. Momms. C. I. L. 3 p. 588; nui\c est in museo Kircheriano.
p]ro salulte] \ ti, caesaris au[gust{] \ pmitificis ma\xim{\ \ concordiae \ m, Jiordeo-
nius ... I procurator reuersus \ et provinc. narlbonens] \ auri p. u. argenti p, . , .
51 = 856. — eodem. Cippus marmoreus; 'trovato negli scavi del foro ro-
mano questa settimana' 22 Sept. 1849 Sarti; descr. De Rossi et Hen-
zen; latitare videtur.
cu
' — R. A V"i~T~* — i>c^ 6,
ill • K • MART
PRAESENTE • eT • RVfEn
COS
A. 153 p. C.
52= 1220. — A. 1849. 'Fragmentum basis marmoreae repertum a. fere
1849 in ruderibus eius partis basilicae luliae quae prope clivum Capito-
linum est'. Henzen. extat in basilica lulia, ubi descripsi.
in latere primario:
decvriones a cos
(sequitur laterculus nominum quattuor columnis comprehensus)
in latere primarium aspicienti sinistro litteratura recentiore:
censurae ueteris \ [p]ietatisque singularis \ domino nostro.
53 = 786. — A. 1853. Marmor quadratum rep. 'nell' estremita meridio-
nale delF antica basilica Giulia . . lungo la via traversale che dal foro
stesso dava accesso alla via nuova', Canina BuU. 1853, 117; nunc in
repositis Laterani.
ue]8tae donum pro salute \ iuliae aug. matris \ m. antonini aug. n. p, m, \
eutyches fictor cum filiis \ uoto suscepto
54= 1766. — A. 1849. Fragmentum tabulae marmoreae repertum in basi-
lica lulia: fr. a nunc extat in repositis musei Lateranensis ; ed. Henzen
BuII. 1849, 141 rest. Rossius BuIL 1853, 41 (= Or. H. 6430).
a, ex aucto R I T A T E T A R R A C I B A m» «. c. prae/. urh.
nomina tt»N A R I O R V M QJV I SIBI PECVNiam
conT RA DISCIPLINAM ROMAN
VINDICARE CONSVEVER
b, VALERIVS^ DT IIVM NVNNIVS QyODWLDEVS . . IFVM
sequQDtur no- .... .... ..•.
"**°* <*«'o porierunt nomiua
282 JORDAN
55 = add. ad 1128. — A. 1872. Fragmenta duo basis marmoreae alterum
(a) repertum ut videtur ante a. 1872 in basilica lulia (locum indicat
Henzen), ubi descripsi, alterum (b) repertnm a. 1872 ante gradus templi
Castoris (ita Brizio Bull. 1872, 231) vel prope bases magnas e regione
positas, ubi secundum Relationem a. 1873 p. 46 s. reperta est 'un' iscri-
zione dedicatoria di un qualche monumento a Valentiniano Pio per parte
di Flavio Graziano* (certe non novi aliam inscriptionem ad quam haec
verba quadrent: v. supra p. 261); idem dein translatum in montem Pa-
latinum, nunc est in museo Eircheriano. ubi cum vidit Mommsenus a. 1876
agnovit esse cum a coniungendum. — descr. Henzcn quem sequor.
a b
C L E M E N T ij S S I MW» ac /or
T I S S I M O • IJM P CaW m. oMir.
M A X I M I ANO • PlO\ /elici
I N VI CTO
VG • PON l\ max.
TRIB POTE/ST^V-COS IIl\p. p.
T VR R A N I l
P-Pv- ABrVRB -^
T V R R A N I If^ S •GRATIANtt»
A. 290 p. C.
56. — A. 1871. In basiiica lulia rep. 10 Sept. h. a. inter fragmenta mar-
morea omnigena medio aevo accumulata in pavimento ad calcem facien-
dam 'nel centro dell* ultima navata verso ponente' Lancianius BuU. inst.
1871, 255. idem habet Brizio ms. 1872 'presso la colonna di Foca'^
ubi non inveni.
SD
G V S T O R
ICIA • OMNI
R E N T V R
57. — A. 1871. ibidem eodem loco teste Lancianio 1. c*
vic
o • ET • c
l EN O
- - - - - - -
58 = 3868 — A. 1872. 'Blocco di marmo reso informe dalla consuma-
zione' rep. a. 1872 ut videtur haud procula n. sq. (Brizio Bull. d. inst.
1872^ 229); nunc extat inter secundam et tertiam basin (a meridie nn-
meranti) ubi titulum et valde detritum et in medio nescio quo instra-
mento alte cavatum descripsi; recognovit et restituit Mommsenus.
j? (r O Midentisaimo hostium
dd |viCTO(rt ^djISS limo dominorum n.
cONSVLTORI ETIAM diuini
mtiiN E R I S A C N O &t7t tott« partieipatori
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI. 283
59 == 3748. — A. 1872. 'Cippo quadrangolare di marmo alto 0,60 larg.
0,63 e prof. 0,70 rinvenuto quasi all' angolo nord-est della basilica*
Brizio Bull. inst. 1872, 229. ibidem p. 228 restituit Henzen. nunc ante
aedem Castoris ubi descripsi.
\
c. c A E S A R I ^AAC^rt /.
P R I N C I P I Auueniutis
PONTIFIc/i C08.
««• A T V S • EJ^populus r.
ded iC - P Fvidic»
V. 5 ultima fuit aut r aut p. pertinet ad a. 754 ef. Or. 634.
60 (ined.) — A. 1872. Fragmentum hasis rep. 12 Apr. 1872 in eruderanda
cloaca maxima sub basilica, ut videtur secundum ea quae parum distincte
relata sunt Rapporti 12 Apr. 1872. — idem descr. Droysen; ego non
repperi.
61 = 1127. — A. 1849. Fragmentum basis marmoreae quod nunc extat in
basilica lulia (ubi descripsi) ibique repertum est: v. Bull. 1849, 140.
F O RT I S S I M 0| piwstmo
INVICTISSIMfo principi
DOMINO NOSTRo imp. cae».
MARCO • AVR • VaV maximiano
62 (ined.) — A. 1872? Fragmentum marmoreum qiiod nunc extat in basi-
lica lulia ibique ut videtur repertum est. descripsimus Droysen et ego.
MIP OTENS LbI
63 = 3796. — A. 1872? Fragm. quod a. 1872 ego et a. 1876 Droysen in
basilica lulia descripsimus. ubi inventum sit mihi non constat.
63a. Aedis Castorum 'dedicationem' duabus tabulis marmoreis inscriptam
effodi vidisse Pomponium Laetum testatur Albertinius. quem tamen fal-
sum esse Commentarii c. I p. 241 demonstravi. item incertum est utrum
ad huius aedificii an ad ad aliorum pertineant fragmenta ss.
284 JORDAN
G4 (ined.?). — A. 1872. 'Frammento d'iscrizione con le lettere alteO,10 molto
incavate ed in origine forse riempite di bronzo'. rep. a. 1872 ante gra-
dus templi Castorum. Brizio Bull. d, inst. 1872, 231. frustra quaesivi.
E • TR 0,10
65 (ined.?). — A. 1872. 'Frammento d'iscrizione monumentale' item aeneis
olim litteris, rep. eodem loco ubi n. sq. (ut videtur, quippe die insequenti
repertum): Rapporti 9 Nov. 1872.
MP 0,32
66= 1854. — A. 1853 — 55? 'Fragmentum basis marmoreae litteris mag-
nis et pulchris effossum fere a. 1853 — 55 in foro romano inter basili-
cam luliam et aedem Castorum, nunc in monte Palatino inter marmora
reposita'. descr. Henzen, rest. Borghesi.
in fronte:
i VI
scribae • aeD I L • C V Rwf
et 7iO«6 R E • V S I
aV C T 6 R E
imp. caeS T R A I A N O
hadriano AVG • P • P •
quoD • CERTA • lls
in latere:
loCWs A<f«tG'NATV«
aCVRATORIB-OPERMTJi et locorum publicorum
DEDICA^ . . .
ZVCIO • AELIO • CAESARe ii p. caelio halbino cos.
A. 137 p. C.
67 = 3754. — A. 1872. Ad angulum frontis aedis Castorum vico Tusco
adiacentem, si recte interpretor verba actorum, ('Rapporti' 8 Nov. 1872):
*^avanzandosi lo scavo verso la rovina vergine (?) proveniente dalle fab-
bricbe del foro incontro all' angolo orientale della basilica Giulia fra la
via sacra ed il vico Tusco'. m. Nov. in foro vidit Droysen, nunc extat
in museo Kircheriano. descr. Henzen.
caes A-R-I — B-im»
traianl PARTHICi fiUo
divi neRVAE • NEPOTt
traiano HADRIANO AVgr
pont. max. «r-i-S-V N— pol
Rapp. V. 1 'iicii 3 NERO 4 avg 5 om.
SYLLOGE INSCRTPTIONVM FORI ROMANI. 285
68=873. — A. 15..? 'In marmore pario quadrato long. ped. 9 lat. 3
spiss. 2 efifosso ad tres colvmnas templi lulii* (h. e. Castorum) 'in foro
romano' Smetius, Pighius; 'innanzi il portico di Faustina' Manutius. periit.
senatiLS populusque romanus \ imp, caesari diui iuli /. co8, quinct \ cos. de^
sign, sext. imp. sept \ repvblica conseruata
A. 725.
69. — Ante a. 1484? 1546 et 1547. Fragmenta fastorum consularium et
triumphalium, de quibus plenissime disputavit Henzen C. I. L. 1 p. 415ss.
tria fragmenta ante lucundum h. e. a. 1484 per urbem dispersa legeban-
tur, ingens multitudo reperta est inde ab a. 1546 mense Augusto usque
ad a. 1547. — de loco Metelli testimonium iure suo Henzenus (p. 416
adn. et p. 421) plurimi fecit: 'in foro romano prope tres columnas'; non
discrepant ceteri; Panvinius: 'ante templum Faustinae'; Ligorias cum
dicit fragmenta reperta esse ad lanum imum 'dove la via sagra si spar-
tiva in due strade, nella via nuova e quella che montava gia all' antica
porta Mugonia del Palatino' significal eum ipsum locum ubi reperta
sunt frr. 70 et 72, id quod cuivis apparebit qui 'Effigiem antiquae urbis*
ab ipso delineatam editamque a Tramezino (utor exemplo eo quod in
Donati 'Roma vetere ac recente* a. 1695 repetitum est) examina verit. —
ceterum cf. quae dixi in commentario c. I ad a. 1546 et c. II ubi de
Regia exposui.
70 = C. L L. 1 — A. 1816. 1817. Fragmenta septem fastorum consularium
et triuniphalium. 'nello scavo che ho aperto nel mese di marzo [a. 1816]
coi forzati ove era la fontana in campo vaccino, profittando della bella
opportunita che debbo far transportare d'ordine della Santita di Nostro
signore la tazza di granito . . al Quirinale . . si sono rinvenute cose degne
della comune nostra attenzione . . .* ibi repertum fragm. a: Fea Pro-
dromo (1816) p. 13. 17. 19. idem de eadem effossione accuratius in
Fastis p. X s. disseruit: 'incominciando da quella parte medesima del
primo scavo sulL' angolo della scalinata del tempio, riconobbi subito la
terra ossiano i calcinacci stati mossi e quasi crivellati da cima a fondo.
inoltrandomi in seguito al lato destro del tempio verso il mezzo-
GiORNO ove cessavano le antiche ricerche a mezza altezza dello scavo
si rinvenne* . . (fr. 7 Feae) 'e cosi di fatti riesci sul fine dell' anno stesso
1816 e nel principio del seguente fino ai 23 marzo che piii e piu mano
mano se ne rinvennero ... * (fr. 1 —6 Feae). ed. post Feam Henzen. —
verba non excripsi.
71=Eph. epigr. 1, 157. 2,285. — A. 1872. Fragmenta tria tabularum
triumpbalium (Eph. 1) quorum primum d. 9 Apr. (teste Henzeno, Eph.)
reliqua ante d. 31 Mai. (teste eodem Bull. m. Maii a. 1872) reperta sunt,
et fr. fastorum consularium rep^ d. 8 Apr. (Eph. 2). fragmenta tabula-
20
286 JORDAN
rum triumphaliuin 'non longe a basilica lulia versus aedem divi Anto-
nini reperta' dicit Henzenus, tacet de consularium fastorum frustulo, ta-
cent Acta. ego vidi m. Aprili a. 1872 fragmentum primum ante Casto-
ris (cf. Hermes 7, 269) ibique putaverim cetera quoque inventa esse.
72 = Eph. epigr. 2, 210. — A. 1873. Fragmentum fastorum consularium
repertum 'non lunghi dal fianco del tempio de' Castori e della via Nuova
verso il lato meridionale del foro' Rapporti 5 lul. 1873. 'Fin dal prin-
cipio del mese di Luglio p. p. mi fu communicato . . un framm. di fasti
rinvenuto . . . nella parte posta dietro del tempio di Cesare verso quello
d' Antonino e Faustina' Henzen Bull. 1874, 136.
73 = 1005. In templo Faustinae in epistylio:
diuo antonino et \ diuae fausiinae
Versum primum postea additum esse arguunt litterae insculptae eiusdem,
cum emineant litterae alterius. praeterea aedis nomen sollemne est Fau-
stinae, non Antonini et Faustinae: cf. Fea Fasti p. LXXIII s. et nn. ss. —
Faustina Pii consecrata est a. 141, Pius ipse a. 161.
74=1002. — A. 1547? Basis marmorea in aedibus MafFeiorum visa a
Metello ceterisque praeter Ligorium qui sic testatur: 'hora raccontaro
d'alcune reliquie di marmi trovate ivi appresso al tempio' (Faustinae)
'cavandosi d'avante per levar li scalini' ['sette ordini di scalini' Lig.
Vat.] 'co quali si montava nel portico di esso in servitio della fabbrica
di Sanpietro .... eravi* ['nel angolo sinistro del principio della mon-
tata' Lig. Vat.] 'anchora una base di statua molto bella che sopra alla
quale era la imagine di Antonino Pio postagli dalla compagnia dei for-
nari, la quale riserba lo illustrissimo cardinal Maffei . .' Ligorius in col-
lect. cod. Bodleiani, unde ed. Lanciani BuII. Inst. 1871, 263 s., et simi-
liter in Vatic, unde ed. Fea, Fasti p. LXXII. mendacii arguitur, non
convincitur Ligorius in C. I. L.: et ut sit mentitus, verba eius certe ad-
scribenda fuere.
[imp. caesari \ diui kadriani /.] diu \ traiani parthici n[ep] \ diui neruae pro-
nep I t, aelio Jiadriano \ anionino aug, pio \ pont, max trih. potest uii \ imp,
ii cos, iii p, p \ corpus \ pisiorum,
75=1976. — A. 1811. Fastorum augurum fragmentum rep. in foro
a. 1811 'nel costruir una chiavica che dal tempio di Antonino e Faustina
toccando quello di Castore e PoIIuce volta verso la colonna di Foca,
Fea. nunc extat in museo Capitolino. potest igitur in area fori, potest
inter templa illa inventum esse. — quae olim eisdem fastis tribuebantur
fragmenta duo, eorum alterum sodalibus Augustalibus tribuendum esse
alterum auguribus abiudicandum ostendit Dessau huius Eph. 3, 74 ss.
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI. 287
76 = 3771. — A. 1876. Fragmentum marmoreum. 'innanzi al tempio di
Antonino e Faustina .... fra i materiali di costruzione* (aedificii infimis
imperii temporibus erecti) . . 's' intravidero basamenti onorarii e grandi
pezzi di marmo tolti da altri publici monumenti, fra i quali si noto parte
di una iscrizione . . la quale fu trasportata nel nuovo Museo lapidario del
CoUegio Romano' Fiorelli, Notizie degli scavi di antichita lan. 1876 p. 12.
1
MAxtmo
yAfi P 3CI 1 C05. m frorco%. p. p.
m. aurelio an/ONINO P
I
spectare titulum ad Severum et Antoninum aut ad hunc solum vidit
Henzen.
76a = 3756a. — A. 1876. Fragmentum marmoreum rep. ibidem ubi n. 76
teste Fiorellio 1. c. p. 87.
antonini AVG • P \i /.
diui HADrtam n.
'pertinet ad M. Aurelium Caesarem' Henzen.
77. 78 = 3864. — A. 1876. Bases marmoreae duae. Nel foro romano
continuandosi a sgombrare la terra interposta fra il tempio di Giulio
Cesare e quello di Antonino e Faustina cominciarono ad apparire i
gradini che davano accesso al pronao di quest' edifizio, spogliati pero
. . . . in vicinanza de' quali tornarono a luce due di quei basamenti ono-
rari accennati nella relazione dello scorso mese' . . . Fiorelli, Notizie de-
gli scavi di antichita, Febr. 1876 p. 23s. ; nunc P. Rosae iussu pilis
basilicae luliae impositae sunt, ubi descripsi.
77 GABINIVS VETtIVS 78 GABINIVS VETTIVS
PROBIAN VS • VC PROBIANVS • Vc • PRAEF
P R AEF • VRB VRBI
STATVAM FATALI STATVAM FATaLi NECES
NECESSITATE CON SITATE CONLABSAM
LABSAiVl CELEBERRI CeLebERRIMO VRBIS
MO VRBIS LOCO ADHI LOCO ADHIBITA DlLlGEN
BITA DILIGENTIA REPARAVIT TIA REPARAVIT
79 = Eph. epigr. 3, 11. — A. 1876. 'Si tolse dal medesimo sito' (de quo
V. n. antec.) 'un masso parallelepipedo di marmo che faceva parte dell'
angolo interno di qualche recinto, portante incisa nel modo che segue
una pagina dei fasti consolari rispondente agli anni 755 — 760 di Roma
. .' Fiorelli, Notizie I. c. p. 24. 'fr. effossum m. Febr. a. 1876' Hen-
zen 1. c. p. 11. ibidem rep. "^d. 10 Mart.' fr. tabularum triumphalium:
id, p. 16.
20*
288 JORDAN
80 = 3909. — A. 1876. 'Un' altra base si trasse pure dal medesimo scavo
appartenuta a qualche statua imperiale il cui titulo essendo stato abraso
non serba che i nomi dei dedicanti in una delle sue facce laterali* Fio-
relli Notizie 1. c. p. 25.
ualerio tito 8. p. r, \ aurelio catullino p. p, cur, coh, \ cura agente \ p, iulio
iu^tino 7
81 = Eph. ep. gr. 3, 16. — A. 1876. 'Nel foro romano presso il tempio di
Antonino e Faustina si raccolse un nuovo frammento dei fasti triomfali
. . .' Fiorelli Notizie Mart. 1876 p. 43.
82 = 3822. — A. 1876. Eodem loco quo n. antec. 'un frammento dMscri-
zione a grandi lettere'. Fiorelli 1. c.
M A I E stati
82a. 'Fra le terre' (ante templum Faustinae) 'una soglia di marmo con le
lettere rozze ...' Fiorelli Notizie April. 1876 p. «'>4:; descripsi ibidem.
praeter Fiorellium edidit Pellegrinius in Ephemeride Buonarroti m. Febr.
1876 p. 8 (diss. seorsum editae 'scavi di Roma'). meum exemplum
hoc est:
F R O $ • P R I M /////
fro(n)s prim(a) Pellegrinius, qui sub F littera pinxit > (quod non vidi)
nec scripturae evanidae post ultimam vestigia indicavit; eros Fiorellius
perperam. — similia v. n. 163a. 178. 180. 202 ss.
83=s(ined.?) — A. 1873. Inter rudera quae circa puteal iacebant frag-
mentum marmoreum (?) a. 0,18 1. 0,42, quod non repperi. Rapporti
straordinarii 18 Dec. 1873:
i%c
ivi\ r
LORIMMAX
AVRE
84 = 3744a. — A. 1874. Fragmentum ibidem ut videtur repertum a. 0,17
1. 0,20, quod non repperi. Rapporti 31 lan. 1874. ad 't. Vestae' de-
scripsere De Boor (qui epistulis ad me datis dd. 27 Febr. et 17 Apr.
accurate de lapide corroso rettulit) et Droysen quorum exempla fere
concinunt.
De Boor, Droysen: Rapporti:
QV ^ /"qvil
TORl • EIPRl X / LTORI»ET*PICI
EDICATVM-VI \ ( DEDICATVM • VI ,
PEDo//////////// \ oiELOS / 'riga rasa'
EMILI HERAC / VEMILI • HERAC
3 reliquias quattuor elementorum redo De Boot-io satis certae visae, ^riD
dedit Droysen.
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI. 289
85 = 3866a. — A. 1876? Ibidem iacebat hoc anno fragmentum largum 0,63
altum 0,54 tabulae marmoreae litteris pessimis^ fortasse ibi repertum. de-
. scripsimus Droysen (qui dimensus est) et ego.
0,098
0^120
vs. 1 in rasura: non posse cogitari de arcu Fabiano vidit Henzen: for-
tasse /'[abius [tiiianus tituli n. 91.
86. — A. 1872. Cippus marm. 'dagli scarichi nelle parti superiori del
tempio di Giulio Cesare verso i suggesti dei rostri' Rapporti 20 Apr.
1872; praeterea descr. Droysen. non vidi.
d, m I /eliclae \ /edt | nereus \ con bene \ merenti \ uix, ann, xuiii \ mens»
uiii I dieb. xxi
87. — A. 1873. Fragmenta marmorea extracta 'dagli scarichi' post tem-
plum d. lulii. non vidi. habent Rapporti 12 lul. 1873.
D I S • M
C O SM V
C I A V I
88 = 3784. — ibid. 'lastra di marmo 0,33 x 0,14'
N iiiTiX
NINI PiIppI
ET -I
anto
. . .>
89. — ibid. fragmentum 'fra i marmi coloriti
A V
90. — ibid. fragm. marm. 0,39 X 0,44
V D E
^ N
91 = 1653. — Ante a. 1497? Tres bases: quarum duas ante templum SS.
Cosmae et Damiani iacere dicit lucundus easque repertas ad tres co-
lumnas dicit Pighius, ad Faustinam Morillon, in foro MeteHus et Sme-
tius ; tertiam extare in foro romano Pighius, in foro Traiano ceteri. ex-
tant duae, altera Romae in villa Borghesiorum, altera Neapoli.
/abius titianus \ u, c. consul \ prae/ urbi \ curauit
8. urceus d. patera. — cos. 337 praef. urb. 339/41.
290 JORDAN
92 ^— C= 1303. 1304. 1407. Inscriptiones fornicis Fabiani. — Ante a. 1543
et a. 1546. de inscriptionibus A C 'fornices Fabiani fu detto da Fabio
Massimo lo quale era avanti alla statione de' municipii per onde si aq-
dava in via nova al foro et sul coUe palatino^ del quale fa mentione
Asconio Pediano e nel cui luogo bavemo posto nel disegno della Roma,
furono trovati i fragmenti con alcune poche lettere scritte, che sono state
portate in Capitolio, scritte in sasso Tiburtino' Ligorius; idem alibi:
' . . lo qual* arco fu nella via sacra incontro alla. strada che per
FiANCO PASSAVA AL TEMPio che hora si vede dedicato alla diva Faustina
ed al divo Antonino' cett. — de eisdem Panvinius: 'saxa Tiburtina ve-
nerandae antiquitatis in foro romano e fornice cloacae maximae, ubi a
posterioribus sine ordine collocata erant nuper divulsa'. in exemplo
Metelli adscriptum 'pal.' quod Rossius 'palatino' interpretatnr. — haec
pertinere ad titulos A ante a. 1543 eruderatos ex Marliani et Fabricii
verbis Rossius conclusit. iile Top. p. 42: '(arcus) cuius reliquias proxi-
mis annis efFodi vidimus', hic Rom. c. 14 'arcus Fabii in via sacra cu-
ius fundamenta cum in urbe essemus effodi dicebantur prope s. Lav-
rentivm in miranda. in eo scuta et signa victoriae fuere sculpta'.
De inscriptionibus Bi 'in foro romano effossum anno 46 propter
ANTONiNi ET FAVSTINAE porticum saxo tiburtino littera correctissima*
Waelscapp. (unde Smetius: 'littera correctissima in saxis tiburtinis e
fornice cloacae maximae extractis in foro rom. e regione porticus Anto-
nini et Faustinae'); 'in saxis tiburtinis quadratis ad cloacam maximam
IN COMITIO erutis posteaque in Capitolium translatis' Manutius. haec
omnia debentur Rossio Ann. delF inst. 1859, 307 ss.
De inscriptione C: 'fragmentum marmoreum* (ita Smetius, 'marmoris
Parii' Panvinius); 'ad forum boarium in hortis Maximorum' Smetius:
Maximos autem lapidem cum aliis e foro sustulisse Ligorii testimonio
nuper confirmavit Lancianius Bull. deU' inst. 1871, 262 ss. cf. Comm. I.
ad a. 1547.
A) Q^- FABIVS q. f. MAXSVmtt* | aed. CVR • RESTiVttif
Qj FABIV S- Qj F • MAXSVMVS • AED CVR Ke»tituit
B) q. (FABIVS-QJF-MAXSVMVS^L-AEM tniVS'L-F-PAVLLVS P-CORNELIVS-PAVLLI-F-SCIPIO
AED'CVR« CO».iijCENS'AVGVR AFRICANVS» COS* II-CENS
TR iu MPHAVIT TER AVGVR-TRIVMPHA VIT-fi-
c)
Q^- FABIO • ALLOBROGICInO
MAXIMO
ceterum v. Comm. p. 263 s.
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI. 291
93— 107 = 2131 — 2145. — Ante a. 1497. 1549. 1868. Bases statuarum
virginum Vestalium quindecim — 'Octo haec subiecta epigrammata' (nunc
n. 2131 — 2133. 2136—2138. 2141. 2142) 'reperta sunt in ruinis templi
Vestae, quod erat ante templum S. Cosmae et Damiani sola via medi-
ante in quodam arundineto'. lucundus recensione tertia: secundam
aa. 1497/9 constat esse factam (v. Momms. C. I. L. 3 p. XXVII). item
Pomponius Laetus epistula ad Sabellicum cui subscriptum Romae nonis
Maiis (Opp. a. 1516 f. LXIII): mitto epigrammata quaedam reperta in
pronao templi Vestae sub Palatio contra forum romanum (quod testimonium
in C. I. L. omissum est): Laetus mortuus est a. 1499; eodem anno Ro-
manae historiae compendium eiusdem primum impressum; cuius cum
eadem illa epistula meminerit, scripserit eam a. 1499 oportet. quam rem
Mommsenus a me rogatus me docuit. — non discrepat quod de duobus
(2134. 2139) Pighius testatur; in comitio ad viam sacram sub radice
Palatini montis e regione SS. Cosmae et Damiani me praesente a. 49
extractae e terra*. — de n. 2140 in C. I. L. adnotatum 'basis marmorea
a. 1868,in fossionibus iussu Pii IX institutis in ruderibus Palatii Cae-
sarum in vinea quadam Collegii Brittannici ubi adhuc servatur', hoc est
in parte ea stadii Palatini (quod a. 1871 eruderatum est) quae spectat
circum. ubi cum infimae aetatis aedificationes compareant, basim illam
eo a rege Theoderico inter aliam materiam asportatam esse Lancianius
Viscontiusque (Guida del Pal. p. 92) non inepte coniecerunt. — cur Hen-
zenus erroris arguat codicis Ambrosiani scriptorem, qui n. 2135 'ad cir-
cum maximum* extare dicit (ceteri testes de loco silent) nescio. — deni-
que dubito an Faunus 1. 2, 9 et Aldroandus mem. 3 cum dicunt Muode-
cim' bases ad S. Mariam liberatricem inventas esse, de numero vera
tradant: de loco non discrepant a lucundo et Pighio.
Non adscribam titulos integros. pertinent ad annos 240 p. C. n. 2131
242. n. 2133. 247. n. 2134. 254? 257? n. 2135. 300. n. 2141. 301.
n. 2143. ceteri temporum nota carent.
III (108 — 172). In area fori ab arcu Severi usque ad aedem
divi lulii.
108 = 1033. In arcu Severi sub Capitolio.
imp, caes. lucio septimio m, fil. seuero pio pertinaci aug, patri patriae partMco
arabico et \ partJiico adiabenico pontific, maximo, tribunic. potest. xi imp. xi
cos. iii procos. et \ imp. caes. m. aurelio l. fil. antonino aug. pio felici tri-
hunic. poiest. ui cos. procos (^p. p. \ optimis fortissimisque principibus^ \ ob
rm publicam restitutam imperiumque populi romani propagatum \ insignibus
uirtutibus eorum domi forisque s. p. q. r,
A. 203. — quae seclusi ^ ) in litura reposita sunt.
292 JORDAN
109 = 1204 cum Add. — Ante a. 1495 (quo anno Sabinus syllogen confe-
cisse videtur). 'In lapide apud ecclesiam S. Adriani sub arcu Antonini
Pii* Sabinus; 'sub Capitolio' Mazochius; 'efFossa prope arcum Septimii
Severi* Cittadinus et Gruterus. arcum 'Antonini' esse arcum Severi pro-
bavi Henzeno, Add. — periit.
av^ustorum \ uicennalia \ /eliciter
110 = 1205. — A. 1509. 'Non longe a quibus' (columnis templi Vespasiani)
hoc anno multa marmora effossa fuere cum ingenti base marmorea in
qua erat haec inscriptio forma circulari incisa . . ab alia parte viseban-
tur sacerdotes sculpti taurum sacrificantes* Albertinius ms.; 'sub Capito-
lio* Mazochius. 'eflfossa prope arcum Septimii Severi' Cittadinus, Gru-
terus. — periit.
uicennalia \ imperatorum
111 = 1730. — A. 1539. Basis marmorea; saxum 'erutum nobis praesen-
tibus a. 1539 m. Augusto ad latus arcus Septimii ante aedem Sergii et
Bacchi; statuam vero superpositam fuisse et fossulae indicant quibus pe-
des eius insisterentur' Accursius; nunc extat in palatio . Capranicorum
ubi descr. Bormann de loco v. Commentarium p. 254.
[fi, stilichoni u, c.] | fiavio stilichoni inlustrissimo uiro \ magistro equitum
peditumque \ comiti domesticorum tribuno praetoriano \ et ah ineunte aetateper
gradus claris\simae militiae ad columen gloriae \ sempiternae et regiae adfini-
tatis euecto \ progenero diui theodosi comiti diui \ theodosi augusti in omnibus
hellis I adque uictoriis et ah eo in adfinitatem \ regiam cooptato itemque socero
dn. I honori augusti africa consiliis eius \ et prouisione liherata ex sc,
A. 398 — 400. — desunt nunc quae seclusi v. 1 et litterae pauculae quas
non indicavi.
llla=1731. tempore Metelli extabat in aedibus Vallensibus undo in
hortos Medicaeorum Pincianos translata est, ubi nunc extat. — apud Ac-
cursium post n. 111 collocata est: posse igitur utramque eodem loco in-
ventam esse monent editores C. I. L.: non monuere certum esse hanc
ipsam basin stetisse in rostris.
[fixivio stilichoni inlustrissimo] \ uiro his consuli ordinario \ magistro utriusque
militiae \ comiti domesticorum \ et stabuli sacri adque \ ab ineunte aetate \ per
gradus clarissimae \ militiae ad columen regiae \ adfinitatis euecto socio \ hello-
rum omnium \ et uictoriarum adfini | etiam diui theodosi augusti \ itemque socero \
^domni nostri honori augusti \ populus romanus \ pro singulari eius \ circa
se amore \ adque prouidentia \ statuam ex aere argentoque \ in rostris ad me-
moriam \ gloriae sempiternae \ conlocandam decreuit) \ exequente fi, pisidio
romulo uc, \ praef, urh.
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI.
293
A. 406. — nunc deest v. 1. — quae seclusi ^ ) ea loco non indicato
seorsam transcripta solus exhibet Cittadinius in codice Marciano (nisi quod
domini habet, non domni): hoc est tituli supra scripti partem posteriorem
omissa clausula; quae a Borman'no Eph. ep. 1, 122 (quem Henzenus secu-
tns est C. I. L. n. 1195) pro titulo aliunde ignoto Honorii habita sunt.
112= 1515. — Anno incerto. 'In SS. Sergii et Bacchi' habet solus Sua-
resius. ita:
traditur:
TI SEMPRONIO T FV
GRACCO COLLINO XVlI CLLEGA
SALIO L • CAES • AVGVSI
restituit Henzen:
TI • SEMPRONIO • T» • F • Vo<
GRACCO
SALIO-COLLINO^XVI r. sU. iud. QjLEGAto comiti
L • CAES • AVGVSTI • /.
Si ipsum lapidem descripsit Suaresius, quod peritis relinquo diiudicandum,
sane non potest fuisse ibi ubi n. antec. , potest in SS. Sergii et Bacchi in
Calinico (Martinelli p. 400). — in ecclesia in foro sita Mazochius f. XXIII
r et V quinque titulos sepulcrales extare testatur, de quibns expectandae
Corporis I. L. copiae.
113=1203. — A. 1547. 'Basis marmorea eiFossa a. 1547' (sic solus
Waelscapp.) 'ex fundamentis' (vel 'iuxta basim*) 'arcus Septimii* sic fere
Smetius aliique; nunc extat ante portam hortorum Farnesianorum Pala-
tinorum; lapidi incisam edidit Jahn (Berichte der sachs. G. d. W. 1868 t.
IV quem v. de anaglyphis).
caesarum \ decennalia \ /eliciter
114 — 118 = 196 — 200. — A. 1547. Hoc anno 'cum fundamenta arcus Sep-
timii Severi perscrutarentur' repertos esse testatur Metellus titulos 114.
116—118 Smetius ibidem 114—118.
114 = 196. 'Basis statuae cuius vestigia iu superficie adhuc extant'; nunc
Neapoli ubi descr. Mommsen.
(in fronte:)
fortunae reduci \ domus august \ sacrum \ trih. suc. corp. foeder | m. allius
iyrannus c, furinius faustus \ c. fuluius phoebus aurar. L uennonius zosimus \
c. aurelius primus \ immunes perpetuo d. d.
(in lateris dextri corona:)
dedicatum iii idus octobr.
reliqua basis latera tecta olim eraht vel aeneis laminis inscriptis vel alia
quapiam incrustatione.
294 JORDAN
115 = 197. — A. 1547 (v. ad 114). 'Ara marraorea grandis undique con-
fracta' Smetius. periit.
(in parte adversa:)
/ortunae REDVCI • DOMVS • 'august.
S A C R V M
('Provincia inter duos milites bastatos supplex procumbit')
TRIB • SVC • CORP
FOEDER
in parte aversa:)
(corona)
M • ALLIVS • TYRANNVS C • FVRINIvfa /austua
P • FVLVIVS • PHOEBVS L • VENNONIV'« zoiimm
C • AVRELIVS • PrImVS '
IMMVNES • PERPETVO • D • D
('laurus expansa cum bacis et aviculis duabus')
in latere sin. patera, in dextro vas'.
f •
116=198. — A. 1547 (v. ad 114). Basis marmorea nunc Neapoli, ubi
descr. Mommsen.
uictoriae \ imp, caesaris uespasiani \ augusti \ sacrum \ trib. suc. corp, iuliani
c. iulius hermes mensor \ bis hon, incurat, functus et ndmine \ c, iuli regilli
filii de sud fecit | cui populus eius corporis immunitatem \ sex centuriarum
decreuit,
117 = 199. — A. 1547 (v. ad 114). 'In marmore quadrato litteris elegan-
tissimis'; periit.
paci august, \ sacrum \ l, caesilius tauriscus tarquinies, \ c, portumius phoe-
bus ii I l, silius carpus \ l, statius patroclus ii \ d, nouius priscus \ p, suillus
celer \ ti, claudius hermetis 1, helius \ p, agrasius p, f, marcellus \ curatores
trib, suc, iunior, s, p. d, d, \ permissu m, arricini clementis,
(in latere d. poculum, iu sinistro patera et:;
ponend, cur, \ l, faenius euanthes iunior
118 = 200. — A. 1547 (v. ad 114). Basis marmorea, nunc Neapoli ubi
descr. Mommsen; contulit Henzen.
in fronte:
paci aeternae \ domus \ imp, uespasiani \ caesaris aug, \ liberorumque eius
sacrum \ trib, suc, iunior,
(in latere sin.:)
dedic, xu k, dec, \ L annio basso \ c, caecina paeto cos,
secuntur nomina 726. — A. p. C. 70.
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI. 295
•• >
119=1158. — A. 1547. Basis marmorea 'efFossa ad arcum Septimii
Smetius; 'ad Capitolii radices a. 1547' Metellus; nunc extat ad portam
hortorum Farnesianorum Palatinorum ubi descripsit Hiibner.
restitutori urbis romae adque orb[is] \ et extinctori pestiferae tyrannidis \ d. n.
fl, iuL constantio uictori ac triumfatori \ semper augusto \ neratius cere[a]lis
u. c. praefectus urbi { uice sacra iudicans d, n. m. que eius,
A. p. C. 352—353.
120= 1174. — A. 1548. 'Basis alta ped. 4' (Torrig.), effossa 'a. 1548
inter d. Hadriani et arcum Severi* vel 'ad d. Hadriani' Smetius, alii. —
periit.
maximo principi \ indulgentissimo \ domino ualenii tri\umfatori semper aug, \
c. ceionius rufius uolusianus \ u. c. praef, urbi o iterum iud. \ sacrarum cog-
nitionum 1 serenitati eius dicatus.
A. 365. Cf. Corsini Ser. praef. p. 230 s.
121 = 457. — A. 1548. 'Basis marmorea effossa a. 1548 ad aedem d.
Hadriani* Smetius, 'ad arcum Septimii' Pighius. nunc Neapoli ubi descr.
Mommsen.
imp. caesar diui /. augustus \ pontifex maximus \ imp. xiii cos. xi irib. potest,
xu I ex stipe quam populus romanus \ anno nouo apsenti contulit \ nerone
claudio druso \ t. quinciio crispino cos \ uolcano.
A. 745.
■
122 = 1187. — A. 1549. 'In marmoribus sex equestribus statuis ut vide-
tur olim suppositis in foro romano ad arcum Septimii effossis' Smetius
ms. (annum add. in ed.), similiter Pighius. pars iterum eff. a. 1565 et
in Farnesiorum palatium translata: 'apparent vestigia pedum statuarum
in coniuncturis trium tabularum supra planum' Cittadinus qui seclusa
non vidit. — perierunt.
imperatoribus inui[ctissimis felicissimisque] \ dd. nn, arcadio et honorio fratribus
senatus populu[sque romanus] \ uindicata re\bellione\ \ et africae res[tituiione
laetus]
123 = 458. — A. 1554. 'Rep. a. 54 ad arcum Septimii' Pighius. — periit.
imp. caesar. divi /, augusius
ponti/ex maximus
imp. xiiii COS XI trib. potest xii(if)
EX • STIPE • QVAM • POpulus ramanus
CALENDIS • lANVARw contuUt
C • MARCIO • CENSOrInO • C-ASI NIO • GALLO • COS
A. 746.
296 JORDAN
124= 1132. — A. inc. 'Basis alta p. 5' Torrigius, 'reperta in foro ad
arcum Septimii' Pighius. — periit.
piissimo ac fortissimo \ fundatori pacis \ ac publicae \ libertatis \ auctori \
d. n, flauio uaL constantio \ nobilissimo caes, \ ual, honoratus u. p. \ rat, s,
r, dnmq. eiv^.
125 = 1744^. — ? 'Basis marmorea ad arcum Septimii Severi*. Buchel-
lius. — periit.
naeratius \ cerealis uc. \ cons. ord. | conditor \ balnearum \ censuit.
A. 358 p. C. — est unum de pluribus exemplis quae diversis locis in-
venta sunt.
126 = 1316. — A. 1563. 'Marmor fere altitudinis duorum pedum, latum
vero plus trium et crassum fere eiusdem. litterae superioris lineae sunt
longae tres uncias, inferioris vero lineae sunt fere etiam trium unciarum
. . eflfossum Romae prope arcum Septimii Severi* Torrigius; 'ex ruinis
templi Saturni sub Capitolio prope arcum Septimii Severi' Pighius; 'anno
1563' Statius. — periit.
L • PLANCVS • L • F • COS ^
IMP • ITER • DE • MANIBJ
A. a. 712.
127 = 1300. — A. 1565. Inscriptio columnae rostratae Duellianae, cuius
verba non adscripsi. — rep. 'ad arcum Septimii . . . a. 1565 m.
Sextili' Manutius (qui primus edidit a. 1566 Orth.); et ita Achilles
Statius (nisi quod 'a 17 di giugno'); 'non procul ab arcu Septimii in
foro ipso Romano' Ciacconius a. 1585, cuius verba omissa in C. I. L.
e Ritschelii progr. a. 1852 describo; libro ipso careo; 'in Capitolii rui-
nis' Lipsius a. 1568, qui vidit, item ^saxum in Capitolio cum recens ef-
fossum fuisset' vidit Scaliger Em. ad Eus. p. 120, cuius loci meminit
Ritschelius P. L. M. p. 84. — mox basis in palatium conservatorum
translata. denique a Ciacconio si totus pendet Gauges de Gozze libello
a. 1635 edito (v. Ritsch. p. 87), profecto abicienda sunt etiam quae de
loco paulo accuratius videtur testari 'fu molti e molti anni sono cavando
trovata poco piu oltre dell' arco trionfale di Settimio Severo vicino quasi
a quella colonna' (Focae), h. e. quod dixit Ciacconius 'in ipso foro ro-
mano'. cf. Comm. p. 254.
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI. 297
128 = 1161. — A. 1803. Basis marmorea reperta 1 Sept. 1803 sub sili-
cibus viae stratae per arcum Severi teste Fea in relatione a Nibbyo R.
ant. 1, 485 primum evulgata. nunc in mus. Vat. ubi descr. Henzen.
PROPAGATORI IMPERII
ROMANI • D • N • F • L • IVLIO
CONSTANTIO MAXIMO
TOTO ORBE VICTORI
AC • TRIVMF • SEMP • AVG
MEMMIVS • VITRASIVS
ORFITVS • V • C • ITERVM
PRAEF • VRBI IVDEX
SAC • COGN • TERT • D • N • M • Qj E
A. 356/359 p. C.
129 = 1162. — A. 1833. 1835. Basis marmorea antecedenti gemina in tres
partes confracta: c, a. 1833 ad arcum Severi, a, a. 1835 inter arcum et
columnam Focae, b, non traditur ubi inventa sit. — b extat in museo
Yat., c nunc in basilica lulia (v. infra), a ubi sit non traditur.
a PROPAGATOr» imperii
R O M Ani d. n. fi. iuUo
b CONSTANTIO • MAXIMO
TOTO • ORBE • VICTORI
AC • TRIVMF • SEMP • AVG
MEMMIVS • VITRASIVS
ORFITVS • V • C • ITERVM
C PRAEF VRB IVDEX
SAC'COGN^TERT'D^N-M-QjE
ceterum fr. c cum 'ad arcum' extare dicit Henzenus nescio an idem sig-
nificet quod in basilica lulia nunc descripsi sic comminutum
fKrku VKttl rVD CA
; SAC'COGN^TERT^D*N^M^QjE
130=1648. — A. ? 'Fragmentum marmoreum repertum in foro romano
ad arcum Septimii' Sarti. — extat in mus. Gap. ubi descr. Bormann.
|>ROC • FAMIL
gladiat. i>erITAL • PROC • MINI
ciae proc. mACELL • MAGNI • ET
pOFVLl • PROC
scrib. AEDIL • CVR
ob insignem erpASEAMOREM • COLL • ET
cVRANT • CREPEREtO
AR K
298 JORDAN
131 = 1608. — A. . Fragmentum tabulae marmoreae repertum 'nel re-
cinto fatto all' arco di Settimio Severo* Sarti. — extat in mus. Cap. ubi
descr. Bormann.
domlTlO ' EGLECTO • IVLIANO • P • ^^
wa^i iSTRO • A • STVDIS • AVG • G •
proC • PROV • ASIAE • PROC
S I ^_EiP.P^^__HF_R_FrL
132=1784. — A. ? 'Fragmentum tabulae marmoreae litteris aevi re-
centioris repertum prope arcum Septimii Severi'. Sartius, nunc in mu-
seo Capitolino.
CIA VARIA IN TANTO
R VT PAENE CVM POPVLO
VIDERENTVR DEINDE
MILIBVS AmFoRIS DE PRAES
VIVS QVIBVS ACCEPTIS SIBIQ_
"RVNT APVD ACTA SVA
in avers p. litterisa magnis
AP
(nunc muro applicita)
b RIESE NEQVE A POSSESSORE EX
SED INTEGRO ET VT ITA DICAMSV
TOS VT VILLA QVAE • PRAESTAT
IN CANONE NON AMPLIVS IN
LIBRAS ADPENDAT NEC IN T
PETATVR AC NON AEQVO Q^l
NI II /TCTANTVD SED^
in aversa p. litteris magnis
^o
133 = 1141. — Ante saec. X? 'In basi Constantini', solus an. Einsiedlen-
sis (unde 'in basilica Constantini' male Poggius) hoc est sub statua
equestri Constantini quem equum vel cavallum Constantini idem scriptor
in itinerario vocat. basin stetisse in media fere area fori ex eis quae
Comm. c. II p. 256 s. dicta sunt apparet.
d, n, constantino maximo \ pio felici ac triumjphatori semper augusio \ ob am-
plificatam toto orbe rem publicam factis consultisq, \ s. p, q. r. | dedicante ani-
cio paulino iuniore u. c, cons. ord, praef, urbi,
A. 334. — non constat de versuum distinctione.
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI. 299
134 = 1200. — A. 1813. In basis columnae Focae latere eo quod S. Ha-
driani templum spectat reperta 23 Mart. 1813. Fea Oss. sull' arena e
sul podio deir anfileatro Flavio, parte seconda (Romae 1813) p. 62 ss.
cf. idem Iscr. di mon. publici p. 4 s. et Ammonizioni critico-antiquarie
p. 33 ss. — huius sunt supplementa. — in Comm. c. I p. 239 monui sae-
culo XIII locum defoce magina in foro commemorari. saeculo XVI versi-
culum primum e terra eminuisse neqne vero bominum animos ad legen-
dum excitasse notum est.
+ opthno clementiss[imo 2^^issi}moque \ principi domino \n.focae imperat\ori
perpetuo a da coronaio triumphatori | semper augusto \ smaragdus ex prae-
pos, sacri palatii \ ac patricius et exarchus italiae \ deuotus eius clementiae \
pro innumerahilibus pietatis eius \ beneficiis et pro quieie \ procuraia itaL ac
conservata libertate \ Jianc sta[tuxim maiesta^tis eius \ auri splend[ore fulge]n-
tem huic \ sublimi colulmlnale arf] perennem \ ipsiu^ gloriam imposuit ac dedi-
cauit I die prima mensis augusti indict, und, \ pc. pietatis eius anno quinto,
A. 608.
135= 106. — A. 1817. Basis niarmorea. 'intorno alla colonna dell' im-
perator Foca si va sempre piu scoprendo la magnifica scalinata di marmo
che la circondava in quadro . . . cinque iscrizioni sono state ivi trovate
in diversi punti, due Greche . . .' Fea, Var. di notizie (27 Sept. 1817)
p. 67 nunc in pila basilicae luliae. cf. supra n. 45.
a^avai \ ctnoT^oTratat \ ex drdculo
136 = 106 eod. — Basis marmorea v. n. antec. nunc in pila basilicae luliae.
anm^tHaHot^ \ ^sot^ \ ex drdculo
similis est titulus C. I. L. 6, 427 = C. I. G. 5936. ai/ • fatpiuui | ex ora-
CVLO ('Romae, in aede S. Valentini ad forum piscarium').
137 = 1278 eod. — Cippus lapide tiburtino . . . 'una terza latina in tra-
vertino e onoraria' (v. ad n. 135) 'litteris antiquis'; nunc prope col. Fo-
cae, ubi descr. Mommsen alii. — mensuram m. 0,50 X 0,25 ex Ritschelii
P. L. M. t. LVI. D. supplevi.
m, cispius l, f \ pr,
138 eod. — Cippi duo sepulcrales: '(v. ad n. 135) . . . la quarta e quinta
sono sepolcrali'. Fea 1. c. quo pervenerint nescio.
filio merentissimo , , , , m | quod a te mihi fieri \ cy[ri]Ue \ iniqua for-
iuna invidit \ hoc ego tibi feci \ mater infelicissima.
300
JORDAN
139 eod. — Cippus sepulcralis. v. ad n. aatec.
rf. . . . . I sex. iulius \ eufrosinus \ fecit proparte \ dimidia sibi et \ iulie cu-
rille I couiugi suae \ libertis liber\tabusque pos\terisque eor.
140= 1133. — A. 1835. 'Fragmentum basis marmoreae a. 1835 in foro
ad colamnam Focae repertum' (ex Kellermanni ms.) ubi descr. Henzen
et De Rossi. nunc est in basilica lulia.
co N Si T ANTI O — "
NOB • CAES
lAClTlVS •• FELIX • V • P
RAT» S • P • D • N • JVl • Qj EIVS
V. 1 NS visa a Rossio nunc perierunt.
141 = 1225. — A. 1835? In gradibus columnae vel prope columnam ali-
quot fragmenta extant quae ab hominibus Romae degentibus perhibentur
ante annos 1871 ss. ibi visa esse. ea cum in relationibus Feae a. 1817
taceantur videntur deberi ut n. antec. anni 1835 eruderationi. primum est
Fragmentum basis marmoreae litteris pessimis a Rossio ad columnam
Focae descriptum. extat ibi ad murum novicium: descripsi (forma lapi-
dis 1. c. non indicatur):
m \ A N I V S A C I lW* Qlahrxo (?)
/c • CVR • AlyEI • TIBERISX «< cloacar
SACRAE URBIS D • n\ m. q. e
142 = 3793 V. ad n. 141. Fragmentum lapidis tiburtini litteris magnis
aetatis infimae; nunc extat in gradibus columnae, ubi descripsi 13 lun.
1872 (ibi nunc quoque extat).
L E N T I N
143 = 3792. — Fr. marm. 'vicino alla colonna di Foca' a. 1872 Brizio
ms. nunc in mus. Kirch., descr. Henzen.
«a;«NTI N lAN
144 — V. ad. Fragmentum marmoreum in imo gradu columnae versus ar-
cum Severi, litteris magnis aetatis infimae. descripsi.
V s I V N I V s tf
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI.
301
145 Fragmentum marmoream in gradibus columnae litteris exiguis saeculi
quarti. descripsi.
146 Fragm. marm. in gradibns columnae litteris exiguis saeculi quarti
lectu difficillimis, ut describendo facile erraverim.
NFSTE • ADV^
BRIDE CINCTV
y T i//D R A C E N/
147 Fragmentura marmoreum litteris pefisimis, quod extat sub fornice no-
vicio prope columnam Focae, ubi descripsi. — supplevi.
... ^^
I A I E R I C v«fi
du\Si. TAN TAEMo\ <t> opusf
147 — A. 1872? Fragm. quod descr. Brizio, ms. a. 1872 vicino alla co-
lonna di Foca'. forte ibi repertum. non vidi.
di una parte
I R I A L
IVI • ET • PA
D Y M I A N O
PIENTISSIM
dalV altra
I V M E o
SIBI • SVI
O S T E R I S
E O R V M
148 — 150. — 1872? Fragmenta tria quae descr. Brizio ms. 1872 'presso
la colonna di Foca'; forte ibi reperta. non vidi.
L • AV
AP
149. — 1872? v. ad n. antec. Brizio:
STVS
150. — 1872 V. ad n. a. Brizio:
VS IN PACE
21
302
JORDAN
151 = 3696. — A. 1872. Basis marmorea alta 0,89 larga 0,35 litteris
aetatis Augustae. 'nel demolire alcune brutte costruzioni medioevali
delle fortificazioni de Brutis (?) onde liberare Parea del foro romano
presso la colonna di Foca ritrovossi . .' Rapporti 9 lun. 1872, hoc est
ante inventa anaglypha (v. n. sq.): de eisdem ruderibus haec traduntur,
'Relazione' p. 57: 'un capitello d'ordine dorico . . si raccolse nella demo-
lizione di una fabbrica medioevale che sorgeva presso la colonna di Foca
e nella quale era stata. adibita per materiale da costruzione. imperciocche
in questa localita esisteva ancor un gran numero di muri posticci fatti
con frammenti di tufi tolti a classici edifizi e poi rizzati li senza verun
fondamento come ad uso basso e provisorio. onde e che poggiando essi
suUa nuda area del foro e minaccrando rovina furono demoliti'. — ed.
Mommsen BuU. delF inst. 1873, 51. — nunc extat ad basin quintam nu-
meranti a meridie ubi descripsi et dimensus sum. cf. Gomm. p. 252. 267.
JQ V I N Q_
ItEIB • ROM • QVI
lOV • EPVL • SAC
sequitur laterculus nominum x libertorum.
152. — A. 1872. Fragm. a. 0,80 1. 0,50 cr. 0,24 disiecta 'turri' quae me-
dio aevo pluteis marmoreis immolita fuit (Comm. p. 253) inter rudera
ipsius repertum 16 Nov. 1872. Rapporti h. d.
153 = 3806. — A. 1872. Fragmentum marmoreum litteris saeculi tertii
rep. 'nelle terre su cui giaceva presso il nucleo del suo piedistallo la
colonna di pavonazzetto . .' Rapporti 16 Dec. 1882 cf. Comm. p. 260.
nunc inter secundam et tertiam basin, ubi descr. Droysen et ego.
154 = 3746. — A. 1873. Fragm. marm. altum 0,60 1. 0,30 litteris optimis
a. 0,11 rep. 'proseguendosi lo sterro verso il lato orientale del foro al
PiANO Di Esso'. Rapporti 31 Mai. 1873. extat in mediae areae parte
orientali ubi descripsimus Droysen et ego. versuum mensurae sunt
Droyseni.
0,130
'i X • M
r • T pi
0^120
0,095
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI.
303
155. — A. 1873. Fragm. marm.; 'proseguendosi lo sterro verso il lato
orientale del foro ed incominciandosi a discoprire il piano di esso nella
parte meridionale dello scavo sudd. si ritrovarono . . . framm. d*iscr. in
marmo alto e largo 0,17 . . .' extat ad quartam basin ubi descripsi.
NP o
L L o
"^
V. 2 ultima aut n aut m fuit.
15G = 3675. — A. 1873. Basis marmorea litteris valde detritis rep. 'nello
sterro verso il lato orientale del foro' Rapporti 7 lun. 1873. — nunc
extat sub arcu novicio qui viam a Capitolio descendentem sustinet. ibi
descripsere Mommsen et Henzen quorum exemplum hoc est:
j>ro salute \ ti, cae8ar[i8 au]g[u\st \ pontifi[ci8 maxi]mi \ princ^p}is [optimt]
et I iu8[ti8simi] \ [ex] u[oto su^cep]to \ c, fu[/]i[u8] g[eminu]8 \ pro cos. [pr.
prae]/ \ frum. da[nd] le[g, au]g. pro pr. ^rih.] pl[ebi8] q. \ pro pr. tr. mil.
l, [ix h]i8p, I concordi[ae] \ auri p, u, arg, p. xxiii
157 = 3803. — A. 1874. In eruderanda parte ea quae inter columnam
Focae et S. Hadrianum est, locis non accuratius indicatis, fragmenta
n. 157--162a inventa testantur Rapporti 19. 20 Mart. 1874.
Fr. tabulae marmoreae a. 0,31 1. 0,82 litteris bonis, quod nunc extat
in area fori septentrionali ubi dimensus sum et descripsi:
VBL IC AM
158 eod. — Fr. duo sequentia non vidi: habent Rapp. 1. c.
C V IXIT '^
ET SIBI
159 eodem. — Fr. sepulcrale.
F S T A T I L
C E L E
STATILIAE
NA • FILIA
INCOMP
21
304
JORDAN
160 = 3791a. h. eodem. — a, Basis marmorea a. 1,52 1. 0,77 (v. ad n. 157):
Rapporti 19 Mart. nunc extat in area fori, ubi dimensus sum et descripsi.
antea descr. Henzen. — h, 'basis grandis ad arcum Severi*, ex solo
Grutero nota, cui dedit Ursinus descriptam a Gutenstenio. — pertinent
ad aa. 390. 391. a. Henzen.
ExTiNcToRi tYrannorvm
AC PVBLICAE SECVRITAT / is
A V CTO R I
DOMINO NOSTrO ARCAD J io
PERPETVOACFELIC /t
SEMPERAVGVST /o
ExTiNcToRi Tyrannorvm
AC • PVBLICAE • SECVRiTaTiS
avcTorI
d • n • valentiniano
perpetvo • ac • felici
semper • avgvsto
CEIONIVS RVFIVS ALBI \nu^u. c.
P RAE • F V R B I • I T E )>rum
VICESACRA IVDICANS D-N-M q, e.
vs. ult. ext. D • N • M nunc desunt.
CElONIVS^RvFlVS-ALBINVS^V^C
PRAEF • VRbI • ITERVM
VICE . SACRA • IVDICANS
D • N • M Q_ • E I VS
161 = 177 9a eodem. Fragm. basis marmoreae litteris parum bonis rep.
ibidem Rapporti 20 Mart. et restituit Henzen.
itetiio agorio praet EXTATO
u. c. correctori tusciae et wMBRIAE
consulari lusitaniae j)rocONSVLI ACHAIaE
prae/. urb. praef, praet. ta YR.ICIH^^ITALIA g
162 eodem. Fragmentum, non vidi. habent Rapporti 1. c.
p o
S E N T
HE
I C L AE
162« eodem. Saxum Tiburtinum rep. ibidem. 'fra le pietre rimosse ho letto
in un masso di travertino alto m. 1,69 le note numerali . . .' Rapporti
22 Mart. 1874 (non vidi):
ivx
OflAa
eiusdem generis sunt nn. 201 ss.
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI.
305
163 = 1184o. — A. 1872. Epistylium marmoreum longum 3,44 altum 0,40
ad aedificium (quod turris fuisse creditur) medio aevo basi primae an-
nexum: 'stava addossata alla muraglia esterna della suddetta torre' Bri-
zio BuU. deir ist. 1872, 235 accuratius quam Rapporti 13 Mai. 1872:
'messo in opera' in aedificio s. d. — nunc quoque extat e regione tem-
pli divi lulii, ubi descripsi et dimcnsus sum.
DOMINIS OMNIVJA GRATIANO VALENTINIANO ET THEODOSIO IMPERATORIB AVG
L-VAL'SEPT'BASSr//|V-C-PRAEF-VRB- MAIESTATI • EORVM •
DICAV,3-I,
A. 379/383 p. C.
164 = 3743. — A. 1872. Fragmentum epistylii marmorei 1. 0,68 a. 0,34
litteris perbonis quod a. 1872 n. antec. impositum erat ibique nunc quo-
que extat, repertum ut videtur ibidem. descripsi.
/<■
IMP CAESARI DI
165 = 3805. — A. 1872. Fragmentum ingens marmoreum, altum 1,40, re-
pertum 'nello sgombrare Tarea circostante a detta torre' (v. n. 151) 'e suoi
ambienti' Brizio Bull. dell' inst. 1872, 234 qui edidit. inter dictum aedi-
ficium et bastn vicinam descripsi et dimensus tum ultimis Apr. diebus
a. 1872 ibique nunc extat.
VS
0,30
166 = 3747. — A. 1872. Fragraentum tabulae marmoreae altum 1,78 lar-
gum 0,95 litteris elegantissimis repertum h. a. 'vicino alle piu volte no-
minate costruzioni' (v. ad n. 151) parum accurate Rapporti 19 Mai. 1872;
accuratius Brizio testis locuples 'nello sgombrare uno degli ambienti della
torre* (medioevale) 'incontrossi disteso al pavimento una gran lastra di
marmo . . .' (Bull. dell' inst.). dein in margine meridionali viae fronti
templi Caesaris paralielae positum ibique photograpbo exemplo exceptum
quod libro 'Sulle scoperte archcologiche . . relazione della r. sopraint',
1872 ad p. 59 (unde transcripsi Jahresberichte 1875 p. 770). ibi nunc
quoque extat; descripsi. — ed. phot. ex. 1. c. et Bull. 1. c. cum supple-
mentis Henzeni.
FMP • C
A VG /
T R I B
P L EPS
0,26
0,24
0,24
0,22
putatur esse fragmentum basis Domitiani, qua de re dictum in Com-
mentario p. 257 ss.
306
JORDAN
167. — A. 1872. Basis magna marmorea reperta 'nella sgombrare la torre*
(v. n. 151) Brizio BuU. inst. 1872, 236. in cuius summo fronte scari-
fata sunt verba i. s. — ed. Brizio. — nunc extat inter basin primam et
secundam, ubi descripsi.
iN vic T A roMa
feLix cARTAQOF
167. — A. 1872. Fragmentum rep. prope aedificium: 'dallo stesso punto
(provenne) qualche frammento di nessum rilievo in uno de' quaii restano
le parole . . .' Rapporti 7 lun. 1872. non repperi.
ELI vs
SEMPER
168 = 3832. — A. 1874. a, Fragmentum rep. 'nello sterro della parte
orientale . . non lunghi dai sepolti avvanzi della basilica Emilia' Rapporti
18 Mai. 1874, ad templi Yestae quod putatur substructionem Henzenus
nescio unde; in area fori descripserat Droysen, nunc extat cum fr. b, in
Kircheriano. restituere Mommsenus et Henzenus.
a
C) C IVLIO • ADVRIO
jpaf«?l|LNO C V COS • ORD VI i
yV+R-E-P^VLoT^^^jH •CVR» VIAE «APPIAE
(pROCOS • PRO/tt oiiae ton^ E F /fr^C V S A T
(PRAEF • VR
consulem esse Paternum a. 269 praef. urb. 281 supplendumque v. 4
sort\e f{acto) excusat(o) docuere M. et H.
169 eod. Fragm. rep. ib.; Rapp. 1. c. non inveni.
E T • c E N o
/ C E • M E O
170 eod. Fragm. rep. ib.; Rapporti 1. c. non inveni.
171. — A. 1874. Fragmentam marmoreum rep. 'nello sterro del lato orien-
tale . . . non lunghi dal nucleo del tempio di Giulio Caesare'. Rapporti
10 lun. 1874. extat in areae parte meridionali ubi descripsimus Droj-
sen et ego.
V I R • I T E R • Q_V I N Q_
S V
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI.
307
172 eod. Fragm. marmoreum litteris pessimis rep. ibidem. Rapp. descripsi
in area fori.
IIDVLC
r N T
Rapp. V. 8. extr. add. I, vs. 2 legunt / • ivl , perperam.
Fragmenta quae sequuntur minora extant (aut certe extabant) his annis
dum forum eruderatur in area ibique reperta esse videntur licet certa nihil
compererim. descripsi.
173 = 3820. Ad basin octavam fr. marmoreum magnum in cuius margine
scarifatum.
deuotus numin III M Q_E I V S
174. ad qnintam fragmenta marmorea (tertium marmore coloris subrufi).
B A ^
s-
T I
175. ad quartam fragmentum marmoreum litteris medii aevi.
jE o D E )
/1 A D IX)
176. ad tertiam in marmore alto 1,05 litteris pessimis parum alte incisis.
^S 1 N I
CI///vMF
R
177. inter secundam et tertiam fragmentum marmoreum litteris pessimis
altum 0,16. descr. etiam Droysen.
^CON S III^
178. ad secundam fr. marm. in quo scarifatum.
A G
308
JORDAN
179. Fragmenta marmorea duo Brizio nis. 1872 vidit 'vicino alle basi
non vidi.
I\ ERA »
NOCONSEC
ELICITE
rissiN
VE
III?
180. Cippus, visus in occidentali areae parte a Droyseno, a me non re-
pertus :
P A KD
XXI
sed cf. n. 202.
181. In area fori (rursus a sept. incipio) fragmentum marmoreum litteris
pessimis. descr. etiam Droysen.
I i X 1 1 mN
-Vll • M • UIII
182. ib. sacrifatum in marmore.
o s E V
^ t
183. ib. fragm. marmoreum litteris bonis.
184. ib. fragmentum marmoreum litteris elegantibus.
iC R V M
M V s
185. 186. 187. ib. fragmenta marmorea descripta a Droyseno.
VRB C,135
SYLLOGE INSCRIPTIONVM FORI ROMANI.
309
Fragmenta quae I. Dioysen h. a. 1876 in basilica luiia et in foro de-
scripsit. loca accuratius non indicata. non vidi.
188.
V.VMM ORTEA
SPES ET ABIT • 1
QVOD NOLC
IT MIS///RV
l.
VNT VICI I K
V L V M QV A
j n . r o
I
apparet tituli sepulcralis hexametris conscripti reliquias esse.
189.
^ J\ JU l \ VI
,
IN F E RE T
WANI «HS • M ■
- N
' •
190 = 3741 (nunc extat in mus. Kirch.)
» R I D F E B R
\VFIDIO VICTORJj^o co$.
UnO CVR AF dium sacrarum
191 = 3366.
adi \\ B hlnU
PAR
dIvi
thic
0,08
192 = 3869 (nunc in mus. Kirch.)
CVRATOR
•EIVS •
193.
D F E C I T
194.
0,073
195.
V S • DD
D O V A
\ H C
0,07
310
JORDAN SYLL06B INSCRIPTIONVM FORI ROMANI.
196. sacrophagi fragm.
TERT I A
COI VGI
ANN • L
197.
A L
198.
o
O R
0^06
199.
0,095
200.
S P F
D
Finem faciant quae in foro descripsit mihique misit L. Bruzza (cf.
supra n. 163a):
201, '. . copiato nel 1871 da un' travertino nel foro*.
Pa rP
cf. supra n. 180.
202. '. . sopra un framento di marmo bianco.
ox /x
OXYXI
203. ', . graffito che si vedeva gia sopra una lastra di marmo bianco
vicino al tempio di Castore . . . ora non so dove sia'.
PIWB > SINAIVS
Regimontii m. Febr. 1877.
H. JORDAN.
ADDITAMENTA ALTERA
AD CORPORIS VOL. VII.
v:^uamquam non multa accesserunt titulorum Britannicorum supplementa
post anni proximi additamenta (supra p. 133 ss.)» visum tamen est haec
quae subministravit amicorum officiosa sedulitas statim piiblici iuris facere.
Ad n. 1. Invito exciderat memoriae, cum additamenta priora componebam,
versiculos operis musivi Framptonensis (VII 2) ita constituisse Guil.
Studemundum Hermae vol. IV (1875) p. 503:
I. Neptuni vertex, rigmen
sortiti mobile ventis,
scultufn^ cui cerulea e8\t frons']
delfinis cincta duobus.
5 II. [nec mu]nus pirficis ullum^
[anndrum] gndre cupido.
Adnotat idem v. 6 supplementa incerta esse, nam etiam de telorum flamma-
rum gndrCy aut de [i]gnare vel [re]gnare, [pu]gnare et similibus cogitari posse.
Ad n. 137. Antiquitates Romanas repertas in Lydney Park^ quas ad dei
Nodontis fanum pertinere omnes probabile est, delineandas et lapidibus
incidendas curavit praedii dominus reverendus Guil. Hiley Bathurst
neque vero ut tabulas plus triginta numero iuris publici faceret adhuc
moveri potuit. Interim tituli principalis iam ante multos annos aeri in-
cisi exemplum hoc:
D / • \IT • FLAVIVS SENILIS PR RLL EX STIPIBVS POSSViT
C lAN TE VICTORJNO • INTER*^ • «* I v TE
312 ADDITAMENTA
Eduardus Lee mecum communicavit.
Apparet exemplum delineatum et incisum cum cura multo accuratius
esse quam Guarinii et Ormerodii adhuc nota; certa vero eius restitutio,
nisi siquis opus ipsum denuo, ut affirmant, sub terra sepultum inspexerit,
vix fieri poterit. Nomen dei num initio positum fuerit incertum, certus
pr(aeposittis) rel^iquationis) ; sed nec curante v. 2 in. nec eodem exeunte Tn-
teramnate videtur verum esse. Nara inter c (vel o) et , , . . ianie litterae in-
terciderunt quinque minimum, ut possis fortasse supplere o[peri insi\ante.
Nomen alterum vel officium Victorini uon adsequor.
179 (ins. post n. 179).
Inter fragmenta varia lapidum magnorum, quae Lindi prodieruut, vi-
denturque plinthi fuisse basium vel operis alicuius tectonici, unum inscrip-
tum est ita
VIC • HRVPO MERCVRESIVJVl
Guil. Thompson Watkin uiisit, qui adnotat titulum quidem integrum
esse sed facile initium eius finemque in aliis lapidibus similibus scriptum
fuisse; eiusdem generis etiam sibi videri fragmentum diu iam notum C. L
L. VII 179, in quo scriptum est
aPOLLINES
Legendum fortasse Vic(toriae) [Tyirupo Mercuresium, In lapide enim
videtur fuisse tirvpo; Trupo (id est Trypho) nomen habes VII 332. XJt
hic Mercurensium, coUegii fortasse cultorum Mercurii, ita alii ApoUinesium
servi videntur fuisse.
Ad eph. III n. 73 (ins. post n. 178).
Charterhouse-on-Mendip non ad Derbysfiire sed ad Somersetshire per-
tinere monuit Scarth; ceterum editus est titulus in assoc. journ, 32, 1876
p. 136, sed minus plene.
Ad p. 62 (ante n. 231).
Tituli Eburacenses duo Graeci inscripti lamellis duabus aereis litteris,
quae more in talibus solito punctis tantum compositae sunt, nondum plene
lecti erant, utpote aerugine ex parte tecti. Apparet nunc ita eos legendos
esse, postquam cura lacobi Raine lamellae purgatae sunt:
a O € O I C h IWKCANUUI
TOICTOYHre KAITHGYI
MONIKOYnPAI AHMHTPI
TUJPIOY CKPIB
5 AH/LlHTPIOC
a Btoig TOtg tov vjysfjLoutxov TrgaiTOj^ioii ^x^t/3(u}iHog) /^vjfjLYiT^tog
b Sl}esui>(f Hat TijSi»* ^YifXYjT^t^jog)
AD CORPORIS VOL. VII. 313
S. S. Lewis philol. journal 7, 1876 p. 12G ss. et memoranda o/ the
Camhridge philological society 1875 — 76 p. 11.
Scribonius ille Demetrius (nam de scribae titnlo cogitari non posse
patet), homo Graecus in exercitu fortasse stipendia merens, dis praetorii
Romani (Genio Marti Victoriae Romae similibusve puto) itemque dis pa-
triis marinis (ne enim cogites de A^ijlvit^i deae nomine) donaria quaedam
titnlis illis ornata videtur dedicasse.
180 (ins. post n. 234). Eburaci rep. a. 1877; arula lapidea, servatur ibi
in museo.
D • E • o
G E N I O
L O ts C I
V'S-L«M
lac. Raine misit ligno incisam. Similes dedicationes eidem Genio loci
positae duo indidem iam innotuerunt n. 2<35 et 265.
181 (ins. post n. 240). Eburaci item prodierunt nuper anuli argentei duo
inscripti, quos a reliquis eius oppidi titulis seiungere visum non est, hi
a D E o b TOT
SVCELO
lac. Raine misit cerae impressos.
Dei Suceli nomen hic primum legitur; num in alterius anuli titulo dei
item alicuius nomen lateat, veluti Tot^atis) Martis, an voti formula fortasse
non integra, veluti tot (annos vivas) vel similis, ignoro. Una repertus est
anulus aureus cum signo ciconiae sive gruis.
182 (ins. post n. 240). Eburaci, fragmentum tabellae lapideae rep. iuxta
domum Rainii.
f C V R
pr\0 • S • P
lac. Raine misit.
In . . cur latere posse decurionem adnotat Raine.
183 (ins. post n. 248). Eburaci, sarcophagus pulcher rep. a. 1877 in ef-
fossionibus suburbanis, de quibus dixi supra p. 113; litterae dicuntur esse
optimae et profunde incisae.
IVL • FORTVNATAE • DOMO
SARDINIA • VEREC • DIO
GENI FIDACONIVNCA
MARITO
lac. Raine misit ediditque in ephemeride Academy 1877 I p. 392.
3 1 4 ADDITAMENTA
M, Verec(undiu8) Diogenes sevir coloniae Ehor^acensis) .... dves Bitu-
rix coniux luliae Fortunatae iam innotuit ex sarcophagi titulo rep. a. 1579,
qui postea periit. Apparet igitur nomina viri recte excepisse ex lapide
vetustum descriptorem, qui Camdeno titulum misit; num idem valeat de
idemq. mort et haec sibi vocabulis ab eodem solo servatis incertum quidem,
sed probabile.
Ad n. 280. 281. Divisionis provinciae Britanniae in partes duas, inferio-
rem et superiorem, de qua dixi in praefatione vol. VII p. 4, novum ac-
cessit testimonium tituli Africani in Wilmannsii vol. VIII n. 1578, in quo
procuratoris alicuius aliusve eius generis magistratus Britanniae inferio-
r{is) memoria extat aetatis Severi Alexandri.
184 (ins. post n. 539). Rep. a. 1877 p. circiter 500 versus occidentem a
Conderco; lapis latus p. 2 dig. 6, altus p. 1 dig. 6.
D « M
P C5 SERWVL
LIO MARTI
ALI
Bruce mitit Videtur incertum utrum nomen huic viro fuerit Sermullio
an Germullio.
185 — 198 Procolitiae m. Octobri a. 1876 fons antiquus eifossus est cura
loh. Claytonis, ex quo praeter nummorum milia paene tredecim pro-
dierunt tituli votivi hi duodecim poculaque item inscripta duo. Dixi de
felici effossionis eius successu accurate in Hermae vol. XII p. 257ss.;
hic titulos quam brevissime compono.
Tabnla alta ped. 2, lata ped. 1 dig. 5; supra anagljphum Njmphae
cubantis est.
D E A E
COVVENTINAE
T • D • COSCONIA
NVS • t»R • COH •
& I • BAT • L • M
Praefectus cohortis I Batavorum, quam Procolitiae in praesidio fuisse
iam notum erat, nomen fortasse habuit T. Domitii.
180 Basis alta dig. 14, lata 6.
D E AE c o
VE NT I N E
COH I CVBE
R N O R V M
AVR CAMP
ESTER
VET
AD CORPORTS VOL. VII. 315
De Cubernorum nomine pro Cugernorum, quos novimus in Britannia
tetendisse, a me rogatus Mullenhoffius dixit Hermae 1. s. s. p. 272.
187 Basis alta dig. 15, lata 9.
D E C O A^E
V...TR E I V
C
O P T I O C
5 G E R M A N
Nomina optionis (cohortis fortasse Batavorum), c(«m«) Oermaniy legi
nequeunt.
188 Basis alta dig. 10, lata 6.
DIE COVE
N T IN E A
V R E k V S
CROTV///
G E R M N
189 Basis alta dig. 10, lata 5.
D E A E C O
VET /VR CR
OTVS VT IJB
ES siyi PRo.
M S A
Aurelius Crotus Oermanus idem in utroque titulo est; voti formula
barbare scripta haec videtur fuisse v(o)t(uTn) l(i)be8 «(o)Zvi pro m{ea) 8a(lute),
190 Basis alta dig. 10, lata 5^.
D E A E N I M
F AE COVEN
T I N E MA • D
VHVS G5RM
POSI HOSE -E t^
Utrum Ma(nUu8) Duhus legendum an Maduhus incertum. Formula est
po8i(J) pro 86 et «w(i«).
191 Basis alta dig. 14, lata 8.
D I I A I I
CON VENTI
NAE BEy^CVS '
V* S«L «M» P
316 ADDITAMENTA
192 Basis alta dig. 18, lata 9.
DEAE SANCt
COVONTINE •
VINCENTIVS
PRO SALVTE SVA
5 V • L • L • M • D
193 Basis alta dig. 9, lata 7. Supra facies mulieris est.
D A I I c o V -: N
V 1 N O M A • TI
V S V • S • L • M
Nomen dedicantis videtur fuisse V{i]nomathu8.
194 Basis alta dig. 12, lata 7.
DEAE COVN
T I N E /// N
NVS // SOV
ACT ///////
5 MVC ///// I
- • A N l M O
D E D
Litterae ex parte prorsus evanidae sunt.
195 Basis alta dig. 14, lata 7^.
COVVINTI
5 V S L M
Quae in vv. 2 — 4 fuerunt legi omnino nequeunt.
196 Basis alta dig. 13, lata 7.
DIE M
I N E R
VE VE
NICO
5 P R S
P * S
Formula est pr(p) s(alute) p[d]s(uit).
AD CORPORIS VOL. VH.
317
197. 198 Accedunt tituli vasorum duorum rudi artificio exarati in singulis
poculorum faciebus
a c o V E
6 V O T V
C SATV
d FECIT
TINA-A
M A N
R N I
qAhl
GVSTA
ItVSSVS
N VS
NIVS
Covetina Agusta votu manibus sus Satuminus fecit Oabinius
a QV b cai
2A d TV 6R/n^CA h \V
I hlV 3
C{p)v{entinae) {A)g(u)st(ae) Saturni(nus) Oabiniu(s) f{ecit)
Bruce et Clayton qui ectypa mecum communicaverunt ediderunt in
ephemeridibus Aelianensibus (Newcastle Daily Chronicle d. 23 Oct. a. 1876
et Newcastle Daily Journal d. 7 Dec. a. 1876) et Londiniensibus (Illusira'
ted London News d. 25 Nov. a. 1876), ego post illos in Hermae vol. XII
(1876) p. 257 ss., ubi de rebus epigraphicis historicis geographicis gram^
maticis, quae observandae sunt in titulis illis, disputavi.
199. 200 (ins. post n. 631). Black Carts farm, ad lineam valli, a Pro-
colitia m. p. versus orientem, lapides centuriales a Claytone reperti.
a
D HELLENI
b c/H O X
7 IVLI CoN /////
VM///ALI
Bruce misit ectypa; sed b vix distinguitur.
201 (ins. post n. 63 la). Procolitiae, fragmenta titulorum sepuicralium
duorum rep. a. 1876 per Claytonem.
^ VLO VIXIT
V ATE /// O I I I
ANIS XXXIII 8
VM VIXIT D///
S I I I O E ORVM
VVIDIIX/ANIIHI
M I AIA H fc E
A A I A
Bruce misit ectypa, quorum prius tantum legere potuit.
22
318 ADDITAMENTA AD CORPORIS VOL. VII.
Ad n, 1147 (cf. Ephem. III p, 138). St, Hilary, col. mill. alta supra ter-
ram dig. 52, lata 24; longitudo omnis dicitur esse pedum 7.
I JVP c A E s
F L A VI V A L
CONSTANTIN
P I O F I N V I C p. C. 337
5 C A E S /////
D I V I
CONSTANTI
P I I
A V G
10 F I L I O
Garolus Barham misit a se ad ectypum depictam accurate.
Ne hoc quidem exemplum, quamquam plenius et accuratius quam quae
adhuc innotuerant omnia, usque quaque satis facit.
202 (ins. post n. 1269 cf. add. p. 313 et ephem. III p. 130 144 148).
South Shields, tesserae plumbeae rep. a. 1877 in effossionibus tum in-
stitutis
a in antica v B A V(alerii) Ba ....
in postica a s a a(lae) Sa{hinianae)
h capita Severi et filiorum
c formae irregularis ah aliera parte sigillum hoc hahet cvi
ah altera hoc ova».vao
d aetatiSy ut affirmant^ Constantinae, ah utroque latere anaglyphum
capitis exhihet
Robertus Blair qui repperit et servat misit; idem edidit in ephenae-
ridibus Newcastle Daily Journal d. 3 Maii a. 1877.
In a antica satis obscura est, b littera ex l et b composita videtur
esse; nomen igitur incertum. Fortasse qui sculpsit voluit dare vlba.
203 (ins. post n. 1332, 6; ephem. III n. 140). In vasculis repertis in South
Shields haec praeterea reperta sunt scariphata.
a LINDITI h XXVV C REMVLI d NEPI 6 V / PIIM
Robertus Blair misit. ^em. Hubner.
OBSERYATIONES EPIGRAPHICAE.
TITVLI OSTIENSES P. LVCILII GAMALAE.
[. Vj\
A, Vyippus sive columna stat. ; in columna quadrata alta 4 ped.
PIGH. ; in marmore quadrato hisp. In portu Ostiensi rep. stat.; ad portum
Ostiensem rep. ligor. (Vulp.); inventa in foro Portuensi ligor. (gvd.).
In hortis Carpensibus stat. ligor. pigh. citt. hisp. Partem ad D. Sil-
vestri Teatinorum in Quirinali vidit fabretti. Frustra quaesiverunt utro-
que loco fea relazione di un viaggio ad Ostia p, 38 et C. L. viscontivs
ann. inst. 1857 p. 372.
{Textum vide pag, seq,)
Titulus prodierit necesse est c. a. 1570, cum apud Manutium et aequa-
les non reperiatur, adsit apud eos qui Manutio aetate proximi sunt. Re-
ferunt Acbilles Statius cod. Yallic. f. 172' (inde satis accurate Don. de
rest. salubr. agri Romani p. 45 et syll. 2, 4, ubi Gorius in erratis locum
unam ex coniectura emendavit; ex Donio neglegenter Mur. 135); Cittadi-
nius in cod. Manutiano Vat. 5253 f. 387 (inde quaedam afifert Marinius iscr,
Alh, p. 38 n. 5); Anonymus Hispanus Chisianus f. 1; Ligorius apud Gudium
(non ex cod. Taur.) ms. 201, ed. 70, 1 et in cod. Taur. vol. 14 s. v. Porto
(inde Vulpi Lat. vet. VI, 154); Pigbius cod. Berol. f. 61. Partem (scilicet
V. 25—38) Fabrettius 529, 381 refert de visu. Orelli 3882. Recensui in
actis soc. Lips. minoribus a. 1849 p. 295, unde repetiverunt C. L. Visconti
ann. inst. arch. 1857 p. 323 et Wilmanns 1724. .
22*
320 MOMMSEN
P . L V C I L I O
PF.P.N. P. PRO
NEP . GAMALAE
AED SACR. VOLK
5aEDILI . D - D • ALLECTO
^RAtIs . DECVRIONI
1)OnTiFiCI . lIVIR . CENSO
R I A E . P O T . Q_V l N Q_V E N N A L
IN . COMlTlS . FACTO . CVRA
10 torl ' PECVNIAE . PVBLICAE . EXIGEN
dAE . ET . ADTrIBVENDAE
»N • LVDOS . CVM . ACCEPISSeT • PVBLIC
IVCAR . REMISlT . ET . DE . SVO . EROGaTi
ONEM • FECIT
15 tVEM . SVA . PECVNIA . VIAM • SILICE . sTrAViT
fiVAE . EST • IVNCTa • FORO • AB • ARCV • AD • ARCVM
• »«EM . EPVLVM • TRICHILINIS . CC;j{.VII
COLONIS • DEDIt
•TEM • PRANDIVM • SVA . PECVNIA • COLONIS
20 OSTIESIBVS . BIS . DEDIT
t<EM . AEDEM . VOLCANI . SVA • PECV
NIA • RESTlTviT
• JEM . AEDEM • VENErIs • SVA . PECV
NIA . CONSTITVIT
25 »TEM • AED . FORTVNAE . SVA . PECV
NIA . CONSTITVIT
t<EM . AED . CERERIS • SVA • PECVNIA
CONSTITVIT
»TEM . PONDERA . AD • MACELLVM
30 CVM . M.TVRRANIO • SVA.PECV
N I A . FECI T
iiem AEDEM . SPEI . SVA • PECVNIA
co««TIT VIT
t«EM . TRIBVNAL . IN . FORO . MAR
35 MOREVM . FECIT
hWlC . STATVA . INAVRATA • D • D
P • P • POSITA • EST
tTEM • AHENEA.D.D.P. P • POSITA
l>ROXVME . TRIBVNAL . CLV A E S
40 proptEKEA * QVOD . CVM • RES . PVBLICA
i)RAEDIA • SVA . VENDERET . OB . POL
MCITATIONEM . BELLI • NAVALIS
HS XV CC . ReI . PVBLICAE • DONAV«<
A»»NC • DECVRIONES . FVNERE • PV
45 &L I C O • E¥ ¥ EKendum CEN«VERVNT
OBSERVATIONES EPIGRAPHICAE. 321
Yariam lectionem adscripsi Statii Gittadinii Hispani Ligorii (Gud. Yalp.
consentientium; Gudiani solius lectiones attali nomine adiecto, Vulpianas
suppressi) Pighii Fabrettii. — Versuum divisionem retinent omnes. Hiatus
nullos (exceptis locis ubi dixi) significant Citt. Hisp.. Lig. — 3 gamelae Lig.
(Gud.) — 4 in. hiatum indicat Stat. — aed] ad Hisp. — 5 . . edili Pigh.,
AEDiLi reliqui, . . eadli Stat. solus — ajdlecto Lig. — 6 gratIs Lig. —
7 ponTiFici Citt. Hisp. Lig. — 9 . . in Stat. Pigh. Citt. , et in Hisp., itio • in
Lig. — coMiTiis Hisp. — 9. 10 cvra|... i Pigh., cvra|... c Citt, cvra| ....
Stat., vna|et Hisp. , cv|ratori Lig. — 11 . ,\e-et Stat., . . ae • et Pigh.,
. . E" ET Citt., dae • ET Hisp. Lig. — 12 . .n Citt., . . in Stat., in Pigh. Hisp.
Lig. — PVBLico Lig. — 13 ..VCAR Stat., . . cvear Pigh., cvcar Citt., evcar
Lig., LVCOS Hisp. — REMISlT-ET Pigh. Hisp., RIMISITII Citt., RIMIISTlTlI Stat.,
remisit Hs Lig. (Gud., remisithae Vulp.) — 13. 14 erogat|o diem fecit Lig.
(Gud., EROGAT • FECIT Vulp.) — 15 ..EM Plgh., ..M Stat., IDEM Citt., CVM Lig.,
ET Hisp. — 16 ..VAE Pigh., QVAE reliqui — ab • arci Lig. — 17 ..em Pigh.
Stat., IDEM Citt., ET M Hisp., IN Lig. — epvlvm] edvlvm Hisp., epvlvm
CVM Stat. — TRICHILINIS Pigh. , TRICHLILLINIS Lig. (Gud.) , TRICHLINIS Stat.
Citt. Lig. (Vulp.), TRicLiNiis Hisp. — ccxvii] m ccxvii Lig. (Gud., h
cccxvii Vulp.) — 18 om. Lig. — 19 . . tem Stat., item Pigh., idem Citt.,
et Hisp., iN Lig. — COLONI Citt. — 20 ostiensibvs Hisp. Lig., hostien-
SIBVS Citt. — BIS] ET Hisp. — 21 . . EM Pigh., . . DEM Stat. , idem Citt.
Hisp. Lig. — volkanI Lig. — 23 — 26 om. Lig. — 23 item • aedem Pigh.,
idem • AEDEM Citt. Hisp. , . . DEM Stat. — 25. 26 om. Hisp. — 25 . . iem
Stat. , ITEM Pigh., IDEM Citt. , . . . m Fabr. hinc incipiens — aed Pigh. Citt., ael
Fabr., aedem Stat. Lig. — fortvnae • sva • pecvnia] • fortvnatvs | ..nia* sva
Fabr. — 25 sva^pecvnia ad 27 ..em^aed om. Stat. — constitvet Fabr. —
27 ..EM Fabr., item Pigh., idem Citt. Hisp. Lig. — 29 ..tem Fabr., item
Pigh., ..EM Stat, iDEM Citt. Hisp. Lig. — 32 idem • aedem Hisp. Lig. — siei
Citt. — 33 ..TiTViT Pigh. Stat., stitvit Citt. Fabr., constitvit Hisp., resti-
TViT Lig. — 34 ..EM Stat. Fabr., ..m Pigh., idem Citt. Hisp. Lig. — in • foro
om. Citt. — 36 . . vic Stat. Pigh., HVic Citt. Hisp. Lig. Fabr. — inavrat . . .
Fabr. — 38 . . tem Pigh. , . . em Stat. Fabr.., item Citt. , idem Lig., eidem
Hisp. — in AHENEA • D . . finit Fabr. — posita] posita . . . Pigh. Citt. , po-
siTA EST Hisp. Lig. — 39 . . roxvme Pigh. Stat., proxvme Citt. Hisp. Lig.
(Gud.) — QVAEsStat., QVAE Lig., QVE Hisp., QV.. Pigh. Citt. — 40 ..erea
CVOD Stat., ..EREAT CVOD Pigh., CREAT CVOD Citt., MEREAT • SVO • D • Lig. (Gud.),
PEREAT QVOD Hisp. — 41 ..RAIDIA Stat. Citt., PRAEDIA Pigh. Hisp. Llg. —
VENDERET Pigh. Citt. Hisp., VENDERIT Stat. Lig. — 42 . . ICITATIONEM Stat.,
LiciTATiONEM Pigh. Citt. Hisp. Lig. — 43 hc 5cV cc Stat., hic • I» • cc Pigh.,
c^PO«cc Hisp., m ccIdd cc Lig. (Gud.), m cclv cc Lig. (Vulp.), om.
Citt. — reI^pvblicae ( — ce Citt.) donav. . (sic Pigh., dona Stat. Hisp.,
DONV Citt.) Pigh. Stat. Citt. Hisp., om. Lig. — 44 . . nc Stat. Pigh., hvnc
Citt. Lig., HiNC Hisp. — DECVRiONES om. Stat. — 44. 45 fvnere • pv . . .
LICO EFFER . . , ET . . . VERVNT Pigh., FVNERE PVBLICO | . . . COCFFER CEN . .
RVNT Stat., FVNERE PV|bLICO EFFER FVERVNT Citt., FVNEREA • ILLI • FIERI
IVSSERVNT Hisp., FVNERE | PVBLICO • EFFER • DECREVERVNT Lig.
322 MOMMSEN
B, De origine non constat^). Extat Romae in maseo Vaticano.
P-LVCILIO P/.
P . N . P . PRO . N . GAMALAe
AED . SACR • VOLCANI -
EIVSDEM . PR . TERT • DEC •
5 AD • LECTO-D^D^INFANTI
nVIR • PRAEFECTO • L • CAESAR
AVG • F . CENS . Q_. A • PONTIF •
TABVLAR • ET • LIBRORVM .
CVrAtO RI • PRIMO . CONSTITVi
HIC • LVd6s • OMNES • Qy6s • ViQYT •
10
AMPLIFICAVIT . IMPENSA . SVA
IdEJW MVNVS . GLADIATORIVM • DED sie
LDEM.AEDEM. CASTORIS • ET.POLLVCIS- REST
IDEM^ CVRATOR • PECVNIAE • PVBLICAE • EXI
15 GENDAE • ET • ATTRIBVENDAE • IN • COMI
TIIS . FACTVS . CELLAM • PATRI • TIBERINO
RESTITVIT •
IDEM • THERMAS • QVAS • DIVVS • PIVS • AEDIFi
CAVERAT • VI . IGNIS • CONSVMPTAS.REFEGT
20 PORTICVM • REPARAVIT
IDEM • AEDEM • VENERIS • ImPENSA • SVA
RESTITVIT
IDEM . PONDERA • AD • MACELLVM • ET • MEN
SVRAS «AD.FORVM VINAR.S-P-FEaT
25 IDEM . NAVALE . A . L . COILIO • AEDIFICATVM
EXTRVeNTIBVS . FERE . COLLAPSVM
RESTlTVIT
HVIC • sTaTVA.AENEA . PEQ: PVBD . D . POSlT
E S T
30 ^^C V S X V r I * ,y^ ^'""^-^ J LMil/J
^) lam Ligorias hunc titulum novisse videtur, quoniam ipsum quidem non refert,
sed commentus est hunc: (syU. Taurin s. v. Ostia; Fabretti p. 680, 55 ex schedis
Barberinis) : NEPTVNO . CONSER | EQVEST . ORDIN | L . COILIVS . L . F . PAL . PRllsCVS
n . VIR . CAPITAL I OSTIENS | NAV. . . | CAVSS ... | ... . CVRAVIT; quem fingere non
potuit nisi cui nota essent navalia Ostiensia a L. Coilio aedificata. Admonuit tituli
Heuzenus. Sane miraculi instar est eum titulum a Ligorio non descriptum, sed lectum
deinde per tria saecula plane latuisse. At miraculum tanfum abest ut minueretur, si
titnlus saec. XVI in marmore fictus esset, ut etiam cresceret. Nulli denique in com-
mentis Ligorianis vel modice versato in mentem veniet Ligorium hominem Latini ser-
monis plane ignarum auctorem esse tituli eins de quo agimus, quem equidem contando
neque a Marinio' ullo neque a Borghesio concipi potuisse. Invenient fortasse qui ali-
quando lapidarium Ostiense elaborabunt, per quem Ligorio eius tituli copia facta sit.
OBSERVATIONES EPIGRAPHICAE. 323
Examinavi ipse archetypum habuique charta pellucida expressam. De-
scripsit item accuratissime a me rogatus Dresselius. Ed. C. L. Visconti in
ann. inst. arch. 29 (1857) p. 325. Inde Wilmanns n. 1724a.
Duorum titulorum, quos supra proposui, prior saec. XVI et innotuit
et periit; alter ante hos viginti annos primum publice editus adhuc superest.
Utrumque ut hic denuo ederem, movit me, quod de prioris aetate quo tem-
pore eum tricennio abhinc recensui graviter erravi eumque errorem etsi
explosum altero titulo postea in lucem prolato nihilo minus hodie quoque
complures viri docti retinent. Scilicet cum priorem titulum maxime
propter bellum navale, cuius ibi mentio fit v. 42, ad aetatem Augusti revo-
cassem, supervenisset deinde alter eiusdem omnino hominis nominans v. 18
divum Pium, qui hunc primus edidit Viscontius adsentientibus Henzeno
Rossioque partem eius posteriorem inde a v. 12 spuriam iudicavit; quam
sententiam Gavedonius {BulL Nap, N. S. 6, 193) impugnavit, Wilmannsius
(1. c. supra) secutus est. Ego quid de ea re censeam cum breviter signi-
ficarim ad vol. VI n. 1565, iam explicabo.
Priorem titulum cum descriptum habeamus integrum a quinque viris
doctis saec. XVI Statio, Pighii auctore, Gittadinio, anonymo Hispano^ Li-
gorio, praeterea partem a Fabrettio, de lectione satis constat, de litteratura
vero hodie iudicari non potest. Alterius qui extat parti superiori inscripta
antiqua esse extra dubium est; at a v. inde 12 ita declinat, ut sui similis
non sit. Apices^ qui non solent adesse nisi in titulis cum cura exaratis,
multi sunt in parte superiore, cum in inferiore unus solus v. 13 reperia-
tur. Litterae a v. inde 12 inaequales et magis magisque rudes ad for-
mam quam cursivam dicunt declinant^ ut als sic fere formentur \vs,
Denique haec pars aut tota aut fere tota scripta est in litura, sublata sci-
licet multo et diutino labore primitiva scriptura cum ipsa lapidis superficie
et in spatio depresso et scabro repositis iis quae legimus, quo tempore
praeterea fortasse v. 6 fin. addita sunt elementa ar. Scripturae prioris
vestigia deprehenduntur in spatiis vacuis vv. 17. 22. (ubi post restitvit
adhuc adgnoscitur s). Item y. 12 ex parte antiquus esse videtur, similiter-
que V. 13 quattuor primae litterae una cum apice qui sequitur a prima manu
videntur exaratae esse. V. 15 in gendae sub littera c vel G manus poste-
rioris apparet antiqua F vel e. V. 23 m in idem olim fuit ar, fueruntque
litterae eae duae in primitivo titulo primae duae versus sui, quo versu caput
novum non incipiebat. Reliquae quoque litterae cuiusvis capitis primae, scili-
cet binae ternaeve primae vv. 18. 21. 25. 28. 30, extra lituram sunt, sive
remanserunt ex scriptura primitiva^ sive, id quod probabilius est, scriptura
primitiva cum versus haberet longitudine aequales omnes, haec lapidis margo
tum remansit non scripta. Denique v. 26 prima e, fortasse etiam sequens x,
superest ex scriptura primitiva. — Duplex haec scriptura in eadem tabula
ut sane notabilis est, ita meo iudicio errant, qui propterea de fraude cogi-
tant. Quod tituli pars aliqua a manu diversa rescripta est, suspicionem
non movet; immo antiquae liturae factae vel ob errorcs a quadratario com-
missos vel ob causam aliam supervenientem passim in lapidibus inveniuntur,
324 MOMMSEN
et nnper adeo tabnlam aeream ex Hispania habuimus (p. 166) utrimque ita per-
scriptam^ nt alteram scripturam appareret totam reiectam esse propter mendas.
Ubi autem eiusmodi emendationes cernuntur, secundaria scriptura fere de-
terior esse solet, ut hic quoque evenit. Ipsa litteratura partis posterioris
nt pessima est, ita minime suspecta; immo scripturae utriusque partis di-
yersitas talis fere est, qualis intercedit in privilegiis veteranorum aevi
posterioris inter scripturam partis exterioris vere destioatam lecturis et in-
teriorem scriptam magis nt non abesset quam ut legeretur. Quid quod in
ipsa parte snperiore eiusdem litteraturae indicia quaedam deprehenduntur,
ut e. c. 5 fin., ubi infants Yiscontius edidit, extrema littera hanc formam
habet infant^, item v. 6 s in caesar neglegentius exarata est, ut prope
accedat ad eam figuram quae in posterioribus regnat. Tam sermo autem
quam orthographia partis inferioris plane conveniunt cum superiore, ut non
solum soloece et barbare scripta plane absint, sed etiam in talibns, quale
est extruere sine s littera similibusque, qui haec scripsit optimae aetatis
consnetudinem secntus esse inveniatur. Argnmentum denique tituli doctum
sane infra ex ordine enarrandum omnino supra falsarium cst licet eruditum.
Itaque mihi quidem constat universum titulum scriptum esse antiquo tem-
pore neque fraudem in eum grassatam esse. Typum autem prae se ferit
scriptura aevi non Augusti, sed Antoniniani, id quod Viscontius quoque
cum recte intellexisset , priorem partem ea aetate ex aevi Augusti arche-
typo restitutam esse contendit. Nobis qui totum titulum ipsi saqculo se-
cundo vergenti adiudicamus eiusmodi machinis artificiosis opus non est.
Eum de quo agitur P. Lucilium P. f. P. n. P. pronep. Gamalum ipsa
ea maiorum enumeratio hac praesertim aetate satis indicat ex familia
oriundum esse domi nobili; id quod confirmant tituli Ostienses alii, pri-
mum fastorum fragmentum olim ad exemplum Sartii a me in actis Lipsien-
sibus una cum hoc titulo publici iuris factum, iam receptum in syllogen
Henzenianam n. 6443, nbi a. 19 p. Chr. duovir procedit P. Lucilius G[a'
mald]; deinde Orellianus n. 3970, in quo legitur .... ilius Gamala vir h. a.
h, s. p, ^), Ilvir locum ei d, ; denique bases duae saeculi opinor se-
cundi a Cn. Sentio Lucilio Gamala Clodiano dedicatae patribus tam adoptivo
Cn. Sentio Felici (Orelli 4109) quam naturali P. Lucilio Gamalae (Mur.
1264, 7). Sed Gamala is de quo agimus ab his diversus fuerit necesse
est; nam primum temporis rationes excludunt^ secnndum honores diversi,
tertium quod honores nuUos gessit^ neque enim filius eos in patre naturali
tacuisset, cum patris adoptivi honores copiose enarret. Vixisse hunc ab
extremis temporibus Traiani ad extrema Marci ex infra dicendis apparebit.
Priorem titulum post mortem Gamalae positum esse cum ex capite
extremo certo colligatur, idem de posteriore probabile est; honores enim et
sacerdotia prioris tituli in posteriore omnes redeunt accedentibus non pau-
^) Praecedit XXvir h, a, h, 8. p,; eae litterae in hoc solo lapide inventae quid
significentj adhuc ignoratur.
OBSERVATIONES EPIGRAPHICAE. 325
cis aut brevitatis studio aut sola neglegentia in priore praeteritis. Benefi-
ciorum aut a Gamala in populum aut a populo in Oamalam collatorum
parum certa comparatio est, cum posterior titulus in fine mutilus sit quae-
que eorum prior solus habet in posteriore quoque fieri possit ut non de-
fuerint; praeterea facile admittemus ex longo illo ordine alio tempore alia
selecta esse. Honorarium esse utrumque titulum apparet; sed neque ubi
olim steterint nec quinam posuerint ex ipsis intellegitur, nam quae comme-
morantur statuaS (A 36 — 43. B 28 — 30) titulos sine dubio habuerunt ab his
diversos. Fortasse Gamalae effigies post obitum publice pluribus locis ex-.
posita est subscripto titulo alibi aliter concepto.
Ad dispositionem quod attinet, honores et sacerdotia praecedunt, se-
quuntur liberalitates et dona a Gamala in rem publicam collata et vice
versa. Honores recensentur sine dubio ad ordinem temporis; sacerdotia qua
ratione eaque diversa honoribus interponantur, parum liquet. Largitiones
magis ex re quam ex tempore dispositae esse videntur maxime in titulo
priore; ita ludi incipiunt, quoniam magistratuum, fortasse etiam sacerdo-
tiorum tamquam corollarium sunt, iunguntur epulum et prandia, pondera
et mensurae^ aedes constitutae restitutaeve, denique statuae a grato populo
Gamalae dedicatae. Sed dispositio si qua fuit, certe eam non anxie scrip-
tores retinuerunt; ita in priore aedibus interponuntur pondera, in posteriore
aedes separantur, item cura pecuniae publicae non in magistratibus collo-
catur^ sed obiter memoratur propter sacrum aedificium per eam curam a
Gamala restitutum. Hoc solum satis certum est largitionum harum tenipo-
ris ordinem nequaquam recte effici ex ordine quo enumerantur. Nos sin-
gula enarrabimus eo ordine, qui rebus aptissimus esse visus est.
I. SACERDOTIA.
1. aed(ili8) sacr(is) Volcani (A 4, B 3) ordinem ducit in utroque ti-
tulo. Redit praeterea in Ostiensi hoc (Orell. 1381): deo patrio Cn. Tur-
pilius Cn, f, Turpilianus aedil, et pr, sac^ris) Volk(ani) fac(iendis) sigill(um)
Volkani ex voto posuit arg(enti) p(ondo) XV scr(i)p(ulorum) IX,
2, Eiusdem (id est Volkani) pr(aetor) tert(iu8) additur in solo titulo
posteriore (B 4). Idem passim invenitur modo sine numero, modo dictus
primus, secundus, tertius; subieci exempla reliqua praeter hoc et quod
modo attulimus Turpiliani:
C, Silio C, f, Vot, Nervae pr, sacr, Vol, faCy d, d, d, allect., aed,^
Ilvir, Henzen 7011.
Cn, Sergio Cn, f, Vot, Prisco praetori sacris Volcani, ex d, d,
aedili adlecto, Grut. 318, 7.
L, Licinio L,^l, Pal, Herodi .... decurioni, quinquennali, duum-
viro, sacerdoti Oeni coL, flam, Rom, et Aug,, curat, oper, publ,,
quaestori aer,^ aediliy flam, divi Severi, sodali Arulensi^ praet,
prim, sac, Volk, faciu, Orelli 2204,
326 MOMMSEN
M. Comeli Pal. Valerian. flamini^ praetori II sacra Volcani Grut,
318,6 (vidit Smetius). Similis titulus, quem proponit Grut.
398, 7 (inde Wilmanns 1723) acceptum referens Fulvio Ur-
sino, vide ne sit idem a Gutenstenio interpolatus adhibito al-
tero Orelliano 2204.
3. Pont(ifex) ntrinsque tituli (A 7, B 7) non satis constat utram so-
Hto more accipiendus sit an intellegatur Ostiensi rei publicae proprins pon-
ti/ex Volcani et aedium eacrarum, quem sacerdotem Ostiis eum locum obti-
nuisse^ quem in urbe tenebant curatores operum publicorum et aedium sa-
crarum, id est in publico dedicare volentibus locum attribuisse complures
tituli ostendunt (Marini Arv. p. 357; C. L. Yisconti ann. inst. 1868 p. 378.
379). Ceterum huius sacerdotii dignitas inde intellegitur, quod in eo
non raro senatores populi Romani inveniuntur (Wilmanns n. 1720; Yis-
conti 1. c).
Ostiis igitur apparet Volcanum eo quodammodo loco fuisse, quo in
urbe lupiter optimns maximus fuit; nam pontificis cum proprium sit non
certum aliquem deum colere, sed rei divinae praesidere, Ostiensis quoque
pontifex curam agit omnium deorum aediumque eorum omnium, sed praeci-
pue Yolcani. Unde item infra in aedibus recensendis Volcano primus lo-
cus datur. — Flaminis autem Volcanalis munia cum appareat Ostiis susti-
nuisse aedilem aedilesve et praetores, quaestio surgit, quomodo factum sit,
ut sacerdotibus his magistratuum vocabula inderentur. Non recte compa-
raretur dictator Albanus praetorque Lavinas, ne Etruriae quidem praetor
aedilisque; hi enim reliqui sunt ex re publica a Romanis ita sublata, ut
magistratus ad sacra tantummodo manerent; at Ostiensium colonia mari-
tima antiquiore aetate magistratus proprios nullos habuit. Nihilo minus
similem certe originem etiam Ostienses hi sacerdotes habent sub nomine
magistratuum procedentes. Nam coloniae ei cum dubitari non possit sacra
propria aut ab ipsis eius initiis aut certe admodum mature concessa esse
et multo quidem ante quam ad rei publicae formam eveheretur^ item cum
secundum consuetudinem Romanam sacra a magistratibus potissimum facta
sint, admodum probabile est una cum sacrorum Vulcani Ostiensium con-
stitutione Ostiensibus colonis aediles praetoresque ita concessos esse, ut in
sacris Volcani tantum modo officio fungerentur; qui magistratus vel vere
sacerdotes deinde remanserunt, cum coloniis civium omnibus ad rei publicae
formam promotis veri magistratus concederentur. — Ita id quoque ferri
potest, quod recte ex titulo Herodis supra relato Marinius (iscr. Alb.
p. 58) eifecit, at si de veris magistratibus ageretur plane tolerari non
posset, praetores distingui primum secundum tertium. Nam ut ea ordi-
natio a magistratu abhorret, ita in sacris comparari poterunt ipse pontifex
maximus et alia quaedam, ut sacerdos secundo loco titulorum tauroboliaco-
rum Beneventanorum (I. R. N. 1399. 1401). — D^pique si quaeritur, uter
honoratior fuerit, aediiis praetorve, hi tituli videntur secundum aedilem
vindicias dare, certe ubi is componitur cum praetore tertio; aliter enim car
in altero titulo solus aedilis ponatur, uullo modo explicari potest.
OBSERVATIONES EPIGRAPHICAE. 327
11. HONORES.
1. D6c{urio) adlectus d(ecurionum) d(ecreto) in/ans (B 5) sive aedilis
d(ecurionum) decreto allectus gratis decurio (A 5) eodem redit. Scilicet ad-
legendi vocabulum cum proprium sit de senatore decurioneve, de magistratu
autem non recte usurpetur, apud Ostienses usus vel potius abusus obti-
nuit, ut qui inter decuriones ita adlegeretur, ut simul referretur in ordinem
aediliciorum, adlegi diceretur aediiis testibus titulis item Ostiensibus Hen-
zeni 7011 (d, decreto aedili allecto) et Gruteri 318, 7 (vide supra p. 325).
Quid intellegatur, ostendit tituli Gn. Sentii Felicis (Orell. 4109) curiosius
scripti dec(urionum) decr(eto) aedilicius adl(eciu^), d(ecurionum) d(ecreto) d(e-
curio) adl(ectu8)y unde item apparet bis de ea re ordinem decrevisse, ut
primum referret inter decuriones, deinde novo decurioni locum honoratio-
nem conferret. Propter eam ipsam causam in posteriore titulo aedilitas
praeterita est; neque enim Gamala ea functus est, sed statim loco aedi-
licio in ordinem venit. Quod infans vel, ut sollemni vocabulo utamur,
praetextatus decurio factus est, eo confirmantur quae supra exposuimus de
generis nobilitate.
2. Ilvir praefectus L, Caesaris Aug(usti) f(ilii) legitur in solo titulo
posteriore (B 6); prior id officium utpote extraordinarium omisit. Ambigi
potest, utrum duo officia hic significentur duoviri et praefecti an unum so-
lum ; nam etiam eum qui plerumque praefectus nude dicitur recte dici Ilvirum
praefectum notum est (v. e. c. I. R. N. 4195). Hoc ut sequar, facit quod in
altero titulo legiiur Ilvir censoriae potestatis quinquennalis; Gamala enim si
bis duoviratu functus esset altero vulgari, altero quinquennali, ibi iterationis
nota adicienda fuisset. — L. Caesar Augusti /. accipi potest et de filio se-
cundo imp. Caesaris Augusti et de L. Aelio Hadriani f.; nam divum Yerum
excludit, quod antequam Augustus factus est Caesaris nomine caruit. Sed
quominus ad Hadriani filium haec referamus, recte Cavedonius (BulL Nap,
N. S. Q, 194) monuit plane nihil obstare; similiter appellatur in titulo n. 1262
Wilmannsii (L. Caesari fuit a cubiculo et divi Veri imp, nutritor) nec, si
exempla deessent, iis opus esset ad demonstrandum L. Aelium Caesarem
item recte dici L. Caesarem. Recte item L. Caesar non divi filius appel-
latur, sed Augusti, quamquam titulus scriptus est post Hadrianum mortuum
et consecratum; nam in honoribus enuntiandis modo id tempus respicitnr,
quo titulus scribitur, modo id quo gerebantur; quo tempore autem Gamala
L. Aeiii praefectus fuit^ Hadrianus supererat, et superstes adeo fuit filio,
ut divi filii appellatio omnino huic parum apta sit. — Caesaris loco cum
L. Aelius non fuerit nisi per biennium a. 137 et 138, altero utro eorum
Gamala ea praefectura functus sit necesse est. Functus autem ea videtur
esse adulescens; nam primum locum in ordine honorum praefectura obtinet
neque a veri specie abhorret eiusmodi honorem in municipiis adulescentibus
potissimum splendide natis et gratiosis attributum esse.
3. Ilvir censoriae pot(estaUs) quinquennalis (A 7) sive cens(or) (B 7)
summus honor est coloniae Ostiensis. Illam appellationem legitimam fuisse
328 MOMMSEN
intellegitar ex fastis Ostiensibus (Henzen 6446), ubi est Ilvir c. p. q. Alibi
invenitur qq, c, p, (Henzen 6029), Ilvir quinquennalis (Henzen 6709), quin-
quennalis (Orelli 2204 supra p. 325).
4. q(uaestor) a(erarii), quod non legitur nisi in B (7), redit in aliis
titulis duobus Ostiensibus, quorum alterum L. Licinii Herodis baec voca-
bula perscripta habentem antea (p. 325) attulimus, alter item supra p. 327
citatus Cn. Sentii Felicis in ordine honorum enumerat q. a. Ostiens. (com-
pendium non admodum usitatum redit vol. Y n. 6428), deinde post verba
supra relata ita pergit: hic primus omnium^ quo anno dec(urio) adl(ectus) est
(scilicet inter aedilicios), et q(uaestor) a(erarii) fact(us) est et in proxim(um)
annum Ilvir designat(us) est. Unde item intellegitur quaesturam apud Ostien-
ses muneris loco fuisse gradum certnm nullum obtinentis, cum aedilicio
qaoque conferatur neque intervallum ullum requiratur inter eam et duovi-
ratum. Itaque neqne mirabimur Gamalam eo munere functum esse post
censuram neque quaeremus, cur in altero titulo quaestura praetereatur; nam
honores ordinarii tantum modo in titulis necessario requiruntur, extraordi-
narii autem itemque munera recte omittuntur. — Ceterum quaestores aerarii
qui dicuntur sine dubio omnes Traiano posteriores sunt; nam ante consti-
tutam quaesturam alteram alimentariam causa nulla fuit, cur non nudo
quaestoris nomine solo uterentur.
5. tabular(um) et librorum curator primus constitutus adest in solo ti-
tulo posteriore (B 8). Curae eius in municipiis alterum exemplum nullum
novi; expressa est ad curatores tabularum publicarum urbanos numero tres,
qui primum imperante Tiberio constituti sunt ad tabulas tabularii publici
instaurandas vel supplendas (rom. Staatsrecht 2^, 545).
6. curator pecuniae publicae exigendae et attribuendae in comitiis factas
(B 14 loco parum apto) sive in comitis factus curator pecuniae pvblicae
exigendae et adtribuendae (A 9) ut item in municipiis praeterea sine exemplo
est, ita non minus recte componetur cam tribus viris quos Claudius creavit
TT^axTo^ag tuJu tuj SvifjLoa-iuj ofpBiKo^vui)v (Dio 60, 10; Staatsrecht 2^j 545). Quod
adicitur in comitis factus^ id cum solum priorem titulum habebamus, proclive
erat referre ad censuram quae praecedit; quamquam cum censores in comi-
tiis omnes creentur id additamentum ei magistratui parum convenit. lam
prolato titulo posteriore sponte apparet ad curam id trahendum esse, quae
curae cum maxime aetate imperatoria plerumque ab ordine darentur, non
sine idonea causa adici potuit hunc curatorem populi suffragiis lectum
esse. — Ceterum quo ordine hic honor et proxime praecedens se excepe-
rint, ambiguum est.
IIL LIBERALITATES GAMALAE IN R. P. OSTIENSEM.
1. In ludos cum accepisset puhlic(e) lumry remisit et de suo erogaiio'
nem fecit (A 12) sive ludos omnes quos fedt amplificavit impensa sua (B 10).
Tituli duo diversa enuntiant neque tamen contraria, scilicet alter Gamalam
rei p. lucar remisisse (cf. Staatsrecht 2^, 59, 63), alter eum plus in ludos
impendisse quam oporteret.
OBSERVATIONES EPIGRAPHICAE. 329
2. idem munus gladiatorium ded(it) est in sola tabula posteriore
(B 12), cam prior paullo neglegentius gladiatores sub communi nomine
ludorum comprehendere videatur.
3. epulum trichilinis CCXVII colonis dedit (A 17). Numerus tricli-
niorum vix alibi in titulis invenitur; Caesarem post triumphum populo epu-
lum dedisse tricliniorum milibus viginti duobus Plutarchus (Caes. 55)
scribit.
4. prandium sua pecunia colonis Ostiesibus bis dedit (A 19). Aliud
exemplum cum ex titulis nuUum suppetat, suppeditat Suetonius Caes. 38:
adiecit epulum ao visceraHonem et post Uispaniensem victoriam duo prandia
et Tib. 20: prandium populo mille mensis dedit,
5. su^ pecunia viam silice stravit quae est iuncta foro ab arcu ad
arcum (A 15).
6. aedes constitutae restitutaeve enumerantur septem:
a. aedem Volcani sua pecunia restituit (A 21). Dixi supra p. 326
de Volcani cultu Ostiensi.
b. aedem Veneris «wa pecunia constituit (A 23) sive aedem Veneris
impensa sua restituit (B 21). De Venere Syriaca sive Maiuma
Ostiis culta videatur Preller in actis soc. Lips. minoribus
a. 1849 p. 24. Oamala cognomen Lucilii cum item sit nomen
oppidi Palaestinae, poterunt qui volent haec componere; nos
talia animosioribus relinquemus.
c. aedem Castoris et Pollucis rest(ituit) (B 13). De Castoribus
diis marinis Ostiae vel praecipue cultis omnia nota sunt. V.
vol. I p. 385 ad diem lan. 27.
d. aedem Fortunae sua pecunia constituit (A 25). Hoc numen
eaque quae sequuntur ut optime condicioni rei publicae Ostiensis
conveniunt, ita quod sciam alibi non memorantur.
e. aed(em) Cereris sua pecunia constituit (A 27).
f. aedem Spei sua pecunia [cons^tituit vel [res^tituit (A 32).
g. cellam patri Tiberino restituit (B 16). Fecit eam quo tempore
curator pecuniae publicae fuit.
7. pondera ad macellum cum M, Turranio sua pecunia fedt (A 29;
pauUo brevius B 23). Hoc eum fecisse in magistratu aliquo adiectum col-
legae nomen ostendit^ neque tamen fecit in aedilitate, quam non gessit.
Cum collega videtur honorem communicavisse, impensam solus sustinuisse.
8. mensuras ad forum vinar(J,um) s{ua) p(ecunia) fecit (B 23). Qiui'
drigae fori vinari mentio fit in titulo Ostiensi Orell. 4109.
9. thermas, quas divus Pius aedifieaverat^ vi ignis consumptas refedty
porticum reparavit (B 18). Non solum biographus (c. 8) inter opera a Pio
facta recenset lavacrum Osiiense, sed superest eius ipse titulus (Visconti ,
ann. inst. 1857 p. 319): imp, Caesar divi Hadriani fil., divi Traiani
Parthid nep,^ divi N[ervae\ pronepos T, Aelius Hadrianv^ Antoninus Aug,
Pius pontif, max. trib, potes[t. ii cos, ii] thermas, in quarum extructionem divos
pater suus H& |^| pollic[itvs erat], adiecta pecuniay quanta amplius deside-^
rdbatur^ item marmoribus ad omnem o[rnaium perfecit'\, Anni nota excidit;
330 MOMMSEN
sed cum tegulae annoram 138 et 139 magno numero neque posteriores ullae
ex thermarnm ruinis prodierint (Visconti 1. c), item tmp. ii, quo honore ab
a. 143 Pius usus est, in titulo hoc non adfuisse spatii rationes declarent,
ut ne p. p. quidem appellatio propter easdem rationes commode admitti
possit, qua appellatione uti coepit medio anno 139^ thermas dedicatas esse
inter a. 139 et 143 certum est, ipso a. 139 probabile; ad quam normam
supra titulum explevi. — Incendii, quo thermae illae postea absumptae
sunt, praeterea memoria non extat.
10. navale a L, Coilio aedificatum extru[en]tibu8 fere collapsum reeti"
tuit (B 25). Hiatum exiguum, quem priores quomodo explerent frustra
quaesiverunt, puto recte ita resartum esse; navale enim cum duplicem sig*
nificationem habeat usuutoIhov et vavTrviyiov certe usu vulgari (cf. Servius ad
Aen. 11, 326: loca in quibus naves fiunt Graece vavniiytay Latine textrina
dicuntur . . . navalia enim non esse uavTriytay sed utdota), commode distin-
guuntur navale extruentihus factum et factum subducentibus. Eiusmodi tex-
trinum^ ut loquamur cum doctis, publice factum Ostiis fuisse ex hoc titulo
discimus.
11. tribunal in foro marmoreum fecit (A 34). Idem videtur esse ad
quod mox (A 39) scribitur Gamalae statuam positam esse, tribunal quae-
8(itoris); ita enim puto vocabulnm non perscriptum explendum esse, quam-
quam non tacendum est tam quaes vocabulum quam ea quae sequuntur
parum certa ratione tradita esse. Cogitavi olim de quaestore populi Ro-
mani eo, quem Ostiis sedem habuisse auctores tradunt; at eum sustulit
Claudius {Staatsrecht 2^, 558). Praeterea et hunc et quaestorem coloniae
Ostiensis excludit tam compendiaria ratio, quae in fine syllabae ut sub-
sistatur non admittit, quam tribunal quaestori nequaquam conveniens.
Contra cum iudicia publica, qualia sunt intcr sicarios et de vi, etiam in
coloniis municipiisque reddita esse mihi quidem constet (Staatsrecht 2*,
1026), is autem qui eiusmodi quaestioni praesidet quocumque loco fuit recte
quaesitor appelletur, item quaesitoris tribunal ibidem fuerit necesae est.
1 2. cum res publica praedia sua venderet ob pollicitationem belli navalis
SS XV CC rei publicae donavit (A40); eodem pertinent in altero titulo vestigia
lineae extremae hic HS XV r (non fuit c) i . . . . Propter hunc locum cum
ego olim cogitavissem de bello Siculo contra Sex. Pompeium idque pleri-
que comprobavissent, eam opinionem iam dixi invento titulo altero defendi
amplius non posse. Quare nuper Cavedonius (1. c. p. 196) aut corrupta
esse verba statuit aut intellegenda de naumachia Ostiensibus promissa.
At etsi admitti posset, quod non potest, ludicrum navale belli navalis
nomine recte appellari, quis umquam credet eiusmodi spectacula ab ipsa
re publica ita curata esse, ut deficiente pecunia praedia sua ludorum causa
venderet? De menda autem apographis quinque consentientibus non magis
cogitare licet. Sed verum est non exiguam difficultatem in iis verbis inesse.
Leviusculum est, quod pollidtatio belli navalis pauUo durius dicijtur ea quae
fit ob bellum navale; talia enim si non laudanda, tamen ferenda sunt.
Neque in eo haerebimus quod pollicitationes municipiis factae passim inve-
niuntur^ rarae admodum suut factae a municipiis populo Romano. Nam
OBSERVATIONES EPIGRAPHICAE. 331
exemplani adest id ipsum quod olim attuli; scilicet classe Romana proe-
liis yentisque deleta a. u. c. 716 ol rz ^i>,ot Appianus ait (b. c. 5, 92), hcu
TMv TToXswu Ttv&g dvTw (C. Gaesari) vccvg Cni<r%vo{jvTo nctt inotoxjv (cf. Dio 48,
49; Drumann 4, 576). Addo alterum desumptum ex Yalerio Maximo 9, 3,
8 (cf. Plutarchus Sull. 37) post incendium Capitolii bello Sullano pecuniam
a decurionibus Puteolanis promissam ad refectionem eius. Oravius est,
quod aetate imperatoria vix belli navalis mentio fit; quamquam ne haec
qnidem omnino deficit, cum Vespasiani victoria navalis in ipsis nummis ce-
lebretur (Eckhel 6^ 330), ubi constat intellegi proelium cum ludaeis in lacu
Genezareth commissum. Cuius belli navalis cum casu memoria ad nos perve-
nerit, item in altero bello ludaeico Hadriani, cuius exigua notitia superest,
simile quiddam accidere potuit, et vere in lacero fragmento eius aetatis
voL VI n. 1565 belli ludaeici mentio fit una cum Liburnicis et classis or-
natu. Denique classes Germanica et Pannonica et aliae multae quin in
Rheno et in Danuvio et alibi cum hostibus pugnaverint^ quis propterea
in dubitationem vocabit, quod de eiusmodi pugnis auctores tacuerunt?
Sed ut hoc concedas bella navalia etiam aetate imperatoria multa geri
potuisse adeoque gesta esse videri, hic agitur de bello gravissimo et cum
summis aerarii angustiis coniuncto; nam sane propter proelium illud 6e-
nezerathense similiaque reliqua Ostienses praedia sua non vendiderunt.
Equidem hoc saeculo unum solum bellum novi, ad quod talia recte re-
ferri possint, scilicet quod Marcus gessit cum Marcomanis. Nam quo tem-
pore ipse imperator^ cum aerarium exhaustum rideret, civibus autem
molestus esse nollet, per duos menses Romae in foro divi Traiani auctio-
nem ornamentorum imperialium fecit (vita 17. 21; Eutropius 8, 13), ei tem-
pori recte convenit colonos Ostienses ut pecuniam sponte sua ad bellum
promissam exolverent praedia sua vendere volnisse. Nec dubitari potest
inter sumptus eius belli naves quoque fuisse ad classem Pannonicam et
Moesiacam augendam. Denique Gamala, quem a. 138 adulescentem fuisse
vidimus, ad a. c. 170 advivere potuit. Quam ob rem mihi satis constare
videtur agi hoc loco de poUicitatione facta ab Ostiensibus tempore belli
Marcomanici.
IV. TESTIMONIA POPVLI DE MERITIS GAMALAE.
1. huic statua aenea peq(unia) pub(lica) d(ecurionum) d(ecreto) po8it(a)
est (6 28); similiter A 38: itern ahenea (statua) d. d. p, p. posita (est)
proxume tribunal quaes(itoris).
2. huic statua inaurata d(ecreto) d(ecurionum) p(ecunia) p(ublica) po-
sita est (A 36).
3. hunc decuriones funere publico efferendum censuerunt (A 44). Simili
formula utitur titulus alter Ostiensis Henzeni n. 7011.
332 MOMMSEN OBSERVATIONES EPIGRAPHICAE.
Orthographia titulorum sollemnis est, in adiaphoris autem solitae am-
biguitatis; ita reperiuhtur allectus A 5, attribuendae B 15, collapsum B 26
et adtribuendae A 11, adlectus B 5 — comitm B 15 et comitis A 9 — aenea
B 28 et ahenea A 38 — Volcanus A 21 B 3 et Volkanus A 4. Magis me-
morabile est, quod archaica quaedam offenduntur, scilicet proxums legitur
A 39, item cum passim scribatur pecunia, semel est peq, B 28, quae forma
post Augustum rarescit neque tamen plane evanescit. Nam praeter titulos
aetatis Flaviae (vol. II n. 2041; I. R. N. 2020. 2541) eandem scripturam
habent secundi saeculi duo Puteolani alter anni p. Ghr. 161 (Henzen 742I7),
alter (I, R, N. 2517) anni p. Chr. 187. Vitia sermonis duo reperiuntur
Ostiesibus A 20 et trichilinium A 17; quamquam haec orthographia Latine
fortasse defendi potest, certe redit tam in titulo Henzeniano n. 7372 quam
in altero inedito, quem ante multos annos descripsi Romae in columbario
Campanae: Batus C, Ceioni disp. ad trichilinium,
Th. Mommsen.
ADDENDA ET CORRIGENDA.
lu tabula legis Ursonensis adiecta paginae huius ephemeridis 90
[Tab. V, ed IV] scribe
Col. III V. 33 SOLVATVRCL(pro solvatvrqve)
In altera tabula [Tab. VI, ed. V] scribe
Col. II V. 4 in fine vrito • neve (pro heve)
Col. III V. 9 in fine negotivm • datvm • erit (pro negotivm • erit)
Aem. Hubner.
Ad p. 236. Vaticinii Sibyllae quod ibi edidi monuit Dessau prae-
scriptionem quoque in libro Vaticano snperesse loco suo motani. Scilicet
post vaticinium f. 2' sequi titulum Dumontii 72 rf, deinde haec: Apvd Pe-
rinthum Thraciae olim metropolim, quam hodie Ueracleam dicunt vetustam in
Propontico civitatem fatale et Sibyllinum hoc epigramma comperimus ad ipsam
meiropolitanam beatae virginis aedem ad dextram arae partem in marmore
Graecis litteris et eximiis consculptam ad prid. idus Aug. Eugenii pont, max,
anno XIIII, Post eam inscriptionem vacare versus sex, deinde sequi titu-
lum Dumontii 72 a. Liquido apparet in spatio illo vacuo oraculum per-
scriben dum fuisse, recte igitur de eo iudicavisse Wilamovitzium.
Th. Mommsen.
IKDICES*).
L NOMINA.
L IMPERATORES ET DOMVS EORVM.
Caesar
G. Caesar Z/. 10, 31 ;?. 92
C. Caesar vicit in Hispania ulteriore a. d. XV kal. Apr. H. p, G
C. Caesar vicit Alexandreae a. d. VI kal. Apr. H, p, 6
divus lulius p. 85
AVGVSTVS
imp. Caesar divi f. Augustus p. 11
a, 735 pontif. max. tr. potest. XXIIII
a. 756 pontif. max. tr. potest. XXV
a. 757 pontif. max. tr. potest. XXVI
a. 758 pontif. max. tr. potest. XXVII
a. 759 pontif. max. tr. potest. XXIIX
a. 760 pontif. max. tr. potest. XXIX
TlBERIVS
vivo Augusto
Ti. Claudius Ti. [f.] Nero 33
Ti. Caesar Augusti f. divi n, p, 11
a, 758 tribun. potest. VI ^
a. 759 tribun. potest. VII [ i?. 11
a. 760 tribun. potest. VIII J
Nero
NeroClaudius divi [Claudi f. , G]erman[ici n]epos, T[i. Caesaris p]ronepos,
div[i Aug. abnepos] Caesar Aug. [t]r. p. IV imp. p. (?) IV cos. IN p, 114
p, 11
*) L, significat legem coloniae Genetiyae p. 91 sq.
H. significat hemerologiorum Caeretani (p. 5 sq.) y urbani viae Amadei (p. 10),
Allifani (p. 85 sq.) fragmenta.
V, signiBcat legem metalli Yipascensis (p. 165 sq.)
23
334 INDICES.
Vespasianvs
imp. Yespasianus Aug. 121 a, h, c
Nerva
divus Nerva 18
Marciana Nervae F.
Marciana Augusta', imp. Gaes. divi Nervae f., Nervae Traiani Optimi
Aug. Oerm. Dacici Partbici soror 21
Matidia Nervae F.
Matidia Augusta^ imp. Caes. divi Nervae (Naervae 22) f., Nervae (Naervae
22) Traiani Optimi Aug. 6erm. Dacici Parthici sorori[s f.] 22. 23
Traianvs
*imp. Caesar, divi Nervae f., Nerva Traianus Optimus Augustus Germa-
nicus Parthicus Dacicus 19
imp. Caesar divi Nervae filius Nerva Traianus Augustus Oermanicus 51
a. 98199 p. m. tr. p. cos. II 19
a. 115 p. m. tr. p. XVIIII imp. XI cos. VI p. p. 51
jpost mortem
divus Traianus Parthicus 20
Hadrianvs
[imp. Gaesar d]ivi [Traiani Pa]rth[ici f., divi Ne]rvae [nepos, Traian]a8
[Hadrianus A]ug. 50
imp. Caes. Hadrianus Aug. p, 141
imp. Caesar Traianus Hadrianus Aug. 35
[pont. max.] tr. [pot. V] cos. IH 50
L. Aelivs Caesar Hadriani F.
L. Gaesar Augusti f. p* 322
Antoninvs Pivs
imp. Gaes[ar T. Ae]lius Hadrianus Anto[ninus Ang. Pius] p. 156
imp. Gaes. Antoninus Aug. Pi[us p.] p. 121 e?
Antoninus Aug. Pius 93
divus Pius jp. 322
Marcvs
M. Aelius, imp. Titi Aeli [Hadriani An]tonini f, Aurelius Verus p. 156
M. AvRELivs et L. Vervs
[impp. Augg. A]ntoninu8 [et Verus Armenia]ci 121 6
Septimivs Severvs
AvTOH^uTM^ KaiTu^ A. ^£7rT[tfxiog Xsovv]^og] TLs^tIvu^ %B(iaiTTog ^ X\^ct(itxog
^ABia/Svivifcd^g p, 280
Maximinvs et Maximvs
fragmentum (a, 238) 178
Philippi dvo
n(umina) Aug(u8torum) Philipporum p, 117
Philippvs I
imp. Gaes . M. lulius Philippus Pius Fel. Augustus 39
a. 248 pont. max. trib. pot. II cos. p. p. 39
INDICES.
335
Tacitvs
imp. Caesar M. Glaudius Tacitus Pius Felix invictus Aug. 117
CONSTANTIVS
divus Constantius Pius Aug. p, 138 = 318
CONSTANTINVS
imp. Caes. Flavius Valerius Constantinus Pius Felix Invictus *C
divi Constanti Pii Aug. filius p. 138 = 318
Incerti
bono reipubl. natus 116
. . . ib. pot. cos . . p. p. p. 139
. . . trib. pot. I . . . jj. 307
.... Caesar [cos.] des. 34
imp. . . 118
. . Caesar . . . 125. p. 141. 307
dom(u8) divina 8
II. NOMINA PRIVATORVM.
Abionnus Taurinus Doideri f. 152
L. Abi(us) p. 203
Acilius Concessanus p. 78
M. Acilius Eros 42
Acilius Valerianus p. 78
Adauc[tius] Pud(en8) 101
Eiius Ampelius p. 78
Elius Bibianus p. 78
SEX. AELIVS Q. F. L. N. CATVS p. 1 1
Elius lulianus p. 78
L. AELIVS L. F. L. N. LAMIA ^.11
Aelia M. f. Bassina 9
Memmia Aeli[a B]as[sina] 9
Aelia ♦Comindo 108
Aem(ilius) *A88arac(u8) 49
Aemil(iu8) Cal(li8tus) 162
M. AEMILIVS PAVLLI F. L. N. LEPIDVS
p. 11
[l. aemilivs pavlli f. l. n.] pavl-
LVS p. II
L. Aemilius M. f. M. nep. Rectus 35
Aemilius Sisenna 142
Aemilia Flora 162
Agrius Pretextatus p. 78
Albanins p. 204
alfenivs senecio p. 132
P. ALFENVS P. F. P. N. VARVS p. 11
Q. Annedius Q. 1. Surillio 17
M. ANNIVS M. F. LIBO p. 156
Annius Verissimus p. 78
Annius Victor 113
Annia Laietana 171
c. ant(onivs) p. 204
Antonius Victor p. 78
Antonius Vindicianus p. 78
Antoninus Petronianus p. 78
APPIVS GALLVS p. 156
Arania Fortunata 164
M. Arrius Laurus 3
M. Arrius Reburrus 3
L. ARRVNTIVS L. F. L. N. /7. 11
Asturia Capitonis f. Materna 25
C. ATEIVS L. F. L. N. CAPITO p. II
L. Au . . . Ap . . . . p. 301
G. Amf(idius) G. f. Avitus 8
Aufidius Optatus ^.78
G. Auf(idiu8) G. f. Vegetus 8
Aur[el . . . ] A . . . . 59
Aurelius Campester 186
Aurelius Crotus 188. 189
. . . [Aurelius Fa]ustinus 48
Aurelius lanuarius 86
Aurelius Maximus p. 7S
Aurelius Pro(culu8) 158
Aurelius Rufinus p. IS
Aurelius Stephanus 15
23*
336
INDICES.
Aurelius Tasulus 92
[Au]reliu8 [T]ul[li]an[u8] 5
Aurelia Achaice 96
Av^. 'Aa-xXYiTnoSoTYi p, 256
*Auruncius Felicissimus ^.'138
Bassaeus lulianus 81
Bodero Bodives Doideri f. 28 = 150
Q. CAECILIVS Q. F. M. N. METELLVS
CRETICVS SILANVS ^.11
Q. (cAEciLivs) me(tellvs) p, 204
Ca[eciliu8] Pri[mitivus] 79
Caelia Q. f. Gemella 43
Caelia Quartula 175
Caelia Saturnina 175
cessivs andanivs p. 78
CESSIVS TRIGETIVS p, 78
Cincius Innocentius jp. 78
Cincius Porphyrius ^.78
L. Cincius Saturninus 11
CJaudi[us A8clep]iodot[us] 31
Claudius Licentius ^.78
Claudius Saturus p. 78
C. CLODIVS C. F. C. N. LICINVS p, 11
Clodia Ca[m]illa 49
Coelia Primigenia 174
Considia Natalis 58
Considia Veneria 58
Corfidius Valentinianus p, 7S
P. C[or]n(eliu8) Avitus 4
CN. CORNELIVS L. F. MAGNI POMPEI
N. CINNA MAGNVS p, 11
L. Cornelius German(us) 44
Co[rnelius Phil]ad(espotus) 63
P. CORNELIVS CN. F. CN. N. SCIPIO
p, 11
Cornelius Thallion 165
CORNELIVS VALENTINVS p, 7S
Cor(nelia) Vernacla 45
Lucius Corona Severus 29
M. Cos8[utiu8 ] p, 124
Docuiricus Valerianus 2
T. D(omitiu8?) Cosconianus 185
Domitia L. 1. Aucta 166
Egnatius Florentinus jp. 78
Elius V, Aelius
Eutychia Con 167
*M. F Pollentina 147
Q. Fabius Carpus 12
L. Fabius L. f. Chrysippus 145
P. Fabius Primio 166
L. Fabius L. lib. Restitutus 161
Fa[bricia] Dio^nysia] 31
Falerius p. 162, 3
Flaminia Celtibera 168
Flavius Aquilinus p, 78
Flavius Arenus 149
Flavius Bellator 80
F[l(aviu8)] Callimorphus 69
Fl(avius) Donatianus p, 78
Fl(aviu8) Fullentius p. 78
Fl(aviu8) Hilario p, 136
L. FLAVIVS L. F. IVLIANVS p, 156
T. F[lav]ius T. f. Mocimus p, 78
Flavius Palminus p, 78
T. Flavius Senilis p. 311
Flavius Vincentius p, 78
FlaviuS' Faustinianus p, 78
Fla[via] T. f. [Pr]ocilla p. 78
Flavidius Procilianus p. 78
Flavidius Sudianus p, 78
Saturni(nus) Gabiniu(s) 197. 198
Gargilius Calventianus p, 7S
L. GELLIVS L. F. SEVERVS p, 156
Grania Maxima 164
Grasidius Saduntius p. 78
, Grasidius Victorinus p. 78
M. her(ennivs) p, 203
M. Herennius M. f. Laetinus 24
M. HERENNIVS M. F. JW. N. PICENS
p. 11
Horatius Maximus jp. 78
M. HOSIDIVS M. F. [gET]A p. 156
INSTEIVS LAMPADIVS jp. 78
L. lulius ..... 160
lulius Ca[pra]rius 64
*Iulius Con . . . 200
Sex. lulius Eufrosinus p. 300, 139
lulius Faustus p, 7S
lulius Gubernius p. 78
lul. .. Ind. 169
lulius Paulus Trigetius p. 7S
Q. lulius Q. f. Salvianus 1
Iu[lius Titianus] 64
lulius Valerinus p. 78
lulius Victorinianus p. 78
I(ulius) Victorinus 95 ^
lulia Callyroe 172
lulia Curilla p. 300, 139
lulia Fortunata 183
lulia [Iuc]unda 65
lulia Paschusa 172
L. lunius P. f. Paulinus 16
. . . . us lunius . • . p. 300, 144
INDICES.
337
C. Laetilius A[palu8] 32
Letorius Laertius p, 78
A. LICINIVS A. F. A. N. NERVA SILIANVS
p. 11
M. Lucceius M. 1. Chilo 170
Luclenia 0. 0. 1. Grata 17
L. Lucretius .... 25
A. Lumnesius A. f. 37
Lumnesia A. f. Maxuma 37
Lusius 36
L. Mallius Sempronianus 41
T. Mamilius Primus 171
[M. Ma]nlius Cresces 79
*Ma(nlius) Duhus 190
MARIVS DECIANVS p, 78
L. Marius Marullinus 10
Maria Telete 161
Memmia . . . f . Aeli[a B]as[sina] 9
L. NONIVS L. F. L. N. ASPRENAS p. 1 1
L. Norba(nus) Avitus 7
L. Norba(nus) Maxsumus 6
Octavius Falacer p, 7S
Octavius Sosinianus p, 78
Octavia Procula 29
Paccia Flaccilla 3
T. Paconius p, 163
C. Pal(furiu8?) Gracilis 136
[l. papirivs l. f. sp. n.] cvrsor p. 16
Papirius Vitalis p, 78
Perelius p. 162, 2
Ti. plav(tivs) p, 204
Plotius Crescentilianus p. 78
Plotius Florentinus p. 78
Plotius Paulinianus p, 78
Plotius Pretextatus p. 78
Plotius Romulus p, 78
CN. pom(peivs) p, 204
Q. pompe[ivs] q. f. bassianvs p. 156
POMPEVS devterivs p, 78
Pompeius Rufinianus p, 78
L. Pompeius Saturninus 172
Porcia Bas8[em]ia 15
*Porcilia 173
M. Postu[mius] .... 40
Postumius Acilianus 93
Publicius Mysticus 2
M. *Publi. Publilius Placidus 46
C. Publicius Primus 174
Publicius Thalamus 15
T. QVINCTIVS T. F. T. N. [cRISPI]nVS
val[erianvs] p, 11
Rutilius p, 204
Sabidius Maximus 54
X>^^tB(ooutog) AyjfXYtT^tog p, 312
. . Sempronius ... 41
C. Sentius 55
CN. SENTIVS C. F, C. N, SATVRNINVS
p, 11
C. SENTIV[S C. F. C. N. SA]TVRNINVS
p. 11
Sentius Victor p, 78
P. Sermullius Martialis 184
M. SERVILIV[S NONIANVS] ^?. 11
Sessius Cresconius p, 78
Sessius lanuarianus p. 78
Sessius lulianus p. 78
SESSIVS PVLVERIVS p, 78
[l. sestivs p. f. l. n.] qvirin[vs] p. 15
P. SILIVS P. F. P. N. ;?. 11
Si(lius?) V[e]tustin[us] 85
Statia Felicis[s]ima 48
T. Statilius Celer p, 303, 159
[t.] (statilivs tavrvs) corvinvs
p. 204
Statilia p, 303, 159
Sulpicius Ingennus p, 78
Titius M 91
[C. Titius] Auc[tus] 93
C. T(itius) Fabianus 146
L. Titius Ingenuus 47
*Trocina Chile 173
M. tvl(livs cicero) p, 204
*Val(erius) p, 144
c. val(erivs) p. 203
*V(alerius) Ba . . . . 202. 204
C. Val(erius) Amandus 135
VALERIVS ERENIANVS p, 78
M. Va[lerius] Fe[lix] p, lll
Valerius Fortunatus 15
Valerius Melippus 175
M. VALERIVS M. F. fN, N. MESSALLA
p. 1
[m. valerivs m. f.] m. n. [messalla
CORV]lNVS p, 1
L. VALERIVS POTITI F. M. N. MES-
SALLA VOLESVS jp. 1 1
VALERIVS PORPHYRIVS p. 78
C. Val(eriu8) Valentinus 135
Val(eria) Avita 2
Valeria Crescentina 168
Vallius Candidus p. 78
Vallius Hospes p, 78
Varius Victor |7. 78
Vaterius Donatus p. 1%
238
INDICES.
Vaterius Sapidus p. 78
Vecilius p. 162, 1
Verec(undius) Diogenes 183
Vergilia Gaesia 38
Vetilius Saturninus p, 78
C. VIBIVS 0. F. C. N. POSTIMVS
Vibius Proc[lus] 63
P. VINICIVS M. F. P. N. p. 11
Virius Manilianus p. 7S
11
Ulpius Felix 83
Ulpius Isthefanus p, 78
Ulpius Purpurius p, IS
Ulpia Felicissima 83
Vol(usius) Arimaniu[8] 77
Vol(usius) Ire[naeu8] 77
L. VOLVSIVS L. F. Q. [n. SATVRNI]-
n(vs) p. 11
Vsulenia Atticilla 163
VVLCACIVS RVFINVS jp. 78
III. COGNOMINA.
Abionnus [152]
Acilianus [93]
Aelianus 112
Albanus p. 204
Amandus [135]
Ampelius [p. 78]
ANDANIVS [p. 78]
Andoti(us) [149]
Andronica 83
Annamoris vir 89
Antigenides 163
Ap , . , p. 301
A[palus] [32]
Aquilinus [p. 78]
Arenus [149]
Arimanius 77
'A(rH>,vimoSoTvi p. 236
Asclepiodotus [31]
ASPRENAS [p. 11]
*A8sarac(us) [49]
Atticilla [163]
ATTICVS p. 130
Aucta [166]
Auc[tus] [73]
Avita [2]
Avitus [4. 7. 8]
•Ba [202]
Baculo 84
Basse[n]ia [15]
Bassianus [p. 156]
Bassina [9'
Bellator [80]
Bellicus [190]
Bibianus [p. 78]
Bodero [28. 150]
Bodives [28. 150]
*Bovecius 155
*Boutius [156'
Bryaxis p. 278
*Cadus 154
Caecilianus 177
Caesia [38]
Cal(listus) [162]
Callistbenes 165
Callyroe [172]
Calventianus [p. 78]
Ca[m]iIIa [49]
Campester [186]
Candidus 137. [p. 78]
CAPITO [p. 11]
Capito 25
Ca[pra]rius [64]
CATVS [p. 11]
Celtibera [168]
*Chile [173]
Chilo [170]
Chrysippus [144]
CINNA [p. 11]
Citherus [p. 78]
*Comindo mul. [108]
Con... [167. 200]
Concessanus [p. 78]
CORVINVS [p. 1. p. 204]
Cosconianus [185]
*Cosmus p. 289
Cresc(ens) p. 127
Cresces [79]
Crescentilianus [p. 78]
Crescentina [168]
Crescentinus 90
INDICES.
239
Cresconius [p, 78]
CRETICVS [p. 11]
CRISPINVS [p. 11]
Crotus [188. 189]
Curilla [p. 300]
CVRSOR [p. 16]
Cy[ri]llus p. 299
DECIANVS [p. 78]
AvifMiiT^to<; [p. 312]
DEVTERIVS [p. 78]
Diocles p. 162, 1
Dlogenes [183]
Dionysia [31]
Docuiricus [2]
Doiderus [28. 150. 151. 152]
Donatianus [p. 78]
Donatus [p. 78]
•Duhus [190]
•Elanus [254]
'Emrvyf/ctvos p. 236
ERENIANVS [p. 78]
Eros [42]
Eufrosinus [p. 300]
Eutychia Con ... 167
Fahianus [146]
Falacer [p. 78]
Faustinianus Citheri [p. 78]
Faustinus [48]
Faustus [p. 78]
Felicissima [48. 83]
•Felicissimus [p. 138]
Felicla p. 289
Felicula p. 124
Felix 27. 81. [83. *p. 117]
Flaccilla [3]
Flora [162]
Florentinus [p. 78 bis]
Fortunata [164. 183]
Fortunatus [15]
•Fro.... 115
Fronto 148
FuUentius [p. 78]
Gallus [p. 156]
Gemella [43]
Gemellus p. 136
Gentius Faconi T, s. p. 163
Germanus [44]
[Get]a [p. 156]
Gracilis vir [136]
Grata [17]
Gubernius [p. 78]
Heliodo(rus) p. 283
♦Hellen(ius) 199
Hilario [p. 136]
Hilaris 107
Hospes [p. 78]
Hyllus 82
lanuarianus [p. 78]
lanuarius [86]
Ind 169
Ingennus [p. 78]
Ingenuus [47]
Innocentins [p. 78]
Irenaeus [77]
Isthefanus [p. 78]
[Iuc]unda [65]
lulianus [81. p. 78 bis. p. 156]
Laertius [p. 78]
Laetinus [24]
Laietana [171]
LAMIA [p. 11]
LAMPADIVS [p. 78]
Laurus [3]
LEPIDVS [p. 11]
Libo [p. 156]
Licentius [p. 78]
LICINVS [p. 11]
Limenius 177
(gen.) *Loncinis [158]
Longinus 105
Lunaris vir 87
MAGNVS [p. 11]
Manilianus [p. 78]
*Manilius Araum Elani f. [154]
Maria 38
Martialis [184]
Maritimus 53
Marullinus [10]
Materna [25]
Maxima [37. 164]
Maximus [54. p. IS bis]
Maxsumus [6]
Melippus [175]
Menopilus p. 203
MESSALLA [p. 1. p. 11]
METELLVS [p. 11]
Q. me(tellvs) p. 204
•Milenius 106
Mocimus [p. 78]
*Munigalius Arani Boutius [156]
Mysticus [2]
Natalis mul. [58]
*Neconus Boddegun Loncinis f. [158]
240
INDICES.
Nereus p, 289
NERVA [p, 11]
*Nobilianus 108
[nonianvs] [/?. 11. p. 136]
Optatus [p, 78]
Palminus [p. 78]
Paschusa [172]
♦Patricia [13]
♦Patynicus 177
Paulinianus [p, 78]
Paulinus [16]
PAVLLVS [p. 11 bis]
Paulus [p, 78]
♦Pentus Ralaesi f. [153]
Petronianus [p, 78]
[Phil]ad(espotus) [63]
Philarmonia 171
Philetus Rutili p, 204
Pilomusus p. 162, 2
Philonicus Albani p. 204
Filoromus 177
PICENS [p. 11]
prvs 15
Placidus 151. 152. [46]
Pluma 87
•Pollentina [147]
Polyclitus p. 277
pompei[anvs] p. 130
PORPHYRIVS [p. 78]
Porphyrius [p. 78]
POSTIMVS [p. 11]
Praxiteles p. 277
pre[te]xtatvs p. 130
Pretextatus [p. 78 5es]
Primigenia [174]
Primio [166]
*Pri[mitivu8] [79]
Primus [171. 174]
Procilianus [p. 78]
[Pr]ocilla [p. 78]
Procula [29]
PROCVLVS 15
Proculus 97. [158]
Protemus p. 162, 3
Pudens 76. [101]
PVLVERIVS [p. 78]
Purpurius [p. 78]
Quartula [175]
♦Quintus . . . rchici 104
qvirin[vs] [p. 15]
•Ralaesus [153]
Reburrus 148. [3]
Rectus [35]
Remulus 203
Ressona muL 89
[Res]tituta 73
Restitutus [161]
Romulus [p. 78]
Rufinianus [p. 78]
RVFINVS [p. 78]
Rufinus [p. 78]
Saduntius [p. 78]
Salvianus [1]
Sapidus [p. 78]
Saturnina [175]
SATVRNINVS [p. 11 bis]
Saturninus[l 17. 172. 197.198.^.78]
Saturus [p. 78]
SCIPIO [p. 11]
Sempronianus [41]
SENECIO p. 132
Senilis vir [p. 311]
Serapio 69
Severus [29. p. 156]
SILANVS Lp. 11 bis]
Sisenna [142]
Sosinianus [p. 78]
*Spes 55 *
Stephanus [15]
Sudianus [p. 78]
SuriUio [17]
Tasulus [92]
Taurinus [152]
Taurus [151]
Telete [161]
Tertia p. 310
Thalamus [15]
Thallion [165]
Thesaeus 69
[T]hrupo Mercuriesium 179
Timarchus p. 277
Torax 177
TRIGETIVS [p. 78]
Trigetius [p. 78]
[T]ul[li]an[us] [5]
Valentinianus [p. 78]
VALENTINVS [p. 78]
Valentinus [135]
val[erianvs] [p. 11]
Valerianus [2. p. 78]
Valerinus [p. 78]
VARVS [p. 11]
Vegetus [8]
Veneria [58]
Venico 196
INDICES.
341
Verissimus [p. 78]
Vernacla [45]
. . 8. M. F. VERVS [p. 156]
V[e]tustin[u8] [85]
Victor 127. [113. 144. p. 78 ter]
Victorinianus [p. 78]
Victorinus p. 311. [95. p, 78]
Vidaris vir 90
Vincentius 192. [p. 78]
Vindicianus [p. 78]
*Vi[n]omathus 193
Vironus Taurus Doideri f. [151]
Vitalis 102. [p. 78]
VOLESVS [p. 11]
. . . rchicus [104]
11. NOTABILIA.
ACCLAMATIONES
Xcci^s Tra^oSetTcc p, 236
S. t. L 167
♦S. te. levis 173
S. t. t. levis 10. 11. 12. 17. 28. 42. 143. 144. 146. 147
vincas felix 127
AEDIFICIA STATVAE SIMILIAQVE
aedes Castoris et PoIIucis Ostiae p. 322
aedes Fortunae Ostiae p, 320
aedes Spei Ostiae p. 320
aedes patris Tiberini Ostiae p. 322
aedes Veneris Ostiae p. 320. 322
aedes Volcani Ostiae p. 320
ara 71
ara pacis Augustae H. p. 6
arcus Ostiae p. 320
balineum 8
caput Sileni in balneo 8
circus col. lul. Gen. L. LXXI 24
cupa sepulcrum 175
forum Ostiae p. 320; col lul. Gen. L. LXXI 24. LXXXI 18
forum vinarium Ostiae p. 322
macellum Ostiae p. 320. 322
mensurae ad forum vinarium Ostiae p, 322
M. P. III sola in miliario 119
navale Ostiae p. 322
pavimentum Karthago nova 34
pondera p. 320. 322
porticus Ostiae p. 322
YfysfXovtHOv n^aiTuo^tov p, 312
ranae in hypocaustis F. 21
signum Vestae //. p. 7
statuae Cordubae 16
statua ahenea P. Lucilii Gamalae p, 320. 322
statua inaurata P. Lucilii Gamalae p. 320
statua (Meromiae Bassinae) 9
*terminus 61
thermae divi Pii Ostiae p. 322
342 INDICES.
tribunal marmoream in foro Ostiae p, 320
tribunal quaestoris Ostiae p. 320
via quae est iuncta foro ab arcu ad arcum Ostiae p. 320
APPARITORES ET OFFICIALES
accensus 34
commentar[i]ensis (quadragesimae) Galliarum 48
commentariensis urbis alvei Tiberis 48
commentariensis provincie Baetice 48
commentariensis Alpium Cottiarum 48
scriba aedilicius 35
scriba quaestorius 35
servi [Caes.] V. 23
BELLA
bellum navale p. 320
tumultus Italicus Gallicusve L. LXII 31
CARMINA
illa a]etas credo hoc tribuit 36
itterae aureae carminis p. 136
Neptuni vertex p. 319
[N]onianus dedico p. 136
*quisquis in has partes 42
sit tibi terra levis 10. 11. 12. 17. 28. 42. 143. 144. 146. 147
. . um morte . . p. 309
COLLEGIA
[A]pollineses 179
Mercureses 179
corpus neon (i/£wi/) p. 156
piscatores et propolae Carthagine nova 32
COLLYRIA
dioxum ad reumatica
stactum ad caliginem
diglauc(ium) post imp(etum) lippitudinis
mixtum ad cl(aritatem)
DIES
dies s(olis) p. 131
tricensima quaque die aera halinei lavantur F. 26
intra pridie k. quasque V. 50
prid. k. lanuar. L. LXIII 3
in pr. k. lul. primas halneum conducitur V. 20
DIES FESTI I
dies festi sacraque publica in coL lul. Gen, L. LXIV 13. 16
Agonia H. p. 7
Carmentalia H. p. 6
Cerialia: loedi Cereris in Circo H. p. 7
Equiria H. p. G. 10
Feralia H p. 6
feriae ex S. C. quod eo die ara pacis Augustae d. H. p. 6
feriae quod eo die C. Caesar vicit Alexandreae H p. 6
feriae quod eo die Caesar vicit in Hispania ulteriore H. p. 6
loedi Florales: feriae quod eo die signum Vestae in domo principis de-
dicatumst H. p. 7
i
135
INDICES. 343
Fordicidia H. p. 7
Fortunae p(ublicae) populi Romani Quiritium in colle Quirinali H. p. 7
Her[culi] invicto ad portaui Trigeminam H, p. 85
Liberalia Agonia H p, 6
Lupercalia H, p. 6
Maiae ad circum H p. 7
Parentalia: Roma condita: feriae coronatis omnibus H p. 7
Portunalia H. p. 85
Q. R. C. F. H p. 6. 7
Quinquatrus^ff. p. 6
Quirinalia H p. 6
Regifugium H p. 6
Robigalia H p. 7
Terminalia H. p. 6
Tubilustria H p. 6. 7
{Veinalia H. p. 7
Vinalia //. p. 85
DII DEAE
*d(eus Aevus) 77
Apollo p. 128
Belatucader 84. 92
Belatucader a muro? 85
Caraedudis deus 148
Cast[or] H p. 85
Castor et PoUux p. 322
Ceres H p. 7
Cocidius V. Mars
Conventina s. Conventina dea 185. 186. 187. 191. 192. 193. 194. 195
Coventina Agusta 197
C(o)v(entina) (A)g(u)st(a) 198
nimfa Coventina 190
Cupido p. 311
deus .... 114. ^. 322
0fO« ToC Yl^^lXOVlHOXl TTOCCtTUJoloV p. 312
Diana H. p. 85
Faunus H p. 10
Felicitas H p. 85
Flora H p. 85
Fortuna 102. p. 320
Fortuna p(ublica) p(opuli) R(omaui) Q(uiritium) H p. 7
Genius leg. II Augustae p. 117
deus Genius loci 78
Genius huus loci 103
deus Genius loci 180
*H|pft«X>i'9 p. 146
Hercules H p. 85
Herc[ules] Invictus H p. 85
Honor H. p. 85
lanus H p. 85
luno L. LXX 8. LXXI 22
lupiter H. p. 85. L. LXX 8. LXXI 22. LXXXI 20
lupiter Ar .... 6. 7
I(upiter) o(ptimus) C(apitolinus) p. 129
I(upiter) o(ptimus) m(aximus) 145
lupiter optimus maximus Capitolinus 93
344 INDICES.
lupiter soluto(riu8) 4. 5
Lares Augustales 32
Liber H, p. 6
Libera H, p. 6
Luna H p. 6
Maia H. p. 7
*Mars 56
Mars Cocidius p. 136
deus sanctus Cocidius 113
*Tot(ates) (Mars?) 182
Mars Tutates Cocidius p. 128
Mars Vi . . . ut . . . us 86
Mater Deum 2. 15
deae Matres p. 120
Matres p. 146
Mercurius 27. 32
Minerva 104. 196. L. LXX 8. LXXI 22
*dea Nemesis 110
Neptunus 99. ^.311
numen 30
'^xsavog p. 312
Pax Augusta H. p. 6
dei Penates L. LXXXI 20
PoUux H. p. 85
Portunus H. p, 85
Quirinus H. p. 6
*[Salus] Aug(usta) 3
Silvanus 54
Spes p. 320
deus Sucelus 181
Tfi^vg p. 312
Tiberinus p. 322
deus Vacocaburius 26
V(alentia?) H. p. 85
Venus H. p. 7. p. 320. p. 322. L. LXXI 24
V(enus) v(ictrix) H. p. 85
Vesta-IT. p. 7
Victoria 179
Victoria Augustorum p. 132
V(irtus) H. p. 85
Volcanus p. 320
Vortumnus H. p. 85
GRAMMATICA QVAEDAM
Legi col. luL propria p. 97
Legi metalli Vipasc. propria p. 168. 169
AE = E Naerva 22
B = V *albeus 48
E = AE amice 168
Celtibere 168
ceruleus p. 311
Coventine 186. 187. 190. 192. 194
ediles p. 78
Eutichie 167
Fortunate 164
lulie Curille p. 300
INDICES. 345
Minerve 196
Pretextatus p, 130
provincie Baetice 48
EI = I Eidus H, p, 85
seic 36
Vein(alia) H. p. 7
IE = E circiensis 8. 16
I = E T>ie = deae 188. 196
I = U Postimus p. II
I omissum: sus = suis 197
huus = huius 103
Pompeus p. 78, 6
regmen p. 311
K ante A karis(simo) 165
Volkanus p. 320
M omissum infine: cupa = cupam 1 75
N omissum: [A]pollineses 179
Cresces 79
*[Lacid]ulesis 143
Mercureses 179
Ostieses p. 320
OE = U loedi H p. 7
OV = U souis 86
P omissum: scultus p. 311
Q = C pequnia p. 322
U = I faciundum 38
Maxuma 37
Maxsumus 6
U omissum: Luclenia 17
Vernacla 45
XS = X Maxsumus 6
litterae singulae pro geminis:
carisimae 87
aunculis 151. 152
litterae geminae pro singulis:
lussio 16
munnimentum 158
possuit jp. 311
Graecanica perperam scripta:
Calimorfus 177
Callistenes 165
Callyroe 172
Curilla p. 300
delfinis p. 311
Menopilus p. 203
Nimfa 190
*Pantagatus 177
Pilomusus p. 162
Protemus jp. 162
tauribolium 2. 165
Thrupo = Trypho 179
Torax 177
trichilinium p. 320 c/. p. 331
346
INDICES.
declinationes :
Coventina Augusta dat. 197
•crionis (bolium) = x^tov 15
vocabula rariora:
caballi equis oppositi F. 17
flaminatus 16
fuUonius = fullonicus V. 43
lausiae F. 54 cf, p, 181
pittaciarium F. 58 cf. p. 185
recisamen (lignum) F. 28
recurare F. 43
rutramen F. 47 c/. p, 181
scaurarius F. 46 c/. p, 180
scauriae F. 46. 47. 53 cf, p. 180
testarius F. 46 c/'. |). 180
ubertumbus F. 59 c/. p. 184
universaliter F. 4
viritim =|?ro parte virili p, 136
ustile (ostile) F. 29 c/. ^?. 176
HONORES PVBLICI
vir clarissimus p. 78
censor M. Yalerins Messalla a. 699 p, 1
consules :
a. 482
a. 693
a. 731
a. 754
a. 755
a. 756
a. 757
a. 758
a. 759
a. 760
[L. Papirius L. f. Sp. n.] Cursor [II] p. 16
M. Yalerius Messalla p, 1
[L. Sestius P. f. L. n.] Quirin[us] p, \b
[L. Aemilius L. f. L. n.] Paullus
ex kal. lul. M. Herennius M. f. M'. n. Picens
P. Vinicius M. f. P. n.
P. Alfenus P. f. P. n. Varus
ex kal. lul. P. Cornelius Cn. f. Cn. n. Scipio
T. Quinctius T. f T. n. [Crispi]nus
Val[erianus"
L. Aelius L. f. L. n. Lamia
M. Servilius . . . [Nonianus]
ex kal. lul. P. Silius P. f. P. [n.]
L. Volusius L. f. Q. [n. Saturni]n(us)
Sex. Aelius Q. f. L. n. Catus
C. Sentiu[s C. f. C. n. Sa]turn(inus)
ex kal. lul. Cn. Sentius C. f. C. n. Saturnin(us) } p. 11
C. Clodius C. f. C. n. Licinus
L. Valerius Potiti f. M. n. Messalla
Volesus
Cn. Cornelius L. f. Magni Pompei n.
Cinua Mag(nus)
ex kal. lul. C. Vibius C. f. C. n. Postimus
C. Ateius L. f. L. n. Capito
M. Aemiliu(s) Paulli f. L. n. Lepidus
L. Arruntius L. f. L. n.
cx kal. lul. L. Nonius L. f L. n. Asprenas
Q. Caecilius Q. f. M. n. Metellus Creticus
Silanus
A. Licinius A. f. A. n. Nerva Silianus
INDICES. 347
I
a. 157 (des.)? Appius Oallus p. 156
ciAi /Gordianus II\ _ ^qa
a. 241 io . } P' 130
IPompeianus f ^
- 2*2 {Prtrxtatus} P- ^^«
consularis p, 132
donatus equo publico ab imp. Caes. Hadriano 35
interrex III M, Valerius Messalla p, 1
legatus Augusti pro praetore provinciae Britanniae p, 130. 132. 136. 150
legatus Augusti pro praetore prov. Tarraconensis 178
vir p(erfectissimus) p, 7S
praetor urb. M, Valerius Messalla p, 1
procurator metallorum V, 15. 21. 30. 57
quaestor M, Valerius MessaUa p, 1
Vvir a(gris) d(andis) a(dsignandis) i(udicandis) M, Valerius Messalla a. 695
p. 1
HONORES MVNICIPALES
accensus Ilviri v. colon, lul. Gen.
aediles v, Carthago nova — col. lul, Gen, — Ostia —
Thamugade — U , . . — opp. inc. 40
apparitores v. col. lul. Gen,
Augustales v. Saetabis
censor v, Ostia
curator v, Ostia — Thamugade
curator balinei opp. inc. 8
decurio v. Eburacum — col. lul. Gen.- — Osiia — opp.
inc, 24
duoviralici v. Thamugade
Ilviri V. Carthago nova — Corduba — col. lul. Gen. —
Ostia — Thamugade — U , . , , — opp. inc. 8
librarius v, col, lul, Gen,
lictor V, col. lul. Gen.
patronus v. Asso — Carthago nova — Thamugade
praeco v. col. lul. Gen.
praefectus v. col. lul, Gen.
praef(ectus) L. Caesaris Aug(usti) f(ilii) p. 322
quaestor v. Ostia — Thamugade
scriba v, col. lul, Gen.
seviri Augustales v, Barcino
tibicen v, col, lul, Gen.
viator v. col, lul. Gen.
. . vir quinquennalis opp. inc. p, 306
muneris publici vacatio L, LXVI 39
laudatio impensa funeris locus sepultiirae 9
funus publicum p, 320
348 INDICES.
LVDI
1) publici populi Bomani:
loedi Cereris in circo H, p, 1
loedi c(ircen8es) H, p, 1 ' ■ . . \
loedi Florales H, p. 1
2) munidpales:
ladi circienses 8
ludi scaenici col, lul, Gen, L, LXX 8. LXXI 20
ludi L, LXXI 6. 9. LXX 10. LXXI 20 et passim; Osiiae p, 320. 322
spectare in iesseris glad. p. 162. 163. 203. 204
spectare inter decuriones L, LXVI 9
MERCEDES
apparitorum duovirum:
scribae h& mcc
accensi m dcc
lictoris H& DC
viatoris H& CCCC
librarii H& CCC
haruspicis H& D V r t Yir
praeconis h& ccc
apparitorum aedilium:
scribae h& dccc
haruspicis h& c
tibicinis H& ccc
praeconis H& ccc
METALLA
Brit(annicum) ex arg(ento) ve . . 121o
*M(etallum) Lu ? ^). 141
S. adom , , ,^ p, 141 ^
MILITARIA
a) *aera militaria L, LXVI 2
iusiurandum adigere L, LXII 29
militem facere aliquem L, LXII 28 ^
milites (procuratoris metallorum) V. 24
militiae vacatio L, LXII 26. LXVI 39
TT^CCITW^IOU p, 312 ' - .
sacramentum rogare L, LXII 29 -
b) Legiones
II Augusta 62. 64. 76. p, 117. coh. I centuria Liviana 62 c(entu-
2?. 136 ria) Sanctiana, c(enturia) Secundini
\ p, 136
optio 64
actarius p, 117
*tesserarius 76
mil. 76. p, 117
VI Victrix 79. 109. /). 131 veteranus 79
VI Victrix pia fidelis 99 ' '
VII Gemina 29 miles centuria illius 29
INDICES. 349
IX Hispana p. 142
XX Valeria victrix p. 142
legionis incertae centurio 113
centuria illius 95. 101. 112. 115. 199
imaginifer p, 127
c) alae
ala I Asturum p, 132
ala II Asturum 100
ala Proculeiana j>. 114
*ala Sebosiana p, 144 decurio p. 144
*a(la) Sa(biniana) 202
alae incertae decurio 108
d) Cohortes auxiliariae
I Batavorum 105. lOG. 107. 185 buc(inator) 105
pr(aefectus) 185
[signijfer 106
I Cubernorum 186 veteranus 186
I Delmatarum 93 praef. 93
V G(allorum) 122
II Nerviorum 103 vexillarii 103
III Nerviorum ;?. 128 *curator p, 128
*miles p. 128
*VI T(hracum) p. 144
*IV 73 centuria' 73
e) Numeri
*n(umerus) e(quitum) Stratoni- *ex trecenario semis 86
cianorum 86
cuneus Frisionum Aballavensium
*Philippianorum p. 130
cuneus .... rum 85
f ) Munera militaria
actarius v, legiones
bucinator v. coJiortes
centurio v. legiones
curator v. cohortes
.custos armorum p. 136
decurio v. alae
imaginifer v. legiones
miles V. legiones^ cohortes
optio 187 V. legiones
praefectus v. cohortes
pr(aepositus) rel(iquationis) p. 311
signifer t\ cohortes
s(ingularis) c^onsularis) 85
tesserarius v. legiones
tr. mil. II M, Valerius Messalla p. 1
veteranus 92, v. legiones, cohortes
vexillarii v. cohortes
MVNERA GLADIATORIA
munus gladiatorium Corduhae 16; col. luL Gen. L. LXVI 9. LXX 7. 11.
LXXI 20 et passim; Ostiae p. 322
MVNICIPIA COLONIAE LOCI
ABALLAVA p. 130
24
350 INDICES.
AFRICA
sacerdotales (provinciae Africae) p, 78
ALEXANDREA H, p, 6
ALPES COTTIAE 48
ARGI
Argius 35
ASIA p. 156
ASSO
patroDus reip. Assotanorum 35
ASTVRES 100. p. 132
BAETICA
flamen provinciae Baeticae 48
BARCINO
seviri August. 160
BARIA
respublica Bariensium 39
BASTI
Bastetanus 35
BATAVi 106. 107. 185
BRITANNIA
consularis p. 132
[l]eg(atus) Aug(usti) p. 130
s(ingularis) c^onsularis)? 85
CARTHAGO Africae
felix Karthago p. 306, 167
CARTHAGO nova
Karth(aginiensis) 35
colonia Karthago 35, colonia 33
aedilis 35
Ilvir quinquennalis 32
patronus Tiherius 33
CORDVBA
Patricia? 13
colonia Patric(ia) 16
c(oloni) c(oloniae) P(atriciae) 16
Ilvir 16
flam(en) perpet(uus) 16
pontifex 16
populus 13
CVBERNI 186
KYZICVS p. 156
DELMATAE 93
EBVRACVM
dec(urio) col. Eboracen(sis) 80
FRISIONES ABALLAVENSES p. 130
GALLI 122
quadragesima Galliarum 48
GENETIVA
colonia Genetiva lulia L. LXV 19. LXVI 33. 7. LXVII 11. 22.
LXXIII 6. LXXIV 15. LXXV 22. LXXVI 27. LXXXII 30. 37. 39
col. Genetiva L. LXVI 32. LXVII 19
col. lulia L. LXVII 14. LXIX 27. LXXV 17. LXXVI 25. 27.
LXXVII 31. LXXX 14
accensus Ilviri L. LXII 12. 23. 34
aediies L. LXII 15. 16. 20. 37. LXXI 20. 26. LXXIIl 9. LXXVII 29.
LXXXI 14
INDICES. 351
apparitores L, LXIII 3. 4. 5
augures v, pontifices
augurum iuris dictio iudicatio L, LXVI 4
coloni col. lul. Gen. L. LXI 7. LXII 19. LXV 22. 27. LXXIII 6.
LXXIV 14. LXXV 22. LXXXII 30. 37. 39
decuriones L. LXIV 11. 14. LXV 24. L. LXVI 9. LXIX 29.
34. 37. LXX 10. LXXV 20. LXXX 8. 10. LXXXII 34
Ilviri L. LXI 3. 10. LXII 11. 20. 32. LXIII 3. LXIV 9. LXV 28.
LXVIII 23. 25. LXIX 26. 27. 38. LXX 6. 14. LXXI 27.
LXXIII 9. LXXV 19. LXXVII 29. LXXXI 14
haruspex IIv. Z/. LXII 14. 24. 36
haruspex aed. L. LXII 17. 24. 38
librarius IIv. L. LXII 13. 36
lictor IIv. L. LXII 12. 23. 35
pontifices, augures L. LXVI 31 et passhn. LXVII 11 et passim,
LXVIII 23
pontificum, augurum conlegium L, LXVI 35. LXVII 12
comitia pontificum augurumque L. LXVIII 23
praeco aed. L. LXII 17. 24. 1
praeco II v. L. LXII 13. 24. 37
praefectus L. LXVIII 23. LXXI 27
publici cum cincto limo aed. L. LXII 16
scribae L, LXXXI 14. 23
scriba aed. L. LXII 16. 23. 38
scriba IIv. L. LXII 12. 23. 34
tibicen aed. L. LXII 18. 24. 1
tibicen Ilv. L, LXII 14. 24
viator IIv. L. LXII 13. 23. 35
GERMANi 187. 188. 189. 190
HISPANIA VLTERIOR //. p, 6
LACEDAEMON
Lacedaemonius 35
LACIDVLA
ordo Lacidulensis 9
LANCIENSES TRANSCVDANI 3
*NAVIO col. p. 139
NERVII 103. p. 128
OBVLCO
Obulconensis 145
OELVN ....
Oelunensis 10
OSTIA
aedilis sacris Volkani p. 320. 322 c/. p. 325
[a]edilis decurionum decreto allectus p. 320 cf. p. 327
censor p. 322 cf. p. 327
curator pecuniae publicae exigendae et adtribuendae in comitiis
factus p. 320. 322 cf p. 328
tabularum et librorum curator primus constitutus p. 322 cf p, 328
decuriones p. 320. 322
decurio adlectus decurionum decreto infans p. 322 cf p, 327
Ilvir p. 322 cf p, Z11
Ilvir censoriae pot. quinquennalis p, 320 cf p. 327
pontifex p. 320. 322 cf p. 326
pr(aetor Volcani) tert(ius) p. 322 cf p. 325
quaestor p. 320
q(uaestor) a(erarii) p. 322 cf p. 328
24*
352 INDICES.
[procolitia] ^.314
ROMA H, p, 7. 35. 73. 86
invicta Roma p, 306
Aventinus H, p. 85
c(ircu8) H jp. 7
circus Flaminius H, p. 85
circus maiimus H p. 85
forum H p. 85
insula H p, 10
pons Aemilius H, p. 85
porta trigemina H p. 85
Quirinalis collis //. p. 1, collis H. p. 6
theatrum Marcelli H, p, 85
*SABORA 142
[SAETABIS]
.... Augustalis 44
SARDINIA 183
SICELLI
Sicellitanus 35
SOLVA p. 136
SVNICI 103
TARRACONENSIS
[leg. Aug.] pr. pr. 178
TEXANDRI 103
THAMVGADE
col(onia) Tliamugadensis p, 78
aediles p. 78
augures p, 78
curator p. 78
duoviralicii p. 78
Ilviri p, 78
flamen perpetuus p, 78
patroni p. 78
pontifices p, 78
quaestores p. 78
THRACES p, 144
TIBERIS 48
m(vnicipivm) i(vlivm) v(....) 18. 19. 23
aedilis 24
augur 24
decuriones 18
Ilviri 24
poutifex 24
VADINIA
Vadiniensis 151. 153. 154. 155. 156
VlPASCA
metallum Vipascense V, 2 et 46
v[icus metalli Vipascensis?] F. 37
ULISI 12
Ulisitanus 146
URCI
Urcitanus 161
OFFICIA PRIVATA
artifices (tonsores) F. 42
circitores (tonsores) V. 40
INDICES. 353
conductor socius actorve eius V, passim
figlina teglaria tegularium L. LXXVI 24. 25
flatores argentarii aerarii F. 56
fuUones V. 43
ludi magistri F. 57
mercennarii V. 49
pistor 42
plumbarius 49
praeco F. 6. 7. 10. 14. 17
redemptores L, LXIX 30. 35. 1
sutores F. 33
tonsores F. 37
SACERDOTES
1) publici populi Romani:
pontifex M, Valerius Messalla p. 1
pontifex Romanus L, LXVI 1
2) provinciarum et municipiorum:
aedilis sacris Volcani v, Ostia
archigallus 2
augur V, coL lul, Gen, — Thamugade — U , . , .
auspicia v, col, lul. Gen,
flamen v. Baetica — Corduba — col. lul, Gen, — Thamugade
flaminatus 16
haruspex v. col. lul, Gen. — Tha^nugade
pontifex v, Corduba — col, lul, Gen. — Ostia — Thamugade — U . . . . —
opp, inc, 40
praetor Volcani v, Ostia
sacerdos 13
sacerdos M(atris) d(eum) 2. 15
sacerdotales v, Africa
RES SACRAE
sacrum in honorem defuncti 3
sacra publica col. lul. Gen. L. LXIV 13. 16. LXVI 6
sacra col. lul, Gen. L. LXIX 4. LXX 17
tauribolium natalicium (natalicii) redditum 2
tauribolium pro salute imperii 15
TRIBVS
A . . . . p, 156
Galeria 8. 24 (perscr.) p. 156 bis
Olisipone 1
Horatia p, 156
Maecia Karth. nova 37
Papiria p. 78. p. 156
Quirina 35 (perscr.), 142 (perscr.). 145. p, 156
Teretina p. 156
VECTIGALIA
quadragesima Galliarum 48
vectigalia L, LXV 18
vectigal usurpationis puteorum F. 60
354
INDICES.
III. INDEX COMMENTATIONVM.
aedificiorum diruendorum interdictio:
L. p, 109. 111
agri publici venditio et locatio: L,
p. 104
album ordinis Thamugadensis p, 77
annales effossionum fori Romani p. 238
apparitores magistratuum : L. p. 107
Apulum municipium p. 230
arcus triumphales in foro Romano
p. 261
augurum creatio: Z/. p. 99
augurum iura et insignia: L. p. 99
augurum numerus: L. p. 99
auri fodinae p. 183
bellum Marcomanicum p. 330
calatores sacerdotii Titialium Flavia-
lium p. 212
Camilia tribus Pertinacis ^^. 235
canabae castrorum Aquincensi um ;?. 230
canabae legionis Dacicae p. 230
catabolenses p. 85
centesimae argentariae stipulationis
p. 174
Claudia tribus Claudii Augusti p. 232
collegiorum magnorum quattuor digni-
tas paullo maior quam sodalium
Augustah'um p, 208
conductor p. 173
curia Papiria Lambaesitana p. 231
Cyriaci Thracica p. 235. 332
decurionum duo genera p. 80
decurionum decreta: L. p. 103
demolitio aedificii: L. p^. 109
ecclesia SS. Sergii et Bacchi p. 253 •
equus Constantini p. 255
equus Domitiani p. 257
erogatio in sacra poenarum propter
vectigalia solutarum: L. p. 106
Fabia tribus luliorum p. 232
fasti consulares Capitolini p. 11
fasti dies p, 8
fasti sacerdotales p, 74
figlinarum et teglariarum intra urbem
interdictio: L. p, 112
Filonardianus codex p, IS
flamen Augustalis p. 222. 224. 228. 229
flamen Claudialis p. 223. 228
flamen Commodianus p, 224. 228
flamen divi Hadriani p, 228
flamen divi Marci p, 228
flamen divi Nervae p, 223. 228
flamen divi Pertinacis p. 224. 228.
229
flamen divi Pii p. 228. 229
flamen divi Severi p. 228
flamen divi Veri p, 228
flamen lulianus p. 222. 225. 226.
227. 228
flamen Ulpialis p, 223. 224. 228.
229
flamines divorum p. 221
aequati flaminibus maioribus p, 223
creati ab imperatore p. 227
exeuntes e collegio saliorum p. 226
inaugurandi p. 226
non coniuncti cum sodalibus p. 222
patricii p. 223
fluvii publici: L. p. 105
Galeria tribus Marci p. 235
Gutenstenii collectana epigraphica|?. 53
Hadrumetum colonia p. 230
hemerologia p. 5. 10. 85
Hispanus antiquissimus p. 45
Hispanus antiquus p. 17. 49
Horatii lemmata odarum antiqua|). 15
inscriptiones Britannicae falsae p. 149
iudicatio augurum: L. p. 101
iusiurandum scribarum: L. p. 108
ius relationis imperatorum p. 157
Leptis Magna Africae p. 231, 235
lex metalli Vipascensis p. 165
lex mctalli ab imperatore dicta p. 187
locatio agri publici: L. p. 105
locatio conductio balinei fruendi p. 1 76
locatio conductio sutrini p. 1 78
locatio conductio tabernae fulloniae
p. 179
locatio conductio tonstrini p. 178
ludi aedilicii: L, p. 102
ludi duovirales: L. p. 102
ludorum genera: L. p. 103
ludorum impensae: L, p. 102
ludi magisfri p, 185
INDICES.
355
manus iniectio: L, p, 109
merces apparitorum: L, p. 107
Metelli collectanea epigraphica p, 53
monumenta fori Romani p, 248
usoov collegium Cyzici p, 160
Oescus colonia p, 230
Opis et Saturni aedes et dies festi
p, 57
Papiria tribus domus Nervae p, 158.
230
Papiria tribus domus Severi p. 235
pecuniae publicae attributio: L.p, 106
Peutingeri collectanea epigrapb. j?. 18
plebeii inter sodales Augustales p. 207
plumba militaria Britannica p. 144.
318
Poetovio colonia p, 230
pontificum creatio: L. p. 99
pontificum iura et insignia: L,p, 99
pontificum numerus: L. p, 99
procurator metallorum p, 171
putei p, 185
Quirina tribus domus Flaviaep. 233
Ratiaria colonia p, 230
ratio publici negotii reddenda decu-
rionibus: L, p. 104
redemptores in rebus divinis: L, p. 106
relatio quarta ad senatum imperatoris
p, 157
Romae urbis loca in hemerologiis me-
morata p. 60
rostra p. 253
sacra publica: L. p. 101
salii Palatini p, 226
saltus p. 188
Sanuti collectanea epigraphica p. IS
Sarmizegetusa colonia p. 230
Scaptia tribus Octaviorum p. 232
scribarum iusiurandum: L. p. 108
scripturae praeconii p, 175. 189
scripturae scaurariorum et testario-
rum p, 179. 189
senatus consultum de collegio Cyzi-
cenorum p. 156
sepulturae intra urbem interdictio: L,
p. 110
Sergia tribus domus Hadrianae p. 234
L. Sestius dictus Quirinus p, 13
Sibyllinum oraculum p. 236. 332
Siederi collectanea epigraphica p, 17
sodales in honorem divorum p. 205
sodales Alexandriani p. 221
sodales Antoniniani p. 216
sodales Augustales p, 205
sodales Augustales CLaudiales
p. 209
sodalium x4ugustalium creatio
p. 208
dignitas p. 208
fasti p. 71
magistri tres p. 209
sodales Hadrianales p. 213
sodales Titiales Flaviales p. 211
sodales Titii p. 205
stips: L. p. 106
tabulae triumphales Capitolinae p. 16
templa binis deis dedicata p. 68
territoria legionum p. 188
tesserae gladiatoriae p, 161. 203
Tharaugade colonia p. 231
Traiana colonia p. 230
tribus imperatoriae p. 230
tribus coloniarum ab imperatoribus
deductarum ji. 230
Tromentina tribus p. 233
vacatio militiae: L. p. 100
vacatio muneris publici: L, p. 100
M. Valerius Messalla Corvinus orator
p, 2
M. Valerius Messalla Corvinus Ni-
ger pater oratoris p, 3
Vestae templum p, 265
viae publicae: L. p, 105. 112
Voltinia tribus Pii p. 235
usurpationes puteorum sive pittacia-
rium p, 185
ustrinarum prope urbem faciendarum
interdictio: L, p, 111
Prodiit d. 26. Septembris 1877.
Formi8 Academicis (G. Vogt).
n
£phameris ^p^rapJkica. VolHr.
Tal.l
^^
•^vo
ss^
t<v
'tabvlarivm'
cUvits eapitoluuis ' ^^
CONCORDIAE
'.'v \SS.SerffiLetIaaACf
FORI ROMANI
RELIQVIAE
c > ^c siff/ie nomi/uiy traZalicicu
a.certis distinctay.
\ cAristiaAjorjarv tempHs
prae/lxunL'.
XXX aedi/icia, TnedH aem^ iacereoy
si^ru/icat>.
SUari^.
liberairta^
/
T. FAVSTINAE
^
4 /O U XO 2S
l 1 I i—l — 1_
SOmu*
T. ROMVLI
CONgTANTlNO DEH
( \\SSCosmaje
\ / etJDamiaoKi
MONVMENTA
IVXTA
AKCVM SEVERl
secunduin
Caninam
aenius p.Jt.aureMts ?
Th.Delius sculp. "BerKiL
>